Түмен қаласы: Сибірдің алғашқы орталығы және мұнай өндіріс ошағы

Кіріспе

Тюмень қаласы (Ресей) – Ресейдің Тюмен облысының әкімшілік орталығы және ең ірі қаласы. Ол Орал тауларының шығысында, Тура өзенінің бойында орналасқан. Ресейдің мұнай және газ өнеркәсібінің арқасында Тюмень соңғы жылдары қарқынды өсімді бастан кешірді, 2021 жылғы халық санағы бойынша халқы 847 488 адамды құрады. Тюмень – Орал аймағы мен Орал федералды округінің ірі қалаларының бірі. Тюмень көбінесе батыстан қарағанда Сібірдегі алғашқы қала саналады. Тюмень – Сібірдегі алғашқы орыс қонысы. 1586 жылы Ресейдің шығысқа қарай кеңеюіне көмек көрсету үшін құрылған бұл қала, Орал тауларының шығысындағы маңызды өнеркәсіптік және экономикалық орталықтардың бірі болып қала берді. Бірнеше маңызды сауда жолдарының тоғысқан жерінде және кеме жүретін су жолдарына оңай қол жеткізілімі бар болғандықтан, Тюмень шағын әскери бекіністен үлкен сауда және өнеркәсіптік қалаға айналды. Ескі Тюменнің орталық бөлігінде қала тарихынан қалған көптеген тарихи ғимараттар сақталған. Бүгінде Тюмень – маңызды бизнес орталығы. Бұл – Тюмен облысының көлік және өнеркәсіптік орталығы, Қазақстанмен шектесетін мұнайға бай аймақ, сондай-ақ Ресейдің мұнай және газ өнеркәсібінде белсенді жұмыс істейтін көптеген компаниялардың орналасқан жері.

Этимология

Түркі және моңғол тілдерінде "Түмэн/Түмэн" – көп сан, немесе он мың деген мағынаны білдіреді. Этимологиялық жағынан Солтүстік Корея, Ресей және Қытай мемлекеттерінің шекараларының бір бөлігін көрсететін Туман өзенімен байланысты.

География

Тюмень Батыс Сібірде, Мәскеуден шығыста, Екатеринбургтен шығыста және Сібірдің ең үлкен қаласы Новосибирсктен батыста орналасқан. Қаланың ауданы құрайды. Қаланың негізгі географиялық ерекшелігі – Тура өзені, ол қаланың солтүстік-батысынан оңтүстік-шығысына қарай ағып өтеді. Өзен қаладан төмен қарай кеме жүзуге қолайлы. Тураның сол жағалауы – су тасқынына ұшыраған жазық дала, айналасында көлбеу төбелер орналасқан. Тура – кең батпақты жерлері бар, суы аз өзен. Көктемде қар еріген кезде өзен тасып жатады. Көктемгі су тасқыны әдетте мамыр айының екінші жартысында шарына жетеді, осы кезде өзеннің ені жазғы төмен су деңгейінен 8-10 есе артық болады. Қаланы су тасқынынан сақтау үшін бөгет салынған, ол су деңгейіне дейін төтеп бере алады. Тюмендегі ең жоғары су деңгейі 1979 жылы тіркелген. Соңғы кезде, 2007 жылы, су деңгейі 7,76 метрге жеткен. 2005 жылғы көктемде сыни белгіден жоғары су тасқыны күтілген, бірақ болмады.

Климат

Тюменде күшті ылғалды континенталды климат (Кёппен климаттық жіктелуі Dfb) басым, жаздары жылы, біршама ылғалды, қыстары ұзақ және өте суық (бірақ Сібір стандарттары бойынша орташа). Аймақтағы ауа райы өте өзгермелі, қаладағы температура қоршаған аумақтан әрқашан бірнеше градусқа жоғары болады. Қала аумағына жауын-шашын да көбірек түседі. Қаңтар айының орташа температурасы –20.6°C, ал 1951 жылдың ақпан айында ең төменгі температура –48.8°C тіркелген. Шілде айының орташа температурасы +18.6°C, ал ең жоғары температура +35.3°C болған.

Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері 568 мм. Ең жауын-шашынды жыл – 1943 жыл, онда 728 мм жауын-шашын жапады, ал ең құрғақ жыл – 1917 жыл, онда бар болғаны 224 мм жауын-шашын түсті.

Тарих

1585 жылы казак атаманы Ермак Тимофеевич Сібір хандығының бір бөлігі болған Тюмен аймағын Ресей патшалығына бағындырды. Сібір хандығының екі астанасы – Сибір/Қашлық және Тюмень/Чимги Тура (15 ғасырдағы астана) толығымен қиратылды. Сибір ешқашан қайта салынбады, бірақ ол Ресейге қосылған Солтүстік Азияның барлық аймақтарына атын берді, ал Тюмень кейіннен қайта құрылды. 1586 жылдың 29 шілдесінде – Тюмень. Тюмень Орталық Азия мен Еділ өңірі арасындағы тарихи сауда жолының бөлігі болған «Тюмен жолында» орналасқан. Алдыңғы ғасырларда Оңтүстік Сібірдің түрлі көшпелі тайпалары осы жолдың бақылауы үшін үздіксіз күресіп келді. Осының салдарынан сібірлік татарлар мен қалмақтар алғашқы орыс қоныс салушыларына жиі шабуыл жасады. Әскери жағдайға байланысты, қаладағы стрелецтер мен казак гарнизондары 17 ғасырдың ортасына дейін Тюмень халқының көп бөлігін құрады. Аймақ тынышталған соң, қаланың сипаты әскери емес сипатқа ие бола бастады. 18 ғасырдың басында Тюмень Сібір мен Қытайдың шығысында және Орталық Ресейдің батысындағы маңызды сауда орталығына айналды. Тюмень сонымен қатар былғары өңдеушілер, теміршілер және басқа да шеберлермен танымал маңызды өнеркәсіптік орталыққа айналды. 1763 жылы қалада 7 мың адам тұрғаны тіркелді. 19 ғасырда қаланың дамуы жалғасты. 1836 жылы Тюменде Сібірдегі алғашқы бу кемесі салынды. 1862 жылы қалаға телеграф келді, ал 1864 жылы алғашқы су құбыры тартылды. 1885 жылы Транссибір темір жолының салынысымен Тюменьде жаңа өркендеу басталды. Бірнеше жыл бойы Тюмень Ресейдегі ең шығыс теміржол стансасы болды және Тура, Тобол, Ертіс және Обь өзендерімен жүретін жүк кемелері арасында жүктерді тасымалдау орталығы болды. 19 ғасырдың соңында Тюмень халқы 30 мыңнан асып, солтүстік көршісі Тобольскіні басып өтті, бұл бұрынғы аймақтық орталықтан Тюменнің біртіндеп озып кетуіне әкелді. Қаланың өсуі 1944 жылдың 14 тамызында, Тюмень кең Тюмен облысының әкімшілік орталығы болғанда аяқталды. 1917 жылы Ресей азамат соғысы басталғанда, адмирал Александр Колчак пен оның Сібір ақ әскеріне адал күштері Тюменді бақылады. Алайда, 1918 жылдың 5 қаңтарында қала Қызыл Армияның қолына түсті. 1930 жылдары Тюмень КСРО-ның ірі өнеркәсіптік орталығына айналды. Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда, қалада кеме жасау, жиһаз жасау және тері және былғары тауарларын өндіру сияқты бірнеше жақсы дамыған өнеркәсіптер болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қала қарқынды өсіп, дамыды. 1941 жылдың қысында Совет Одағының Еуропалық бөлігінен Тюменьге 22 ірі өнеркәсіптік кәсіпорын эвакуацияланды. Бұл кәсіпорындар келесі көктемде жұмыс істеуге кірісті. Сонымен қатар, соғыс кезінде Тюмень «аурухана қаласы» болды, онда мыңдаған жаралы әскерлер емделді. 1941 жылы «Барбаросса» операциясы кезінде Мәскеу неміс әскерлеріне берілуі мүмкін болғандықтан, Владимир Лениннің денесі Мәскеудегі мавзолейінен жасырын түрде қазіргі Тюмен мемлекеттік ауыл шаруашылығы академиясының аумағындағы жасырын қабірге көшірілді. 1941-1945 жылдары 20 мыңнан астам тюмендік майданға аттанды, ал 6 мыңға жуығы қаза тапты. 1960 жылдары Тюмен облысында бай мұнай және газ кен орындары табылды. Олардың көпшілігі Сургут және Нижневартовск қалаларына жақын, жүздеген шақырым қашықтықта орналасқан болса, Тюмень ең жақын теміржол торабы болғандықтан, қала олардың жабдықтау базасына айналды, ал теміржол солтүстікке қарай кеңейтілді. Осы экономикалық және халық санының өсуінің нәтижесінде, 1963-1985 жылдар аралығында бүкіл Кеңес Одағынан ондаған мың білікті жұмысшылар келді. Қаланың қарқынды өсуі көптеген проблемаларды әкелді. Оның әлеуметтік инфрақұрылымы шектеулі болды және қала құрылысының жетіспеушілігі Тюменде қиындықтар туғызған теңсіз дамуға әкелді.

The Cossack ataman Yermak Timofeyevich conquered the Tyumen area, originally part of the Siberia Khanate, to the Tsardom of Russia in 1585. Both capitals of the Siberia Khanate, Sibir/Qashliq and Tyumen/Chimgi Tura (the capital in the 15th century), were completely destroyed. Sibir was never rebuilt, though it gave its name to all concurrent and future lands in North Asia annexed by Russia, but Tyumen was later founded again. On July 29, 1586, – tumen. Tyumen stood on the "Tyumen Portage", part of the historical trade route between Central Asia and the Volga region. Various South Siberian nomads had continuously contested control of the portage in the preceding centuries. As a result, Siberian Tatar and Kalmyk raiders often attacked early Russian settlers. The military situation meant that streltsy and Cossack garrisons stationed in the town predominated in the population of Tyumen until the mid 17th century. As the area became less restive, the town began to take on a less military character. By the beginning of the 18th century, Tyumen had developed into an important center of trade between Siberia and China in the east and Central Russia in the west. Tyumen had also become an important industrial center, known for leatherworkers, blacksmiths, and other craftsmen. In 1763, 7,000 people were recorded as living in the town. In the 19th century, the town's development continued. In 1836, the first steam boat in Siberia was built in Tyumen. In 1862, the telegraph came to the town, and in 1864 the first water mains were laid. Further prosperity came to Tyumen after the construction, in 1885, of the Trans Siberian Railway. For some years, Tyumen was Russia's easternmost railhead, and the site of transhipment of cargoes between the railway and the cargo boats plying the Tura, Tobol, Irtysh, and Ob Rivers. By the end of the 19th century, Tyumen's population exceeded 30,000, surpassing that of its northern rival Tobolsk, and beginning a process whereby Tyumen gradually eclipsed the former regional capital. The growth of Tyumen culminated on August 14, 1944 when the city finally became the administrative center of the extensive Tyumen Oblast. At the outbreak of the Russian Civil War in 1917, forces loyal to Admiral Alexander Kolchak and his Siberian White Army controlled Tyumen. However, the city fell to the Red Army on January 5, 1918. During the 1930s, Tyumen became a major industrial center of the Soviet Union. By the onset of World War II, the city had several well established industries, including shipbuilding, furniture manufacture, and the manufacture of fur and leather goods. World War II saw rapid growth and development in the city. In the winter of 1941, twenty two major industrial enterprises evacuated to Tyumen from the European part of the Soviet Union. These enterprises went into operation the following spring. Additionally, war time Tyumen became a "hospital city", where thousands of wounded soldiers were treated. When it seemed that Moscow might fall to German forces during Operation Barbarossa, in 1941 Vladimir Lenin's body was secretly moved from his mausoleum in Moscow to a hidden tomb in what is now the Tyumen State Agriculture Academy. Between 1941 and 1945, more than 20,000 Tyumen natives fought at the front, and some 6,000 were killed. Rich oil and gas fields were discovered in the Tyumen Oblast in the 1960s. While most of these lay hundreds of kilometers away, near the towns of Surgut and Nizhnevartovsk, Tyumen was the nearest railway junction and so the city became their supply base while the railway was extended northwards. As the result of this economic and population boom, with tens of thousands of skilled workers arriving from across the Soviet Union between 1963 and 1985, the rapid growth of the city also brought a host of problems. Its social infrastructure was limited and the lack of city planning has resulted in uneven development, with which Tyumen has continued to struggle.

Әкімшілік және муниципалдық мәртебе

Тюмень облыстың әкімшілік орталығы және әкімшілік-аумақтық бөлініс жүйесінде Тюмен ауданының әкімшілік орталығы қызметін атқарады, бірақ оның құрамына кірмейді. Әкімшілік бөлім ретінде ол Тюмень қаласы болып жеке құрылған, оның мәртебесі аудандардың мәртебесімен тең.

Қалалар бөлінісі

Тюмень төрт әкімшілік округке бөлінеді: Калининский, Ленинский, Орталық және Шығыс.

Қалалық әкімдік

Тюменнің заң шығару билігі – қалалық Дума. Заң шығару қызметін атқарумен қатар, қалалық Дума Тюмен қалалық әкімшілігінің басшысын тағайындайды, ол қаланың бас атқарушы органы болып табылады.

Облыс әкімдігі

Тюмень облысының әкілшілік орталығы болғандықтан, облыстың барлық басқару органдары осы қалада орналасқан. Олардың ішінде Тюмень облысының сайланған заң шығарушы ассамблеясы (Дума) бар, ол Ресей Президенті ұсынған Тюмень облысының губернаторы тағайындалуын бекітеді.

Демография

Тюмен халқы 16 ғасырдан бастап 19 ғасырға дейін тұрақты түрде өсті. Алайда, 19 ғасырдың соңында Транс-Сибір темір жолының келуімен қала халқының өсу қарқыны күрт үдей түсті. Тюмень аймақтың ең ірі қаласына айналып, 20 ғасырдың басында шамамен 30 000 тұрғыны болды. Тюменьде Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде де халық санының жылдам өсуі байқалды. 1941 жылы Орталық Ресейдегі зауыттардан жұмысшыларды эвакуациялау Тюмен халқын екі еседен астам көбейтіп, 150 000-ға жеткізді. 1960 жылдары Батыс Сібірде бай мұнай және газ кен орындарының табылуы қала халқын, сол онжылдықта 250 000 тұрғыннан аспауы күтілген болатын, шамамен жарты миллионға дейін өсірді. 1960 жылдардағы өсімнен кейін халық санының тұрақты кезеңі 1988 жылға дейін сақталды, одан кейін Кеңес Одағы экономикалық дағдарысқа ұшырады. Сол жылғы халық санауы бойынша, 1989 жылы қала халқы 476 869 адамды құрады. Бірақ, бес-алты жыл ішінде Тюмень қайтадан халық саны артып, маңызды экономикалық орталыққа айналды. 2002 жылы Тюмен халқы 510 719 адамға жетті. Халық санының одан әрі өсуі (көбінесе көші-қон және айналасындағы елді мекендердің қосылуы есебінен) 2021 жылға қарай Тюмен халқын 847 488 адамға жеткізді.

Дін

2009 жылға қарай Тюменде оннан астам жұмыс істейтін православие шіркеуі (жаңадан салынғандары мен тарихи шіркеулер), екі мешіт (екісі де жаңадан салынған), бір синагог және бір Рим-католик шіркеуі (Қасиетті Жүсіп шіркеуі) бар.

Православтық христиандық

Ресей империясының мемлекеттік діні православие болғанымен, бұл дін Тюменьде тарихи түрде басымдылық құрды. 1616 жылы Қазандық Нифонт Тюменьде Троица монастырын құрды. 1709–1711 жылдары бұл монастырь Сібірдің бірінші митрополиті Филофей Лещинскийдің бұйрығымен тастан қайта салынды. 1761 жылы Тюмень діни мектебі ашылды. Барлығы, 1708 жылдан 1885 жылға дейін Тюменьде әртүрлі өлшемдегі он екі тас православие шіркеуі және екі монастырь салынды. Кеңес кезінде екі шіркеу толығымен қиратылды, ал қалғандары сақталды. 2008 жылдың мәліметтері бойынша, олардың көпшілігі қолжетімді және жұмыс істеп тұр. Кейбір жұмыс істеп тұрған шіркеулер де қалпына келтірілуде. Тюмень діни мектебі 1997 жылы қайта ашылды.

Басқа діндер

Православие дінінің басымдылығына қарамастан, католик шіркеулері, мешіттер және синагогалар да салынды. Дегенмен, қазірде бір ғана католик шіркеуі сақталған. Тюмень мешіті толығымен қиратылды, бірақ сол жерде қайта жаңарту жұмыстары дау тудырды. Тюмень синагогасы 2000 жылы құлап, кейін сол жерде қайтадан тұрғызылды. 20-шы ғасырдың басында Тюменьде ескі нанымдылардың (старообрядчество) күшті қауымы болды. Жоғарыда аталған барлық діндер Тюменьде мәдени орталықтарды ұстап тұрады. Тюменьде аз ғана жандардан тұратын бірнеше басқа да діни ұйымдар бар. Тюмень үшбірлестік монастыры Петр I-нің арнайы рұқсатымен салынған. Ол кезде Санкт-Петербургтен тыс жерде тастан ғимарат салуға тыйым салынған еді. Құтқарушы Жаратылмаған шіркеуіне тақ мұрагері Александр (кейіннен Александр II) Сібір сапары барысында келген.

Экономика

Тюмень – Ресейдегі газ және мұнай өнеркәсібі үшін маңызды қызмет көрсету орталығы. Автомобильдік, теміржолдық, су және әуе көліктері тоғысқан тиімді орналасқан жері мен қоңыржай климатының арқасында Тюмень Батыс Сібірдің мұнай және газ өнеркәсібін қызметпен қамтамасыз ету үшін өте қолайлы базалық қала болды. Осының нәтижесінде, қазіргі таңда Тюмень – өнеркәсіп, ғылым, мәдениет, білім беру және медицина орталығы. «Газпром», «ЛУКойл», «Газпром нефть» және «Shell» сияқты көптеген ірі мұнай және газ компанияларының Тюменьде өкілдіктері бар. Тюменьде көптеген зауыттар, инженерлік компаниялар, мұнай өнеркәсібіне қызмет көрсету компаниялары (KCA DEUTAG және Schlumberger), жобалау институттары, кеме жасаушылық және басқа да мұнай қызметтерін ұсынатын компаниялар орналасқан.

Теміржол

Тюмен теміржол станциясы 1885 жылы салынған. Қазіргі уақытта станция әкімшілік тұрғысынан Свердловск теміржолының Тюмен бөлімшесіне қарасты. Станция қаланың орталығында орналасқан. Аймақтық деңгейде станция Екатеринбург, Омск және Тобольск қалаларына қатынайтын үш бағыт бойынша қызмет көрсетеді. Екатеринбургке дейінгі теміржол 1980 жылдан бері электрлендірілген. Халықаралық деңгейде станция (Транссибір теміржолы) арқылы Польша, Германия, Қытай, Моңғолия және Әзірбайжан елдеріне жол ашады. Қала аумағындағы қосымша станциялар: Тюмень-Солтүстік, Тюмень сақтандырғыш станциясы, Войновка сақтандырғыш станциясы.

Қоғамдық көліктер

Тюмендегі қоғамдық көлік жүйесінде қалалық автобустар мен көптеген жеке операторлар (маршруткалар) үстемдік етеді, олардың үлесі барлық көлік сыйымдылығының шамамен үштен бірін құрайды. Қалалық автобус паркі жаңартылуда және кеңейтілуде, соңғы сатып алынған ресейлік автобустар тозуға шалдыққан кеңестік үлгілерін ығыстырып шығаруда. Тюмень қалааралық автобус тасымалының ірі торабы болып табылады, ол 1972 жылы салынған және 2006-2008 жылдар аралығында кеңейтілген автобус терминалының негізінде құрылған.

Әуе көлігі

Тюмень қаласының батысында орналасқан халықаралық Рощин әуежайымен қызмет көрсетеді. Сонымен қатар, Плеханово әуежайы да осы аймақта бар. Roschino әуежайы келесі типтегі ұшақтарды қабылдауға рұқсат алған: Tu 154, Tu 134, An 12, An 24, An 26, Yak 40, Yak 42, IL 18, L 410, B 737, B 767, B 757, IL 86, IL 76, ATR 42, ATR 72, HS 125. Әуежайда барлық типтегі тікұшақтарды да қабылдауға рұқсат бар. Ұшу-қону жолағы An 22 Antaeus сияқты ірі жүк ұшақтарын қабылдауға қабілетті. Қала Мәскеуге (күнде 9 рейс), Санкт-Петербург және Самараны қоса алғанда, Ресейдің көптеген қалаларына тұрақты рейстерді жүзеге асырады. Сонымен қатар, Баку, Ереван, Худжанд және Ташкентке апталық немесе екі апталық рейстер бар.

Жол

Тюмень Тура, Тюмнека өзендерімен және Транссибір темір жолымен бөлінеді, нәтижесінде бірнеше оқшауланған аймақтар қалыптасқан. Бұл аймақтарды 10 көпір, 1 жаяу көпір, 7 эстакада және 5 жаяу өткел байланыстырады. Сонымен қатар, қаланың жол желісі КСРО ыдырағанға дейін жоспарланған, және қазіргі күйінде тек қоғамдық көлік схемасы бойынша ғана қалыпты жұмыс істей алады. Қала орталығының тығыз құрылысы басты жолдарды кеңейтуге мүмкіндік бермейді; қала шетінен келетін көлік кептелісі қала орталығына жақындаған сайын баяулай түседі. Бүгінгі күні жол желісі жоспарланған қуатынан 200%-ға артық жүктемемен жұмыс істейді, бұл көптеген көлік кептелістеріне және жол апаттарының жоғары деңгейіне алып келеді. 2002 жылдан бері қалалық және облыстық билік Тюменнің жол желісін жақсарту мақсатында көптеген шаралар қолға алды, бірақ жеке автомобильдердің санының үнемі өсуіне байланысты бұл күш-жігердің нәтижесі қысқа мерзімді ғана болды. Қазіргі таңда аймақтық әкімшілік күрделі көлік инфрақұрылымын қайта жаңарту жобасын жүзеге асырып жатыр. 2015 жылдың қаңтар айында төлемдік тұрақ бағдарламасы және тұрғын емес көліктердің кіруіне тыйым салу күшіне енді. Қалалық жолдардың жалпы ұзындығы: (2009 жылғы қаңтар). Автомобильдердің жалпы саны: 2015 жылғы мәлімет бойынша, Тюмен облысындағы 1,176,441 автомобильдің 380,000-ы, алдыңғы көрсеткіш 151,000 (2008 жылғы қаңтар).

Қалалық көрініс

Тарихи тұрғыдан алғанда, Тюмень қаласы Тура өзенінің жоғары жағалауында, қаланың негізі салынған жердің маңында орналасқан. Қала бір және екі қабатты ағаш үйлерден тұрды, олардың төңірегінде бірнеше ауылдар болды. Уақыт өте келе қаланың аумағы кеңейіп, айналасындағы ауылдар да оның құрамына енді. Бүгінгі Тюменьді жоғарыдан қарағанда, көбінесе төмен қабатты үйлер жиынтығы, арасында биік ғимараттар шашыраңқы орналасқан сияқты көрінеді. Қаланың Ямская Слобода және Республика көшесі аудандары тарихи ерекшеліктерімен көзге түседі. Бұл аудандарда көне кірпіш және ағаштан салынған сауда үйлері мен ғимараттар басым, кейде орта ғасырлық советтік төмен қабатты үйлер де кездеседі. Бухарская Слобода – Тура өзенінің төменгі жағалауындағы тарихи тұрғын үй ауданы. Бұл аймақ көбінесе бір және екі қабатты ескі ағаш үйлерден құралған. Бұл аудан қаланың тарихи орталығының бөлігі болып табылады және халқының көп бөлігі мұсылман. Төменгі жағалаудағы жатақханалар – Бухарская Слободаның шығысында, Зарека және Ватутинаның жанындағы құрғатылған жерге салынған стандартты 9 қабатты үйлердің жиынтығы. Тарихи қала орталығынан шығысқа қарай 1948 және 1978 жылдар аралығында салынған аумақ, негізінен 4 және 5 қабатты үйлерден тұрады. Бұл аймақтағы алғашқы үйлердің әрқайсысының жеке дизайны бар, бірақ кейінірек салынғандары тіктөртбұрышты стильде жасалған. Бұл аймақта қаланың саяси және іскерлік өмірінің көп бөлігі шоғырланған. Ескі жатақханалар ауданында қаланың батыс және шығыс шеттерінде 1960 және 1970 жылдары салынған стандартты 5 қабатты тұрғын үйлер бар. Дегенмен, қазір бұл аудан қаланың орталық бөлігінде орналасқан. Бұл аймақтың архитектурасында көптеген әртүрлілік болмаса да, қаладағы ең көп көгалдандыру және дамыған әлеуметтік инфрақұрылым осы ауданда орналасқан. Жаңа жатақханалар ауданында 1980 жылдан кейін Тюменнің оңтүстік және оңтүстік-шығыс шеттерінде салынған стандартты биік үйлердің жиынтығы бар. Бұл аудан қалада тұруға ең қолайсыз жер деп есептеледі. Аймақ шалғай орналасқан, дұрыс жоспарланбаған және әлеуметтік инфрақұрылымы нашар дамыған. 2022 жылы Құрылыс министрлігі жаңа қалалық цифрландыру индексінің жаңартылған рейтингін жариялады. Тюмень 250 мыңнан 1 миллионға дейінгі халқы бар қалалардың ішінде алғашқы үштікке енді.

Historically, Tyumen occupied a small area on the high bank of the Tura River around the foundation site of the city. The city consisted of one and two storey wooden buildings, surrounded by a number of villages. With time, the territory of the city was developed and extended by including the surrounding villages. When viewed from above, present day Tyumen appears to be a collection of low rise towns with occasional clusters of tall buildings. Two areas of the city, Yamskaya Sloboda and Republic Street are noted for their historic character. These areas are dominated by old brick and wooden merchant houses and buildings, with the occasional intrusion of mid century Soviet low rise buildings. Bukharskaya Sloboda is a historic residential area on the low bank of the Tura river. This area is mostly made up of very old one and two storey wooden buildings. The area is part of the Historical Centre on the city and has a mostly Muslim population. Low bank Dormitories is a cluster of standard 9 storey buildings was built on reclaimed land east of Bukharskaya Sloboda – Zareka and Vatutina. The area to the east of the historical town centre built between 1948 and 1978 and is mostly 4 and 5 storey buildings. Earlier buildings in this area have individual designs, but the later buildings have a rectangular style. This area contains most of the political and business activities of the town. The Old Dormitories area features standard 5 storey blocks of flats constructed in the 1960s and 1970s at the west and east extremities of the city. However, today this area is actually in the town centre. While there are almost no variety in the area's architecture, this area has the most greenery in the city and the best social infrastructure. The New dormitories area features clusters of standard tall buildings constructed after 1980 at the south and south east edges of Tyumen. This area is considered to be the worst place to live in the city. The area is remote, badly planned, and has very poor social infrastructure. In 2022, the Ministry of Construction published an updated rating of the new urban digitalization index. Tyumen entered the top three cities with a population of 250 thousand to a million people.

Сәулет

Тюмень ерекше сәулет стилімен ерекшеленбейді. Қала ондаған жылдар бойы жоспарсыз салынғандықтан, оның сәулеті – әртүрлі стильдер мен дәуірлердегі ғимараттардың әртүрлі үйлесімінен тұрады. Тюменьді «Ауылдар астанасы» деп бекер айтпайды, себебі оның көп бөлігі ағаш үйлерден құралған. Қаланың тарихи бөлігіндегі көптеген ағаш ғимараттар мәдени құндылықтар саналады.

Бос уақыт өткізу және ойын-сауық

Тюменде көптеген кинотеатрлар мен клубтар бар.

Әдебиет және кино

Қаламен тығыз байланысы бар жазушы – балалар жазушысы Владислав Крапивин.

Мұражайлар мен көркемсурет галереялары

Тюмендегі мұражайлар мен өнер галереяларына Тюмен облыстық таныс мұражайы, Тюмен бейнелеу өнері мұражайы, Колокольниковтер үйі-мұражайы және Медицина тарихы мұражайы жатады.

Музыка

Қаланың өзінің филармониялық оркестрі бар және Тюмень музыка залы концерттер өткізеді.

Жоғары білім

1964 жылы мұнай өнеркәсібіне білікті жергілікті кадрлар дайындау мақсатында Тюмен индустриялық институты құрылды. Ресей заңнамасына сәйкес, студенттердің көпшілігі Тюмень қаласының тұрғындары болып есептелмейді.

Кітапханалар

Тюменде шамамен елу қоғамдық кітапхана бар.