Кіріспе

Қорғау ұйымы
Ұлыбританияның қайырымдылық қоры

Жер қоры – жерді және кейде суды иеленетін және басқаратын коммерциялық емес ұйымдар. Жерге сенім білдірудің үш негізгі түрі бар, олар заңдық құрылымы және ұйымдастырылу мен жұмыс істеу мақсаттары бойынша бір-бірінен ерекшеленеді:

Жылжымайтын мүлік инвестициялық қоры – бұл сенімгерлік келісім, онда бір тарап (сенімгер) шектеулі сандағы бенефициарлардың мүддесі үшін жылжымайтын мүлікті иеленуге және басқаруға келіседі. Қоғамдық жер қоры (CLT) – жеке меншік, коммерциялық емес корпорация, ол жерді алу, басқару және дамыту үшін әртүрлі мақсаттарда, негізінен қолжетімді тұрғын үйлерді құру және басқару үшін пайдаланылады, бірақ көптеген CLT тұрғын емес ғимараттармен және олардың пайдалануымен де айналысады. Қорғау жер қоры – АҚШ-тағы жеке, коммерциялық емес корпорация, ол коммерциялық дамуды шектеу және ашық кеңістіктерді, табиғи аймақтарды, су жолдарын және/немесе өнімді шаруашылықтар мен орманды сақтау мақсатында жерді немесе қорғау сервитуттарын сатып алады. Америка Құрама Штаттарында, Америка Құрама Штаттары үкіметіне тиесілі және Түпкі халықтардың тайпалары мен жеке тұлғалар үшін сенімгерлікпен сақталатын жер кейде жер қоры деп аталады. Австралияда, аборигендердің жер қоры – бұл коммерциялық емес ұйымның бір түрі, ол аборигендер мен/немесе Торрес бұғазы аралдарының халқының қауымдастығы атынан жерге меншік құқығын ұстайды.

Ежелгі үлгі

Сенімгерлікте ұсталатын жерге қатысты теңдік концепциясының ең ерте мысалы – бұл ежелгі патшаның (сенімгер) бейнесі, ол сапарда болғанда мүлкін бұрынғы иесіне (пайда алушыға) қайтарады, бұл куәгерлердің (сенімгер) куәлігімен расталған. Анығында, осы жағдайда патша, кейінірек мемлекеттің орнына (сенімгер және ең жоғары лауазымдағы активтерді ұстаушы) иелікті және өткен табысты (теңдік) пайда алушыға қайтарады.

Рим дәуірі

Жер қоры Рим дәуірінен бері кездеседі, бірақ оның ең толық тарихы Англия королі Генрих VIII тұсынан басталады. Сол кезде адамдар жерге меншік құқығын жасыру үшін жер қорын пайдаланды, осылайша әскери қызметтен немесе жер меншігіне байланысты басқа міндеттемелерден босатылғысы келді. Мысалы, ересек әкесі немересінің жерін ұстап тұрып, оның патша әскеріне қатысуын болдырмады. Бұған тоқтама беру үшін 1536 жылы Генрих патша «Пайдалану туралы жарлықты» қабылдады. Жарлықта, егер бір тарап жерді екіншісі үшін («бенефициары») «пайдалануға» немесе сенімгерлікпен ұстаса, заңды құқық бенефициарына тиесілі болады делінген. Әрине, егер жарлық сөзбе-сөз орындалғанда, сенімгерлік құқығы болмас еді. Бірақ жарлық қабылданғаннан кейін көп ұзамай ағылшын соттары жарлықтың тек пассивті сенімгерлікке ғана қатысы бар екенін, яғни сенімгердің жерді ұстап тұрудан басқа ештеңе жасамайтынын мәлімдеді.

Америка Құрама Штаттары

19 ғасырдың соңында Чикагода кейбір адамдар жер қорының инвесторларға үй салу үшін жер сатып алуға ыңғайлы екенін түсінді. Қалалық әкімдерге бұл, жерге иелік құқығын жасырудың жақсы тәсілі болар деген ой келді, себебі оларға жақын жерде жері болса, қала құрылысы жобаларына дауыс беруге тыйым салынған еді. Англия заңдары, соның ішінде Пайдалану туралы заң, АҚШ заңнамасында болғандықтан, жер қорының заңдылығы туралы мәселе туындады. Бұл мәселе Иллинойс Жоғарғы Сотына жіберілді. Ол, егер жер қоры сенімдіге шағын міндеттер жүктелсе (мысалы, 20 жылдан кейін мүлікті иеленушілерге беру), онда бұл сенім пассивті деп есептелмейді және жарамды болады деп шешті. Осылайша, Америкадағы жер қоры көбінесе "Иллинойс типіндегі" жер қоры немесе "Иллинойс жер қоры" деп аталады. Жер қоры Иллинойста жүз жылдан астам уақыттан бері белсенді түрде қолданылып келеді және соңғы онжылдықтарда басқа штаттарда да қолданыла бастады. Сенімхат "сенімдіге иелік ету шарты" арқылы жасалады. Егер сенімхат мемлекеттік тіркеуге алынса, жер қоры құру арқылы қамтамасыз етілген мүліктік қорғау жойылады. Роберт Плес 1990 жылдардың басынан бері АҚШ-тың көптеген фирмалары қолданатын жер қорының пайдалануын қадағалап, бастамашы болды.

Қоғамдық жер қоры

Қоғамдық жер қорының тұжырымдамалық тарихы Англияның бақ қалаларына, Үндістанның Грамдан қозғалысына және Израильдің кооперативтік шаруашылық қоныстары – мошавимдерге тікелей байланысты. Роберт Сванн және оның авторлары "Қоғамдық жер қоры: Америкадағы жер иеленудің жаңа моделі" (1972) еңбегінде: "Қоғамдық жер қоры идеясының тарихи түбірлері бар" деп көрсеткен. Осылайша, "мақсат – жер қорын жаңадан құру емес, оны 'қайта жаңғырту' болып табылады".

Жылжымайтын мүлік инвестициялық трасттары

Жылжымайтын мүлік инвестициялық қоры – бұл бір тараптың (сенімді) белгілі бір мөлшердегі бенефициарлардың мүддесі үшін жылжымайтын мүлікті иеленуге және басқаруға келісетін сенімгерлік шарт.

Қорғау жер қоры

Негізінен табиғи аумақтарды қорғау және күту үшін немесе азық-түлік немесе талшық өндіруге арналған өнімді жерлерді сақтау үшін құрылған жер қоры көбінесе консервациялық жер қоры деп аталады, бірақ оны «жерді сақтау ұйымы» деп те атай беруге болады. Олар 1891 жылдан бері бар. Дегенмен, консервациялық жер қоры туралы 1980 жылдарға дейін көпшілікке кеңінен белгілі болған жоқ. Жер қоры жердің барлық түрлерін сақтайды. Кейбіреулері тек егістік жерлерді немесе мал өсіру алқаптарын, ал енді біреулері орманды, таулы, далалық, шөлді, жабайы жануарлар мекендейтін жерлерді, археологиялық орындар немесе шайқас болған жерлер сияқты мәдени ескерткіштерді, қалалық саябақтарды, көркі жақсы жолдарды, жағалауларды, батпақты жерлерді немесе су арналарын қорғайды; әрбір ұйым өзінің мақсатына сәйкес қандай жерді қорғау керектігін өзі шешеді. Кейбір аймақтарда сезімтал жануарлар дүниесін қорғау үшін немесе зақымдалған экожүйелерді қалпына келтіру мақсатында көпшіліктің кіруіне шектеулер қойылады. Көптеген қорғалған аумақтар жеке меншікте болады, бұл кіруді қиындатады. Алайда, көп жағдайда жер қоры ақырында сол жерді аулау, жаяу серуендеу, кемпинг, жануарларды бақылау, су спорты немесе басқа да жауапты демалыс түрлері үшін шектеулі түрде ашуға тырысады. Мұндай іс-шаралар көбінесе қоғамдық ұйымдардың немесе мемлекеттік бағдарламалардың көмегімен жүзеге асырылады. Кейбір жерлер тұрақты егіншілік немесе мал шаруашылығы үшін, немесе орманды ұғымды пайдалану үшін қолданылады. Бұл мақсаттар маңызды болғанымен, жерді құрылыс салудан қорғауға қарағанда екінші деңгейлі болып саналады.

Стратегиялар

Бұл қорғауды қамтамасыз ету үшін көптеген стратегиялар қолданылады, соның ішінде сенім қорының жерді тікелей сатып алуы. Басқа жағдайларда жер жеке меншікте қалады, бірақ сенім қоры мүліктің дамуын болдырмау үшін оған консервациялық сервитут сатып алады немесе жерді пайдалану, орман шаруашылығы, бұрғылау немесе салу құқықтарын сатып алады. Сенім қорлары сондай-ақ, жерді мәңгілікке сатып алу және қорғау үшін, осы мақсаттағы жеке сатып алушыларға немесе мемлекеттік ұйымдарға қаржылай көмек көрсетеді. Коммерциялық емес ұйымдар ретінде жер қоры игіліктерді, гранттарды және мемлекеттік жер сатып алу бағдарламаларын операциялық шығыстар мен жер мен сервитуттарды сатып алу үшін пайдаланады. Донорлар көбінесе ақшалай қолдау көрсетеді, бірақ табиғатты қорғауға мүдделі жер иелері өздерінің жерлеріне сервитут немесе жердің өзін сыйға тартуы жиі кездеседі. Кейбір жер қорлары жерді сатып алу, қорғау және басқару үшін мемлекеттік бағдарламалардан қаржы алады. Кейбір сенім қорлары штаттық қызметкерлерді жұмысқа алуға мүмкіндік алады, бірақ көптегендері толығымен еріктілерге тәуелді. 2005 жылғы Ұлттық жер қорының санағына сәйкес, жер қорларының 31%-ы кем дегенде бір толық штаттық қызметкері бар екенін хабарлады, 54%-ы толығымен еріктілерден тұрады, ал 15%-ы тек жартылай штаттық қызметкерлерді жұмысқа алады. Жерді немесе сервитутті жер қорына сатудың арасындағы тағы бір нұсқа – арзан сату. Арзан сату дегеніміз, жер иесі мүліктің бір бөлігін ұйымға нарықтық бағадан төмен бағаға сатуы. Нарықтық баға мен нақты сату бағасы арасындағы айырмашылық ұйымға жасалған сыйлық ретінде қарастырылады. Жерді сақтаудың тағы да басқа стратегиялары бар. 2002 жылдың қазан айында Мүлікті және қоршаған ортаны зерттеу орталығы Доминик П. Паркердің «Жеке жерді сақтаудың тиімді стратегиялары» атты есебін жариялады. Бұл мақалада жер қорларын тиімдірек басқарудың көптеген жолдары анықталды, сонымен қатар консервациялық сервитуттар және жерді сақтаудың басқа да құралдары меншікке қарағанда арзан болуы мүмкін екені көрсетілді. Кейде жер меншігіне байланысты әртүрлі құқықтар бөлек қарастырылады. Мысалы, жерді сақтаушы ұйым мұнай немесе минералдары бар жерде тек оларды өндіру құқығын сатып алып, содан кейін осы құқықтарды ұйымның шарттары бойынша өндірушілерге жалға бере алады. Шарттарға қоршаған ортаны қорғау және ұйымға өндірілген материалдар үшін роялти төлеу талаптары кіруі мүмкін. Көптеген жер қорлары осы есеп жарияланған кезде осы стратегияларды жылдар бойы қолданып келді.

Құрылымы

1981 жылы құрылған Land Trust Alliance АҚШ-тағы жер трастарына техникалық қолдау көрсетеді. Альянс жергілікті және аймақтық жер қоры қорғаушыларының қорғаған жерлерін есепке алатын Ұлттық жер қорының санағын жүргізеді. 2003 жылы жүргізілген соңғы санақ бойынша, бұл трасттар АҚШ-та шамамен 9,4 миллион акр (38 000 км²) жерді қорғады, бұл 1998 жылғы санақта тіркелген 4,7 миллион акрдың (19 000 км²) екі еселенгені. Оның 5 миллион акры (20 000 км²) 2003 жылы табиғатты сақтау шарты арқылы қорғалған. LTA өзінің санағына ұлттық немесе халықаралық жер трастарын қоспаса да, АҚШ-та тағы 25 миллион акр (100 000 км²) осы ұйымдармен қорғалғанын бағалайды. Жергілікті және аймақтық трасттар қорғаған жердің ең көп бөлігі Солтүстік-Шығыста – 2,9 миллион акр (12 000 км²) құрайды, ал 1998 және 2003 жылдар аралығында ең қарқынды өскен аймақ Тынық мұхиты аймағы (Калифорния, Невада және Гавайиден тұрады) болды, онда қорғалған жер 2003 жылы 147%-ға өсіп, 1,5 миллион акрға (6 100 км²) жетті.

Басқа түрлері

АҚШ-та шамамен (2008 жылғы жағдай бойынша) жердің бір бөлігі АҚШ үкіметінің меншігінде және Американың түпкі халықтарының тайпалары мен жеке тұлғалары үшін сенімді сақтауда болады. Австралияда, аборигендердің жер сенімдері – бұл жердің белгілі бір аумағына қауымдық түрде аборигендер мен/немесе Торрес бұғазы аралдарының халықтары атынан иелік ететін коммерциялық емес ұйымдардың бір түрі.