Васалопет – жылдық швед шаңғы жарысы, әлемдегі ең көнесі. Тарихы 1520 жылға дейін салады, қатысушылар саны көп. Шаңғы спорты, Швеция, Васалопет туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Жыл сайынғы шведтік шаңғы жарысы
Annual Swedish cross country ski race
Васлопет (швед тілінде «Васа жарысы») – наурыз айының бірінші жексенбісінде өтетін жыл сайынғы ұзақ қашықтыққа шаңғы жарысы. Жарыс трассасы Швецияның Даларна провинциясының батысындағы Саленнен оңтүстікке қарай орналасқан Берга ауылынан басталып, провинцияның орталық бөлігіндегі Мора қаласында аяқталады. Бұл – әлемдегі ең көне шаңғы жарысы, сонымен қатар ең көп қатысушысы бар жарыс. Жарысқа түрткі болған оқиға – 1520-1521 жылдардағы қыста Швеция Азаттық соғысының басында король Густав Вазаның Кристиан II әскерлерінен қашып, Морадан Саленге жасаған тарихи сапары. Аңыз бойынша, ол шаңғымен қашып кеткен. Қазіргі заманғы жарыс 1922 жылы басталды және 1979 жылдан бері Worldloppet жарыстарының құрамына кіреді.
Vasaloppet (Swedish for 'the Vasa race') is an annual long distance cross country ski race held on the first Sunday of March. The course starts in the village of Berga, just south of Sälen in western Dalarna, Sweden, and ends in the town of Mora in the central part of the province. It is the oldest cross country ski race in the world, as well as the one with the highest number of participants. The race was inspired by a notable journey King Gustav Vasa made from Mora to Sälen when he was fleeing from Christian II's soldiers during the winter of 1520–1521 in the beginning of the Swedish War of Liberation. According to legend, he fled on skis. The modern competition started in 1922 and it has been a part of the Worldloppet events since 1979.
Шығу тегі
1520 жылы жас дворян Густав Эриксон Ваза Дания, Швеция және Норвегия королі Кристиан II әскерінен қашып жүрді. Швед дворяндарының көпшілігі патшаға қарсы болды және оны Тиран Кристиан деп атады. Қарсылықты басу үшін Кристиан швед аристократиясын Стокгольмде келісім кешіне шақырды, бірақ олардың барлығы, Густавтың ата-анасы да, Стокгольм қырғыны деп танылған оқиғада жаппай қырғынға ұшырады.
In 1520, the young nobleman Gustav Ericsson Vasa was fleeing from the troops of Christian II, king of Denmark, Sweden and Norway (the Kalmar Union). Much of the Swedish nobility was in opposition to the king, and had nicknamed him Christian the Tyrant. In a move to silence the opposition, Christian invited the Swedish aristocracy to a reconciliation party in Stockholm, only to have them, including Gustav's parents, massacred in what came to be known as the Stockholm Bloodbath.
Әйелдердің қатысуы
1997 жылдан бері Васалоппетте жеңімпаз әйелдер марапатталып келеді. Оған дейін, 1922–23 және 1981–96 жылдары әйелдерге жарысқа қатысуға рұқсат берілді, бірақ олар жүлде алған жоқ. Бірінші қатысушы әйел – 1923 жылы сағат 10:09:42-де Гренгесбергтен Маргит Нордин. Фалу Курирен газеті осы оқиға туралы былай деп жазды: «Бірден-бір әйел қатысушы, Мисс Маргит Нординге зор құрмет көрсетілді. Мисс Нординді күшті қолдармен көтеріп, гүлдер мен шапалақтар сыйлады». Бірінші жарыстан кейін әйелдердің қатысуына қатысты көптеген пікірталастар болды. Көбінесе ерлерден құралған спорт ұйымдарының лауазымды тұлғалары мен қоғамның көп бөлігі әйелдердің жарысқа қатысуына қарсы болды. Осының салдарынан 1924 жылдан 1980 жылға дейін әйелдерге жарысқа қатысуға тыйым салынды. Бұл тыйым әйелдердің мұндай жарысқа қатысуы олардың денсаулығына зиян келтіреді деген себеппен енгізілді. Тыйым, әсіресе 1960 жылдан кейін сынға ұшырады. Кейбіреулер әйелдерге рұқсат беру жарыстың қатаң сынға ұшырайтын беделін төмендетеді деп қорғады. Дегенмен, бірнеше әйел тыйым салынған жылдары ер адам кейпінде жарысқа қатысты. Вестхед жарыс кезінде телеарнамен сұхбаттасып, әйелдердің қатысу мәселесін бұқаралық ақпарат құралдарының назарына ілестірді.
Women winners in Vasaloppet have received awards since 1997. Before that, in 1922–23 and 1981–96, women were allowed to race, but did not receive awards. The first woman to participate was Margit Nordin from Grängesberg in 1923, at 10:09:42. Falu Kuriren wrote about the event: " an incredible ovation greeted the only lady competitor, Miss Margit Nordin. Miss Nordin was lifted high on strong arms and she received flowers and cheers". Through the years following the first race, there were many heated debates about women's participation. A majority of officials, mostly male, within sports organizations as well as in society in general, were opposed to women in the race. This led to women being banned from the race from 1924 until 1980. The ban was introduced because it was considered bad for women's health to participate in such a competition. The ban was criticized, especially after 1960. Some defended the ban saying that allowing women would diminish the race's reputation as a tough challenge. Several women did nevertheless participate during the ban, disguised as men. Westhed was interviewed by TV during the race, which put women's participation higher on the media agenda.
Девизі
Васалопеттің «Әкелер жолымен болашақ жеңіске!» («I fäders spår för framtids segrar») деген ұраны Морадағы финиш сызығының үстіне орнатылған порталда жазылған. Алғашқы жарыста финиш сызығы екі ту тіреуіш арасында «Mål» («Финиш») деген сөз жазылған ақ тақтамен белгіленген. Екінші жылы одан да әсем портал жасалды. 1986 жылы портал тұрақты орнатылып, содан бері Мораның маңызды нысанына айналды.
The motto of Vasaloppet I fäders spår för framtids segrar ('In [our] fathers' tracks for future victories') is written on a portal erected over the finish line in Mora. At the first race, the finish line was simply marked with white board between two flag poles with the word Mål ('Finish') on it. The second year a more stately portal with the motto was fashioned. In 1986, the portal was made permanent and has since become a significant landmark in Mora.
Кранскулла және крансмас
Жарысқа байланысты дәстүр – кранскулла таңдау салты. Бұл – жарыстың жеңімпазы финиш сызығын кезіп өткен кезде оның мойнына лавр гүлдерінен тоқылған жеңіс шүғыласын (лаурелдік гүл шоғын) ілуге құрметті әйелге берілетін мәртебе. Ол Даларнаның дәстүрлі халықтық костюмін киеді. 1988 жылы әйелдер жарысы – Тжейвасанның енгізілуімен бірге, крансмас та тағайындалады. Жыл бойы кранскулла мен крансмас жарыстың елшілері ретінде қызмет етеді.
A tradition connected to the race is the custom to choose a kranskulla. This is a woman who is given the honor of hanging a laurel victory wreath around the neck of the winner of the race as he crosses the finish line. She is dressed in the traditional folk costume of Dalarna. With the introduction of the women's race, Tjejvasan in 1988, a male kransmas is also appointed. During the year, those who have been appointed as kranskulla and kransmas serve as ambassadors for the race.
Ұйым
Жарысты 1992 жылы Швецияның компанияларды тіркеу кеңсесінде тіркелген, сондай-ақ IFK Mora және sv. жергілікті спорт клубтарына тиесілі «Vasaloppsföreningen Sälen Mora» коммерциялық емес ұйымы ұйымдастырады. Ұйымда шамамен 35 штаттандырылған қызметкер жұмыс істейді, олар іс-шараларды жоспарлауға, дайындауға және дамытуға жауапты.
The race is organized by the non profit organization Vasaloppsföreningen Sälen Mora that was registered with the Swedish Companies Registration Office in 1992 and is owned by two local sports clubs, IFK Mora and sv. The organization has approximately 35 year round employees who work with planning, preparing and developing the events.
Арқан
Арқан, сондай-ақ "Қорқынышты Арқан" деп те аталады. Васалоппеттегі арқандар жеті станцияда орнатылады: Смаган, Mångsbodarna, Risberg, Evertsberg, Oxberg, Hökberg және Eldris. Жарыс сағат 8:00-де басталады, ал финиш аймағы сағат 20:15-те, жүлде табынына дейін жабылады. Элдрис жерінен жасанды жарық беріледі, бірақ шаңғышылар сол жерге дейін қараңғыда бармауы керек, бұл арқанның уақытына да шектеу қояды.
The Rope, also referred to as "The Dreaded Rope", The ropes in Vasaloppet are drawn at seven of the stations: Smågan, Mångsbodarna, Risberg, Evertsberg, Oxberg, Hökberg and Eldris. The race starts at 8:00 a. m. and the finish area is closed at 8:15 p. m. just before the prize ceremony. There is artificial light from Eldris, but skiers should not go in darkness before that place, which also sets a limit for the rope times.
Әлем кубогы жарысы
1978 жылдан бері Васалоппет Worldloppet шаңғы федерациясына, ұзақ қашықтыққа шаңғы жарыстарының қатарына енді. 2006 жылы Васалоппет FIS Cross Country World Cup-қа қосылды; көптеген Әлем кубогының қатысушылары ерлер арасындағы толық қашықтықтағы жарысқа қатысты. Жарыстың қашықтығы Әлем кубогындағы әдеттегі ең ұзақ жарыстан ұзақ болғандықтан, сондай-ақ Торинде өткен Олимпиада ойындарынан кейін болғандықтан, жарысты ұзақ қашықтыққа мамандандырылған спортшылар басымдықпен жеңіп алды, Әлем кубогының қатысушылары емес. Дэниел Тайнел Жери Ахрлинді аз айырмамен жеңіп, бірінші орын алды, ал Норвегияның ұлттық құрамасы мен Васалоппет сияқты марафондарда өнер көрсеткен Андерс Аукланд үшінші орынды иеленді. Әйелдер арасындағы World Cup Васалоппеті толық Васалоппетпен бірге өткізілмей, бір күн бұрын ұйымдастырылды. Норвегиялық Марит Бьёрген жеңіске жетті, бірақ жарысқа тек Әлем кубогының қатысушылары ғана қатысты, себебі марафонға мамандандырылған спортшылар келесі күні толық қашықтықтағы жарысқа қатысуды жоспарлады.
Since 1978, Vasaloppet is included in the Worldloppet Ski Federation, a series of long distance cross country skiing races. In 2006, the Vasaloppet was included in the FIS Cross Country World Cup; a large complement of World Cup racers joined the men's field for the full distance. Owing to the distance— longer than the longest race usually skied in the World Cup—as well as the proximity to the just concluded Olympic Games in Turin, the race was again dominated by long distance specialists rather than World Cup racers. Daniel Tynell won the race, just ahead of Jerry Ahrlin, while Anders Aukland – who has skied on both the Norwegian national World Cup team and in marathons like the Vasaloppet – finished third. The women's World Cup Vasaloppet was held over the previous day, rather than being integrated with the full Vasaloppet. Marit Bjørgen from Norway won, though the field included only World Cup racers, since the marathon specialists chose to race in the full distance event the next day.
Орташа уақыт
Онжылдықтар бойынша орташа уақыт әрбір он жылдық кезеңде төмендеген, ең үлкен төмендеу 1960 жылдары болды, ондағы орташа жеңіс уақыты 1950 жылдарғы орташа жеңіс уақытынан 31:45 секундқа артық болды. 1970 жылдарғы орташа жеңіс уақыты 1960 жылдарға қарағанда 16:07 секундқа артық, 1980 жылдарғы орташа уақыт 1970 жылдарға қарағанда 24:09 секундқа артық, ал 1990 жылдарғы орташа уақыт 1980 жылдарға қарағанда 13:06 секундқа артық. Дегенмен, 2000 жылдарғы орташа жеңіс уақыты 1990 жылдарға қарағанда 2:18 секундқа ғана артық. 2011 жылғы мәліметтер бойынша, 2010 жылдарғы орташа жеңіс уақыты 2000 жылдарға қарағанда 12:12 секундқа артық.
Average times per decade have declined in each ten year span, with the sharpest drop between decade averages occurring in the 1960s, for which the average winning time was 31:45 faster than the average winning time of the 1950s. The average winning time in the 1970s was 16:07 faster than the 1960s, the 1980s average was 24:09 faster than the 1970s, and the 1990s average was 13:06 faster than the 1980s. The average winning time in the 2000s is only 2:18 faster than the 1990s, however. As of 2011 the average winning time so far in the 2010s is 12:12 faster than the 2000s.
Жеңімпаздардың азаматтығы
Швеция ең көп жеңімпаз шығарған ел, оның қаншама 74 атағы бар (1928 және 1988 жылдары шведтердің өзара тең ойнаған екі жарысы есепке алынғанда), бұл 82 өткізілген жарыстың 90% құрайды. (Жарыс 1932, 1934 және 1990 жылдары өткізілмеді). Норвегия жеті жеңімпазды өсірді: Оле Эллефсэтер, 1971; Андерс Аукланд, 2004; Йорген Аукланд, 2008 және 2013; Джон Кристиан Даль, 2014, 2016 және 2017, Петтер Элиассен, 2015, Андреас Нигаард, 2018, Торе Бьёрсет Бердал, 2019. Екі ел екі жеңімпазды шығарды: Финляндия (Пекка Кувайя, 1954; Паули Сийтонен, 1973) және Австрия (Вальтер Майер, 1980; Михаил Ботвинов, 1997). Бес ел бір жеңімпазды шығарды: Шығыс Германия (Герт Дитмар Клаузе, 1975), КСРО (Иван Гаранин, 1977), Франция (Жан Поль Пьерра, 1978), Швейцария (Конрад Халленбартер, 1983) және Эстония (Рауль Олле, 2000). 1954 жылға дейін барлық жарыстарды шведтер жеңіп алды, содан кейін фин Пекка Кувайя жеңіске жетті. Швециядан басқа елден жеңіс алған келесі адам – норвегиялық Оле Эллефсэтер (1971), ол Швецияның бес титул ғана жеңген және басқа бес елден келген жарыскерлердің бес титул жеңген онжылдықты бастады. Швеция 1980-ші жылдары 8 титул жеңіп алды (Австрия [Майер, 1980] және Швейцария [Халленбартер, 1983] сол онжылдықта әрқайсысы бір титул жеңіп алды), ал 1990-шы жылдары тағы 8 титул жеңді (Австрия сол онжылдықта тағы бір титул жеңіп алды [Ботвинов, 1997], ал жарыс бір рет тоқтатылды [1990]). 2000-ші жылдары Швеция жеті жарыста, Норвегия екі рет (Андерс Аукланд, 2004; Йорген Аукланд, 2008) және Эстония бір рет (Олле, 2000) жеңіп алды.
Sweden is the most prolific producer of winners, with 74 titles (including two all Sweden ties, in 1928 and 1988), or 90% of the 82 contested races. (The race was canceled in 1932, 1934, and 1990). Norway has produced seven winners: Ole Ellefsæter, 1971; Anders Aukland, 2004; Jørgen Aukland, 2008 and 2013; John Kristian Dahl, 2014, 2016 and 2017, Petter Eliassen, 2015, Andreas Nygaard, 2018,Tore Björseth Berdal, 2019. Two countries have produced two winners: Finland (Pekka Kuvaja, 1954; Pauli Siitonen, 1973) and Austria (Walter Mayer, 1980; Mikhail Botvinov, 1997). Five countries have produced one winner: East Germany (Gert Dietmar Klause, 1975), the Soviet Union (Ivan Garanin, 1977), France (Jean Paul Pierrat, 1978), Switzerland (Konrad Hallenbarter, 1983), and Estonia (Raul Olle, 2000). Sweden won every race until 1954, when Pekka Kuvaja of Finland won the race. The next non Swede to win was Ole Ellefsæter of Norway (1971), who kicked off a decade in which Sweden won just five titles and racers from five other countries won the five other titles. Sweden won 8 of the titles in the 1980s (Austria [Mayer, 1980] and Switzerland [Hallenbarter, 1983] each won one title in that decade), and 8 more in the 1990s (Austria won one more title in that decade [Botvinov, 1997], and the race was canceled once [1990]). In the 2000s, Sweden won seven races, Norway won twice (Anders Aukland, 2004; Jørgen Aukland, 2008), and Estonia won once (Olle, 2000).
Белгілі қатысушылар
Вазалоппет шведтер үшін өткел қадамы ретінде танымал. Жеңімпаздардан өзге, жарысты аяқтаған белгілі бір адамдар:
Vasaloppet has been called a rite of passage for Swedes. Aside from the winners, some of the noted people who have completed the race are: