Кіріспе

Бразилиялық қарусыз, толық контактілі күрес спорты, бразилиялық теленовелла. Vale Tudo немесе vale tudo (ˈvali ˈtudu;), АҚШ-та No Holds Barred (NHB) деп те аталады, – қарусыз, толық контактілі күрес спорты, онда салыстырмалы түрде аз ережелер бар. Бұл спорт 20-шы ғасырда Бразилияда танымал болды және ақырында қазіргі заманғы аралас жекпе-жек өнеріне (MMA) айналды. Бірнеше жыл бойы "Vale Tudo" Бразилияда MMA синонимі ретінде қолданылды, бірақ қатаң ережелердің енгізілуі және БАҚ-тың ықпалы салдарынан бұл термин қолданыстан шықты, себебі олар спортқа көбірек «мәдениетті» ат беруді қалады. Қазір ол қазіргі заманғы спорттың ерте, ережелерге шектеусіз кезеңін білдіреді. Vale Tudo бастапқыда әртүрлі жекпе-жек өнерінің өкілдерінің бір-бірімен күресуі үшін бейресми ережелер жиынтығы ретінде пайда болды. Грейси әулеті өзінің әйгілі "Gracie Challenge" сынағын ұйымдастырғаны мәлім, онда олар өздерінің Gracie Jiu-Jitsu-ының тиімділігі мен басымдығын дәлелдеу үшін Vale Tudo жекпе-жектерінде басқа жекпе-жекшілермен күресті. Көптеген жекпе-жекшілер ақырында Vale Tudo турнирлеріне арнайы дайындық жасап, соққылау және күрес техникаларын үйренді, содан кейін "Vale Tudo" стилін жеке стиль ретінде жарнамалады. Мысалы, Марко Руас өзінің Luta Livre және Muay Thai стилінің қоспасын жай ғана "Vale Tudo" деп атады.

1920-жылдар - 1980-жылдар

Валье тудо деп аталатын көрсетулер 1920 жылдары бразилиялық цирктерде танымал болды. Мұндай жекпе-жектердің мысалдары 1928 жылдың 4 қазанында «Жапон Америкасы курьерында» сипатталған: «Бразилиядан келген хабарда джиу-джитсу шынымен өнер екені және үлкен цирктің жанындағы шатырдағы қызықты көрсетілімде зор денелі баиан кішкентай жапон күрескерінен жеңіліс тапты делінеді. Бұл адам Капоэйрада шебер болған, ол Оңтүстік Американың ежелгі жекпе-жек стилі, бірақ жапонды арқасына алып, басын тебуге тырысқаннан кейін, жапон джиу-джитсу әдісімен баианды лақтырып жіберді және қысқа күрестен кейін үлкен қарсыласының үнсіз денесінің үстінде отырған күйде табылған. Алайда, бұл цирк термині 1959–1960 жылдары ғана кеңінен қолданыс тапты, ол Рио-де-Жанейродағы «Жыңғыршық батырлары» («Hérois do Ringue») телешоуындағы стильдер арасындағы жекпе-жектерді сипаттау үшін пайдаланылды. Шоудың ұйымдастырушылары мен жүргізушілері Граси әулетінің мүшелері, соның ішінде Карлсон Граси және Карли Граси болды. Қатысушылардың барлығы өз стильдерін меңгерген адамдар еді. Цирк бизнесімен айналысқан Граси әулеті «Граси сынағын» ойлап тапты, онда олар өздерінің Граси джиу-джитсуының тиімділігін дәлелдеу үшін басқа жекпе-жек өнерінен қарсыластарды валье тудо жекпе-жегіне шақырып немесе оларға қарсы шығатын. Грасилер өз сынақтарын жабық есіктердің артында өз спортзалдарында өткізетін, бірақ кейде олар қоғамдық шараларды да ұйымдастырды. Шоу кезінде бір түні Жоао Альберто Баррето (кейін UFC 1 төрешісі) лута ливреде оқыған адаммен жарысты. Баррето қарсыласын қолғаппен ұстап алды, бірақ ол бағынудан бас тартты. Баррето оның қолын сындырып алды. Осыдан кейін шоу тоқтатылды және көп ұзамай оның орнына «Telecatch» деп аталатын кәсіби күрес шоуы ұйымдастырылды. 1960 жылдан бастап валье тудо көбінесе жер асты мәдениетінің бір бөлігі болды, көптеген жекпе-жектер жекпе-жек өнерінің доджоларында немесе кішкентай спортзалдарында өтті. Валье тудо мәдениетінің орталығы Рио-де-Жанейро болды, бірақ көптеген жекпе-жектер солтүстік аймақта, оңтүстік аймақта және капоэйра кең таралған Баия штатында өтті. Рио-де-Жанейродағы жағдай негізінен бразилиялық джиу-джитсу мен лута ливре арасындағы қатыгез бәсекеге бағытталған. Басқа аймақтардағы жекпе-жектерде әртүрлі жекпе-жек өнерлері қатысты. 1980 және 1984 жылдары Риксон Граси екі рет Казимиро де Насименто Мартинс («Рей Зулу») қарсы күресті. Екі турнир де көпшіліктің қызығушылығын тудырып, Рио-де-Жанейродағы Мараканазиньо стадионын толтырды. 1984 жылы Мараканазиньода «Жауынгерлік өнерлер түні» («Noite das Artes Marciais») өтті, ол «Джиу-джитсу vs Жауынгерлік өнерлер» («Jiu Jitsu vs Martial Arts») деп те аталды, онда BJJ өкілдері муай тай, кунг фу, кикбоксинг және лута ливре өкілдерімен күш сынасты. Болашақ UFC 7 чемпионы Марко Руас қатысып, BJJ өкілі Фернандо Пинкузамен тең түсті. Сондай-ақ, кикбоксингтен әлем чемпионы Рей Зулу мен болашақ Vale Tudo халықаралық чемпионатының промоутері және MMA және K1 түріндегі бірнеше бразилиялықтардың менеджері Серджио Батарелли арасындағы жекпе-жек өтті. 1991 жылы ең танымал оқиға болды: джиу-джитсу мен лута ливре арасындағы «Шақыру» («Desafio Jiu Jitsu vs Luta Livre»), екі жекпе-жек өнерінің өкілдері арасында. Бұл шара BJJ-мен айналысатын адамдар Wallid Ismail-ге қарсы күресу үшін BJJ турниріне басып кіргеннен кейін, ол лута ливреге қарсы жергілікті газетте қорлау мен шақыру жариялағаннан кейін ұйымдастырылды. Лута ливре ұрыстарында бас тартуға және оның орнына қоғамдық шақыруға қатысуға көндірілді. Іс-шараны ұйымдастырушы Робсон Граси Бразилияның ең ірі телеарнасы TV Globo-ны шараны тікелей эфирде көрсетуге көндірді, өйткені ол таза күрес шарасы деп есептелді, бірақ ережелер кейінірек валье тудоға өзгертілді, бірақ Globo бағдарламаны сақтап қалды. Нақты шарада 3 жекпе-жек өтті, олардың барлығы джиу-джитсу өкілдерінің жеңісімен аяқталды. 1993 жылдың 29 тамызында – алғашқы UFC-ден бірнеше ай бұрын – Куритибада «Капоэйра vs Chute Boxe» шарасы өтті. Бұл бірнеше болашақ ММА жекпе-жектерінің таныстырылуы болды, мысалы Рафаэль Кордейро, Хосе «Пеле» Ланди Жонс және Нильсон де Кастро, және болашақ ММА орталығы Куритибадағы алғашқы валье тудо/MMA шарасы болды.

1993-2000 жылдар

1970 жылдары атақты Грейси әулетінің Рорион Грейси АҚШ-қа көшіп, американдық кәсіпкер Арт Дэвимен бірге 1993 жылы Ultimate Fighting Championship (UFC) құруға көмектескен кезде Vale Tudo-ны жаңа нарыққа енгізді. Бұл жарыс ретінде жарияланды, онда жекпе-жектер салмақ санаты мен ережелерсіз бір турнирде әртүрлі жекпе-жек өнерін көрсетеді, алайда үш ереже болды: тістеуге, көзді қазуға және балық аулауға тыйым салынды. Телеарна басшыларына жарысты ұсыну үшін Грейси мен Дэви Бразилиядағы Грейси шабуылдары мен Vale Tudo жарыстарының кадрларын пайдаланды, онда отбасы қатысты. Бірінші жарыс The Ultimate Fighting Championship (кейіннен UFC 1 деп аталды) деп аталды. Рорионның кіші інісі Ройс Грейси Грейси Джиу-Джитсудан өкілдік етіп, үш қарсыласын қатарынан жеңіп, жарыста жеңіске жетті. Содан кейін көптеген жарыстар ұйымдастырылды. UFC сонымен қатар Vale Tudo/Аралас жекпе-жек өнері үшін «жарнамалау» моделін алғаш рет енгізді, бұрын промоутерлер жеке жарыстарды ұйымдастырған. UFC форматынан шабыт алып, Vale Tudo-ның көптеген жаңа ұйымдары құрылды. Жапонияда бұрынғы кәсіби күрескер Сатору Саяма 1985 жылы «Шуто» деп аталатын гибридтік жекпе-жек өнері ұйымын құрды, онда барлық аяқ-қолдармен соққы беру, қарсыласты жерге түсіру, жерде шайқасу және бағыну техникалары қолданылды. UFC-ге әсерленген ол 1994 жылы Жапонияда Vale Tudo турнирін ұйымдастырып, Vale Tudo-ны Жапонияға әкелді, бұл турнир бұрынғы Шуто ережелерімен салыстырғанда ережелерден арылған болатын. Риксон Грейси 1994 және 1995 жылғы турнирлерде жеңіске жетіп, Жапонияда танымал болды. 1997 жылы Риксон Грейсиді танымал жапондық күрескері, Nobuhiko Takada-мен кездесу үшін PRIDE Fighting Championships құрылды. PRIDE ережелері Vale Tudo Japan ережелеріне негізделген, бірақ кейбір өзгерістер енгізілді. Ұйымның алғашқы жарысына 47 000 жанкүйер келді және жапондық бұқаралық ақпарат құралдарының назарын аударды. Көп ұзамай PRIDE әлемдегі ең ірі және танымал жауынгерлік спорт ұйымдарының біріне айналды және ММА-ны танымал етуге көмектесті. Алайда, АҚШ-та осы жаңа спорттың зорлық-зомбылық сипатына қарсылық болды. 1996 жылы сенатор Джон Маккейн UFC-нің алғашқы жарыстарының видеосын көріп, оны бірден жек көріп, «адамдық әтеш күресі» деп атап, UFC-ге тыйым салу науқанын бастады. Оның науқанына 36 штат қосылды және жарыс теледидардан қара тізімге енгізілді. Осыған жауап ретінде UFC қатаң ережелер, салмақ санаты және төрешілерді енгізе бастады, соңында Аралас жекпе-жек өнерінің бірыңғай ережелері пайда болды. Сол кезде «Аралас жекпе-жек өнері» деген атау да ойлап табылды, өйткені NHB термині спорттың беделіне зиян келтіреді деп саналды және жаңа ережелер енгізілгеннен кейін спорттың жаңа эволюциясын жақсырақ көрсетеді. Бразилияда Vale Tudo да АҚШ-тағы сияқты кедергілерге тап болды. 1997 жылы «Пентагон ұрысы» деп аталатын ірі жарыс құрылды, онда UFC-нің Octagon-ға ұқсас бесбұрышты қақпа бар еді. Бұл жарысқа Олег Тактаров және Мурило Бустаманте сияқты тәжірибелі жекпе-жектер қатысты және оған ханзада Тахнун бин Заид Аль Нахайян демеушілік етті, ол кейіннен ADCC құруымен және BJJ-ге инвестиция салуымен танылды. Басты жарыс Luta Livre Jiu Jitsu бәсекелестігін жалғастырды, LL өкілі Евгенио Тадеу мен BJJ өкілі Ренцо Грейси кездесті, екеуінің де жеке бәсекелестігі болды. Жекпе-жек екі жекпе-жек арасында алға-артқа жүріп, көрермендер қақпаға жақындап, оларды қорлап, шабуылдап, жекпе-жекке араласа бастады. Грейси шабуылшылардың біріне қарсы күресті, бірақ көп ұзамай жағдай толық тәртіпсіздікке ұласты, көрермендер төрешілерге шашып, олардың жақтастары төбелесіп, күзетшілер ескерту атып, жарысты тоқтату үшін шамдар өшірілді. Бұл жарыс Rede Globo телеарнасының SporTV арнасы тікелей эфирде көрсетті. Бұл жағдай Рио-де-Жанейро штатының 10 жылға жуық уақытқа Vale Tudo жарыстарын тыйым салуына әкелді. CNN арнасы бұл төбелестің видеосын АҚШ-тағы спортты айыптау үшін арнайы репортажда пайдаланды. UFC және басқа да ұқсас жарыстарда ережелер көбейе бастады. 1990 жылдардың соңындағы ең ірі ұйымдар World Vale Tudo Championship (WVC) және International Vale Tudo Championship (IVC) болды. WVC 1996 жылы Фредерико Лапенда мен Серджио Батарелли ұйымдастырды, олар төрт жарысты бірлесіп өткізді, соның ішінде Бразилиядағы алғашқы Vale Tudo/MMA жарысын төлеу арқылы көруге болады, бірақ көп ұзамай екеуінің арасындағы дау Батареллиді қалдырып, IVC құруға әкелді. Екі ұйым да 1990 жылдары Бразилия теледидары мен төлеу арқылы көруге болады. WVC және IVC Бразилияның қаржы орталығы Сан-Паулу қаласында орналасқан және бүгінгі ММА жұлдыздарының көптеген мансабын бастады. Бразилияда тұрған кезде олар халықаралық жарыстар өткізді: WVC Жапония, Аруба және Ямайкада жарыстар өткізді, ал IVC Венесуэла, Португалия және Югославияның ФР-да жарыстар өткізді. Алайда, Сан-Паулу штаты Vale Tudo-ны санкцияланған спорт түрінен тыйым салғаннан кейін екі ұйым да құлдырап, 2002 жылдан бері жарыс өткізбеді.

2000-шы жылдар - қазіргі уақыт

2000-жылдардың басында Jungle Fight және Bitetti Combat сияқты жаңа ұйымдар дәстүрлі Vale Tudo ережелерін қауіпсіздігі жоғары аралас жекпе-жектердің "Бірыңғай" ережелерімен алмастырды. Дегенмен, кейбір ұйымдар біршама уақыт бойы дәстүрлі ережелерді қолдануды жалғастырды, ең танымалдары – Meca World Vale Tudo және Rio Heroes. "Vale Tudo" термині 2000-шы жылдарға дейін Бразилияда ММА синонимі ретінде қолданылып келді, бірақ спорттың дамуымен және бразилиялық БАҚ ММА жарыстарын жамылуымен (алдымен 2009 жылы RedeTV! арқылы UFC жарыстарын, ал 2011 жылы Бразилияның ірі телеарнасы Rede Globo таңдады) қолданылуы азайды. Жарыстар кейде БАҚ-та дау тудырады. Спортты сынаушылар Vale Tudo жарыстарында АҚШ-тағы Атлетикалық комиссиялар жасаған және Канада, Англия сияқты елдерде қолданылатын ММА-ның "Бірыңғай" ережелерінің қабылдануын талап етеді. Ал Vale Tudo жақтастары "Бірыңғай" ережелерді сынап, олардың қауіпсіздігін дәлелдейтін медициналық мәліметтердің жоқтығын, дәстүрлі ережелер бойынша өткен жарыстарда ешбір қатысушының қаза болмағанын немесе мүгедек қалмағанын, "Бірыңғай" ережелердің қауіпсіздік үшін емес, комиссия мүшелері "цивилизацияланбаған" деп санайтын (футболмен соққы және бас соққысы сияқты) техникаларды тыйымдау үшін жасалғанын, сондай-ақ жапондық, орыстік, сингапурлық және тайлық ұйымдарда "Бірыңғай" ережелер қолданылмағанын атап көрсетеді. Сондай-ақ, жақтаушылар "Бірыңғай" ережелермен құрылған аралас жекпе-жектің стилі қазір дәстүрлі Vale Tudo-дан мүлдем өзгеше болғандықтан, оны жеке спорт түрі ретінде қарастыру қажет екенін, дәл кикбоксинг пен муай-тайдың айырмасы сияқты, айтады.

Жауынгерлік стиль ретінде

Vale Tudo танымал және кеңінен тараған сайын, кейбір жекпе-жекшілер бір стильмен ғана емес, Vale Tudo жарыстарына арнайы дайындыққа көшті. Олар соққылау және күрес өнерінен ең тиімді әдістерді алып, Vale Tudo ережелеріне бейімдеді. Соңында "Vale Tudo" жеке, дербес жекпе-жек стилі ретінде танылды. Марко Руас мұны алғашқылардың бірі болып жасады деп есептеледі. Ол Муай Тайде шебер соққы беруші болған, сонымен қатар Luta Livre күресінде де жақсы білген. UFC-нің бірінші турнирінен бұрын-ақ, ол әртүрлі жекпе-жек өнерінде бірлесіп жаттығудың және Vale Tudo үшін арнайы дайындықтың жақтаушысы болды. Көп ұзамай ол "Руас Vale Tudo" деп аталатын жекпе-жек стилін жасап, оны жауынгерлік өнер ретінде таныстырды. Ол және оның шәкірттері – Педро Риццо және Ренато Собрал "Руас Vale Tudo" жекпе-жекшілері ретінде танылды. Куритибадағы "Chute Boxe" академиясы Муай Тай залы ретінде басталып, 1991 жылы BJJ және күрес жаттығуларын қосып, бағдарламасын кеңейтті. Соңында олар өздерін "Vale Tudo" залы деп таныстырды.