Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Электрлік көміртекті доға шамның түрі
Type of electric carbon arc lamp
Яблочков шамы (кейде электр шамы) – 1876 жылы ресейлік электр инженері Павел Яблочков тапқан электрлік көміртекті доға шамның түрі.
A Yablochkov candle (sometimes electric candle) is a type of electric carbon arc lamp, invented in 1876 by the Russian electrical engineer Pavel Yablochkov.
Дизайн
Яблочковтың шамдары екі электродтан тұратын құрылымнан жасалады, олар көлденең қимасы шамамен 6x12 миллиметр болатын ұзын көміртек таяқшалары. Бұл таяқшалар Париж гипсі немесе каолин сияқты инертті және оқшаулағыш материалдан жасалған блокпен бөлінеді. Екі көміртек таяқшаның жоғарғы жағын біріктіретін кішкене қысқа тұйық немесе көміртек пастасы болады. Бұл құрылым оқшауланған тіреуішке тік орнатылады. Электр қуаты қосылғанда, қысқа тұйық "жарылып", доға тудырады. Доға содан кейін жанады, көміртек электродтары мен аралықтағы гипсті бірте-бірте жағып, оларды бірдей жылдамдықпен балқытады. Алғашқы шамдар Грамм машинасымен қуаттандырылды. Тұрақты ток қолданғандағы кемшілік – бір таяқша екіншісінен екі есе жылдам жануы. Бұл мәселені бастапқыда таяқшалардың біреуін екіншісінен қалыңдау жасау арқылы шешуге тырысты, бірақ бұл шешім тиімді болмады. Ақырында, мәселе айнымалы токпен шамдарды қуаттандыру арқылы шешілді, ол екі таяқшаны бірдей жылдамдықпен жақты. Электродтар шамамен екі сағатқа дейін немесе қуатты өшіргенге дейін қызмет етеді. Классикалық Яблочков шамдарын қайтадан жағу мүмкін емес, себебі электродтар арасындағы қысқа тұйық тозып бітіпті. Алайда, кейінгі шамдардың нұсқаларында инертті бөлгішке ұнтақталған металл қосылды. Бұл жаңа қысқа тұйық ретінде әрекет етеді, сөнгеннен кейін жартылай күйген шамды қайта іске қосуға мүмкіндік береді. Бұл конструкцияның басқа көміртекті доғалы шамдардан артықшылығы – доғаны сақтау үшін көміртек электродтары арасындағы қашықтықты ұстап тұруға арналған механикалық реттегіштің қажеттілігін жояды. Яблочков жарық ағыны әртүрлі шамдар жиынтығын қуаттандыру және әртүрлі кернеулер алу үшін алғашқы трансформаторларды ойлап тапты. Басқа көміртекті доғалы шамдар сияқты, Яблочков шамдары да үлкен көшелерді немесе зауыттар мен вокзалдар сияқты кең ішкі кеңістіктерді жарықтандыруға қолданылатын өте жарқын жарық береді. Көшелерді жарықтандыру жүйесі ретінде майлы шамдарға қарағанда арзан болды. Бұл шамдардың кемшіліктері олардың қысқа мерзімді болуымен байланысты, олардың қысқа уақыттан кейін ауыстырылуын талап етеді. Жағу кезінде олар гуілдеу, қауіпті ультракүлгін сәулелер, көміртек монооксиді және радиожиілікті кедергілер тудырады. Пайдалану кезінде олар, негізінен, ұшқындар мен жоғары температураға байланысты өрт қаупін тудырды.
A Yablochkov candle consists of a sandwich of two electrodes, which are long carbon rods, approximately 6 by 12 millimetres in cross section, separated by a block of inert and insulating material such as plaster of Paris or kaolin. There is a small piece of fuse wire or carbon paste linking the two carbon rods at the top end. The assembly is mounted vertically into a suitable insulated holder. On application of the electric supply, the fuse wire "blows" and strikes the arc. The arc then continues to burn, gradually consuming the carbon electrodes and the intervening plaster, which melts at the same pace. The first candles were powered by a Gramme machine. The drawback of using direct current was that one of the rods would burn at twice the rate of the other. This problem was initially solved by preparing the sandwich with one of the rods thicker than the other, but this solution was not practicable. The problem was eventually solved by powering the candles with alternating current which burned the two rods at the same speed. The electrodes last about two hours or until the power is cut. A classic Yablochkov candle cannot be relit, since the fuse wire between the electrodes has been consumed. Later versions of the candle, however, included powdered metal in the inert separator. This would act as a new fuse wire, allowing a half burnt candle to be restarted once extinguished. The advantage of this design over other carbon arc designs is that it removes the need for a mechanical regulator to maintain the appropriate distance between the carbon electrodes to sustain the arc. In his trials to power more sets of candles with different light flux and in order to obtain different voltages, Yablochkov invented the first transformers. As any other carbon arc lamps, Yablochkov candles have a very bright light that can be used for lighting large lengths of streets or large interiors such as factories and train stations and its use as a street lighting system was cheaper than oil lamps. The disadvantages of these lamps are related to a short duration, which implied replacing them after short periods of time. When lit they produce buzzing noise, dangerous UV rays, carbon monoxide emissions and radio frequency interference. During use they were a constant fire hazard principally due to sparks and high operating temperature.
Тарих
1875 жылы Яблочков Ресейден шығып, Париж бизнесін бастады; 1876 жылы оған француз патенті 112024 берілді. Алғашқы қоғамдық тәжірибе 1876 жылы 15 сәуірде Лондонда өтті. Яблочков шамдары алғаш рет 1877 жылы Париждегі Galeries du Louvre дүкенінің Marengo залында 80 шамнан тұратын орнатуда коммерциялық мақсатта пайдаланылды. Олардың бар екендігін Эмиль Зола өзінің "Au Bonheur des dames" (Әйелдер жұмағы) романында айтады. Әр шамда төрттен он екіге дейін шам болды, олар тізбектес жалғанған және эмальдалған шыны шарларға орналастырылған. Вернер фон Сименс 1878 жылы Париж көрмесіне барып, Германияда шамдарды тарату агенті болу туралы келіссөздер жүргізді; оның орнына ол Яблочковке динамо машиналарын жеткізді. Шамдар көп ұзамай көптеген еуропалық қалаларда, сондай-ақ басқа құрлықтарда қолданылды: Рио-де-Жанейро, Мехико қаласы, Нью-Дели, Калькутта және Мадрас сияқты қалалар оларды пайдаланды. Персия шахы мен Камбоджа королі өз сарайларында шамдарды қолданды. 1881 жылы Халықаралық Электр көрмесінде Яблочков шамдары басты көрерліктердің бірі деп есептелді. Сол кезде олардың құны 1877 жылы 66 центтен (француз франктарынан) 10 центке дейін төмендеді деп бағаланды, бұл оларды газ шамдарына қарағанда өте қолайлы етті. Басты кемшілік – шамдарды жағу үшін үлкен қуат машинасы қажет болды. Олардың өркендеген кезеңінде Францияда күніне 8000 шам өндірілді.
In 1875 Yablochkov left Russia and started his Paris business; by 1876 he was granted the French patent 112024 for his candles. The first public experiment was held in London on April 15, 1876. The Yablochkov candles were first used commercially in 1877 in the Marengo hall of the department store Galeries du Louvre in Paris with an installation of 80 lamps. Their presence is mentioned by Émile Zola in his novel Au Bonheur des dames (Ladies paradise). lamps had four to twelve candles each, connected in series and were enclosed in globes of enamelled glass. Werner von Siemens visited the 1878 Paris Exhibition and negotiated to become a distribution agent for the candles in Germany; in return he delivered dynamo machines to Yablochkov. The candles were soon used in many European cities but also in other continents: cities such as Rio de Janeiro, Mexico City, New Delhi, Calcutta, and Madras were using them. The Shah of Persia and the King of Cambodia used the candles for their palaces. In 1881 at the International Exposition of Electricity the Yablochkov candles were regarded as one of the main attractions. At that time their cost was estimated to have dropped from 66 cents (of French francs) in 1877 to just 10 cents, making them very convenient also with respect to gas lamps. The main drawback was that the candles needed a big power machine in order to be lit. At the height of their success 8,000 candles per day were produced in France.