Кіріспе

Psion компаниясының қалталық компьютері - Psion Organizer 1980 жылдары британдық Psion компаниясы әзірлеген қалталық компьютерлер сериясының тауарлық атауы. Organizer I (1984 жылы шығарылған) және Organizer II (1986 жылы шығарылған) компьютерлік пернетақтаның орнына 6x6 пернетақтасын қорғайтын, әріптері әліпби бойынша реттелген қатты пластиктен жасалған жылғы қаптамаға ие болды. Organizer II Filofax-пен бәсекелесті. Psion портативті есептеуді дамытқан құрылғы ретінде жоғары бағаланғанымен, жүргізуші Джон Бентли ақырында марапатты BlackBerry-ге берді. 2017 жылдың күзінен бастап бірнеше бағдарламалық қамтамасыз ету мүмкіндіктері мен аппараттық құрылғылар әлі де жасалуда және қолжетімді, олардың ішінде JavaScript эмуляторы, параллельді интерфейс, USB Commslink, 32 килобайт (КБ) және 256 КБ RAM пакеттері, сондай-ақ 512 КБ FlashPak бар.

Ұйымдастырушы I

1984 жылы шыққан Psion Organizer «әлемдегі алғашқы практикалық қалталық компьютер» болды. 8 биттік Hitachi 6301 отбасы процессоры негізінде, 0,9 МГц жылдамдықпен жұмыс істейді, 4 КБ тек оқуға арналған жады (ROM) және 2 КБ статикалық RAM, сондай-ақ бір қатарлы монохромды сұйық кристалды дисплейі (LCD) бар. Жабық корпустың өлшемдері 142 × 78 × 29,3 мм, ал салмағы 225 грамм. Byte журналының шолушысы Organizer бағдарламалық жасақтамасын «жылдам және қатесіз пайдалану үшін жасалған тапқыр дизайн» деп сипаттады. Ол қолданбалардағы тұрақты пайдаланушы интерфейсін мақұлдады және ешқандай нұсқаулықсыз 15 минут ішінде бағдарламалаудан басқа барлық мүмкіндіктерді үйренгенін хабарлады. Машина қарапайым жазық файлдық деректер базасын, калькулятор мен сағатты қамтамасыз етті және операциялық жүйесі (ОЖ) болған жоқ. Organizer бір рет жазылып, көп рет оқылатын (write once, read many) алынып орналастырылатын жадты қолдады, ол өшірілетін бағдарламаланатын тек оқуға арналған жад (EPROM) жадын пайдаланды. Құрылғы осыдан екеуін қабылдай алады, олар Datapaks (DATAPAK немесе жай ғана PAK) деп аталады, оларға деректерді жазуға болады, бірақ оларды құрылғыдан алып тастап, ультракүлгін сәулеге ұшырату арқылы өшіру керек, содан кейін ғана оларды қайта пайдалануға болады. Psion EPROM-ды жад құрылғысы ретінде пайдалануды патенттегендіктен, басқа құрылғы жасаушылар осы мобильді жадты сақтаудың ерекше тәсілін көшіре алмады. Datapak-пен бірге келген бағдарламалық қамтамасыз етуде POPL деп аталатын қарапайым бағдарламалау тілі бар, онда пайдаланушылар өз бағдарламаларын жаза алады. «Ғылым, математика және қаржы» атты бағдарламалық деректер пакеті POPL бағдарламалау тілінің редакторын, интерпретаторын және орындалу уақыты жүйесін қамтыды, сондай-ақ калькулятордың мүмкіндіктерін атаулы функцияларды қосу арқылы кеңейтті. Бұл Datapak-терде POPL тілінде жазылған әртүрлі қолданбалық бағдарламалық жасақтама жинақтары да болды. Кейінірек, Forth тілін енгізу арқылы әлдеқайда күрделі бағдарламалау құралы қолжетімді болды, бірақ ол соңғы пайдаланушылар емес, тіркелген кәсіби әзірлеушілер үшін ғана қолжетімді болды. Organizer I үшін Psion Forth Development System – бұл Forth бағдарламалық жасақтамасын жасауға арналған, IBM PC негізіндегі кросс-өндірістік құралдар жиынтығы, соның ішінде Forth компиляторы. Forth жүйесінде Organizer I-де аралық кодты құрастырушы, интерпретатор және орындалу уақыты болды, сондай-ақ бірнеше ерекше дизайндық ерекшеліктері бар еді, олардың бірі – ол Datapak-тегі Forth аралық кодын тікелей интерпретациялай алады, яғни оны алдымен құнды RAM-ге көшірудің қажеті жоқ, Datapak-тер орындалатын жад ретінде бейнеленбегеніне қарамастан. Psion компаниясының Organizer I жобасының бөлігі ретінде және одан кейін жасалған қолданбалық бағдарламалық жасақтама 6301 ассемблерінде, POPL және басқа да арнайы жасалған тілдерде жазылған. Psion-дағы ассемблер тілінің дамуы кросс-өндірістік құралдарды, соның ішінде кросс-ассемблер мен линкерді пайдалана отырып жүргізілді, олардың барлығы Digital Equipment Corporation (DEC) VAX-те жұмыс істеді. 6301 ассемблерінде жазған қолданба жасаушылар RAM-ның шағын көлемімен (2 КБ) және операциялық жүйенің болмауымен күресті. Дамушылар үшін тағы бір қиындық – ертедегі Datapak-тердің өнімділік шектеулері, олар кездейсоқ емес, сериялық қол жеткізудің ішкі архитектурасын қолданды. Мысалы, Datapak-тен 2000 байтты алу үшін 2000 орынға жеткенге дейін ағымдағы оқу орнынан бір адресті бір уақытта бір орынға жылжытуға немесе ең нашар жағдайда оқу орнын нөлге қайтаруға және содан кейін алға жылжу командасын 2000 рет беруге арналған бірнеше аппараттық командаларды беру қажет болды. Hitachi 6301 процессоры – бұл Motorola 6801 негізіндегі жетілдірілген даму, қосымша металл-оксидті жартылай өткізгіште (CMOS) іске асырылған, бірнеше қосымша нұсқаулар, әртүрлі аппараттық жүйелер чипте (SoC), қуатты басқару және ұйықтау күйін қолдау мүмкіндіктері бар. Таңдалған нұсқада чипте 4 КБ маскаланған ROM болды, сондықтан тақтада сыртқы ROM қажет болған жоқ. Толық статикалық RAM және процессордың сағатын күйін жоғалтпай тоқтату мүмкіндігі батареяның ұзақ қызмет ету мерзімін қамтамасыз етті, ол апталар немесе тіпті айлармен өлшенді. Процессордың жұмыс істемеген кезде тоқтатылуы және дисплейді өшіретін терең ұйқы режимі энергияны барынша үнемдеуге көмектесті. Машинада толық дербес батареямен қамтамасыз етілген уақытты сақтайтын аппараттық сағат болған жоқ, оның орнына қарапайым аппараттық санаушы болды. Машина ұйықтап жатқанда, санаушы 1024 секунд санады, содан кейін машинаны өте қысқа уақытқа оятты, сонда бағдарлама RAM-де сақталған уақыт тіркесіміне 1024 секунд қоса алатын болды. Бұл машина ұйықтағанда әр 17 минут 4 секунд сайын өте жылдам оянатынын білдірді. 1984 жылғы бастапқы бағасы 99 фунт стерлинг немесе 199 канад доллары болды және бір Datapak және бір бағдарламалық Datapak, Utility pack кірді. Бұл соңғысы ғылыми және тригонометриялық функцияларды қарапайым калькулятор процедураларына қосты.

Ұйымдастырушы II

1986 жылы Organiser II көптеген аппараттық жақсартуларды, жақсырақ пернетақта мен дисплейді, едәуір үлкен ROM және 8 КБ (CM моделі), 16 немесе 32 КБ (XP моделі), 32 немесе 64 КБ (кейін LZ моделі) батареямен сақталатын RAM-ды ұсынды және жаңадан жасалған, бір міндетті орындауға арналған операциялық жүйеге ие болды. Organiser II-дің алғашқы модельдерінде екі жолды дисплей болды. Жаңа модель бірнеше түрлі жақсартылған Datapaks-ты қолдады, олардың әрқайсысы 8 КБ мен 128 КБ аралығындағы деректерді сақтайтын EPROM немесе батареямен сақталатын RAM жадына ие болды. Кейін электрлік түрде өшірілетін, қайта бағдарламаланатын тек қана оқуға арналған жад (EEPROM) флэшпактары мен кездейсоқ сәйкес жад (RAM) RAMпактары қосылды, олар әр кеңейту ұясында 256 КБ-қа дейін сақтай алатын. Машинада көптеген қосымша бағдарламалар, оның ішінде пайдалы қолданбалар, деректер базасы, күнделік және сағат қойғыш болды, сонымен қатар соңғы пайдаланушының бағдарламалау мүмкіндігі, сол кездегі Organiser Programming Language (OPL) түрінде, BASIC-ке ұқсас тіл, ол интерпретаторларға қарағанда орталық кодқа компиляцияланды. Алдыға шыққан пайдаланушылар жүйелік машиналық кодты тікелей машиналық кодпен немесе OPL-ден шақыру арқылы өңдей алатын, орнатылған мекенжайлар базасын өңдей алатын және өздеріне қажетті жаңаларын құра алатын. Organiser II Marks & Spencer сияқты компанияларда коммерциялық мақсаттарда кеңінен қолданылды, онда ол Psion брендінің орнына өз брендтерімен және соңғы пайдаланушыға көрінетін шектеулі ғана түймелермен дүкендерде қолданылды. Бұл сондай-ақ әлемдегі алғашқы мобильді технологияны үкіметте кең ауқымда қолдану кезінде қолданылды, онда Ұлыбритания үкіметінің жұмыспен қамту қызметі 3000-нан астам құрылғыны жәрдемақыны есептеу үшін пайдаланды. Ол геодезистер арасында танымал болды, олар оны электронды теодолиттермен байланыстырды, бұл қазіргі танымал тотализатордың алдағысы болды. Organiser II-де сыртқы құрылғыға арналған ұя болды, оған әртүрлі қосымша модульдерді орнатуға болады, соның ішінде RS 232 портын (CommsLink деп аталады) қамтамасыз ететін құрылғы, осылайша ол басқа құрылғылармен немесе компьютерлермен байланыс орнатуға мүмкіндік берді. Бұл жоғарғы ұя телефон шалу құралдары, сөйлеу синтезаторы, штрих-код оқығышы және арнайы термиялық принтер сияқты басқа да аппараттық қосымшаларды қолдады. Кейбір банктер соңғысын бірнеше жыл бойы бағамды есептеуге арналған калькулятор ретінде пайдаланды. Аппараттық сипаттамаларды алу оңай болғандықтан, шағын компаниялар, мысалы, аналогты-цифрлық түрлендіргіштер (А/D) және тіпті Mitutoyo өлшеу жабдықтарының толық спектріне интерфейс әзірледі, бұл оны әртүрлі автомобиль өндірушілері үшін сапаны бақылауда пайдалануға мүмкіндік берді. Organiser II сериясының кейінгі модельдерінде басқа да аппараттық жақсартулар жасалды, 4 жолды дисплейлер, сондай-ақ 32, 64 және 96 КБ RAM-ы бар модельдер енгізілді.

Пост-өндірістің құмаршылары мен дамуы

1996 жылдың күзінде Psion PLC назарын Organizer II-ден жаңа clamshell сериялы құрылғыларға (төменде) ауыстырғаннан кейін және Organizer II-ді қолдауды тоқтатқаннан кейін, Дейв Вулноуг Psion Organizer II Homepage-ді құрды, себебі "500,000-нан астам II сериялы ұйымдастырушылар шығарылғандықтан, осы керемет машинаны әлі де пайдаланатын көптеген адамдар болуы керек" деп есептеді. Алғашқы Org2.com 1997 жылдың жазында Жап Шерфуис сайтқа бағдарламалық қамтамасыз ету маманы ретінде қосылды және жақын арада веб-беттерді күнделікті жаңартуға толық жауапкершілікті алды. Дейв Шерфуис туралы: "Тамаша Psion бағдарламашысы" деп жазды. Psion 2 архивінде Шерфуис жазған көптеген бағдарламалар сақталған, олардың көпшілігі машиналық кодпен жазылған. 2002 жылдың көктемінде Борис Корнет сайтты күтіп ұстаушы/редактор болып тағайындалды. Сол жылы ол чатты (хабарлама тақтасын) қазір тоқтатылған Psion Organizer II Форумымен алмастырды. 2012 жылы қайтыс болғаннан кейін форумның әкімшілік міндеттерін MIKESAN атты белсенді пайдаланушы өз мойнына алды және 2020 жылдың көктеміне дейін оны басқарды, бірақ ауыр сырқатқа шалдыққаннан кейін сайт қолжетімсіз болды. 2021 жылдың қаңтарында бельгиялық энтузиаст Оливье Госсуин жаңа Organizer II пайдаланушылар форумын іске қосты, бірақ ол 2022 жылы қолжетімсіз болды. 2023 жылдың қаңтарында канадалық энтузиаст Ив Мартин өзінің бизнес-серверінде форум үшін орын берді, ал ұзақ жылдардан бері ентузиаст Мартин Рид әкімшілік жұмысына көмектесті. Борис Корнет Organizer II пайдаланушыларына Psi2Win – Windows PC байланыс серверін мұра етіп қалдырды. Бұл Windows-қа ыңғайлы сервер Jaap-тың кері инженерия жасау арқылы құрылған байланыс протоколы негізінде жасалған. Борис өзінің Comms Server Psi2Win-ін тұрақты түрде "бета-тестілеу" сатысында деп есептеді, бірақ оның қайғылы қазасынан кейін ол енді жаңартылмайды. Осыны ескере отырып, ORG Link авторы ORG Link V2-ні жасады, бұл Organizer II Comms Link Server, ол Windows-тың 32 және 64 битті барлық нұсқаларында жұмыс істейді. 2013 жылдың қысында Жап өзінің веб-сайтын "Psion Organizer II туралы ақпарат пен бағдарламалық қамтамасыз етудің мұрағаты болу үшін" құрды, әйтпесе олар тасталып, жоғалуы мүмкін еді. Аппараттық құралдарды жетілдіруді бельгиялық энтузиаст Оливье Госсуин жалғастырды, ол microUSB CommsLink, 256 КБ RAMPak, 512 КБ FlashPak және microUSB қуат көзін жасады. Бұл және басқа Organizer II аппараттық және бағдарламалық қамтамасыз ету West Yorkshire Psion Store дүкенінен әлі де қолжетімді. Массимо Челлин 2015 жылдың күзінде Psion Facebook тобын құрды, ол Organizer II-ні қоса алғанда, барлық Psion өнімдеріне қызмет көрсетеді. Facebook тобының мүшелері арасында IPSO FACTO журналының бұрынғы редакторы бар, ол 1980 және 1990 жылдардағы Халықаралық Psion Pocket Computers пайдаланушылар тобының ақпараттық бюлетені болды, оның көшірмелері әлі де Шерфуис архивінен қолжетімді.

Кейінгі қолмен ұсталатын құрылғылар

"Органайзер" атауы кейінірек Psion қолға ұсталатын құрылғыларында қолданылмады, мысалы, SIxteen Bit Organizer (SIBO) отбасы, Psion MC400 ноутбугі, Psion Series 3 және 32 биттік Psion Series 5 машиналары, олар QWERTY пернетақтасы бар қосылатын (clamshell) дизайнмен жасалған. Аппараттық архитектурасы және операциялық жүйесі тұрғысынан, бұрынғы "Органайзер" моделімен ешқандай байланысы болмады, тек пайдаланушы бағдарламалау тілі OPL-мен көп ортақ құрылымға ие болды. SIBO отбасы және OPL тілінің жақсартылған нұсқасы (терезе және фокус басқаруларымен) 1997 жылы C++ тілінде жазылған жаңа ARM архитектурасына негізделген EPOC32 операциялық жүйесімен алмастырылды; кейін бұл Symbian операциялық жүйесі ретінде сатылды, ол 2010 жылға дейін смартфондарда ең көп қолданылатын операциялық жүйе болды, ал 2011 жылы Google-дің Android операциялық жүйесімен ығыстырылды. Бұл өзгеріс сол кезде көрінгеннен әлдеқайда маңыздырақ болды. Тұтынушы деңгейіндегі жоғары деңгейлі бағдарламалау тілі әлі де OPL-мен белгілі бір ерекшеліктерді бөліседі, бірақ әзірлеуші құралдары сол кезде C тілін білетін бағдарламашыларға бағытталды және қазірде тек Symbian операциялық жүйесі қолданылады. АҚШ-та жасалған алғашқы ұқсас құрылғы 1985 жылға дейін пайда болған жоқ және оны Validec компаниясы өндірді.