Кіріспе

Эмбрионалды даму процесі

Инвагинация – қуыс, қапшық немесе түтік құру үшін беткейдің өзіне қарай бүгілу процесі. Даму биологиясында инвагинация – гаструляция кезінде жүзеге асатын механизм. Бұл механизм немесе жасушалардың қозғалысы көбінесе вегетал полюсте болады. Инвагинация – жасушалардың сыртқы қабатының бір бөлігін бластуланың ішкі жағына қарай бүктеуден тұрады. Әрбір организмдегі күрделілік жасушалар санына байланысты өзгеше болады. Инвагинация дене құрылымын қалыптастырудың бір қадамы ретінде қарастырылады. Алғашқыда эмбриологияда қолданылған бұл термин, басқа да салаларда қолданыс тапқан. Инвагинация үшін бірнеше түрлі қозғалыс бар. Екі кең таралған түрі – осьтік және ортогональды. Цитоскелетте және жасушадан тыс матрицада түзілетін түтікшелердің пайда болуындағы айырмашылық осы екі түрдің арасында. Осьтік инвагинация беткей осінің бойындағы бір нүктеде қалыптасады. Ортогональды инвагинация сызықтық және ойысты болып келеді.

Биология

Инвагинация – эмбрионның қалыптасу процесін қамтамасыз ететін морфогенетикалық процестер, және гаструляцияның алғашқы қадамы, бұл эмбрионның қарапайым шар тәрізді жасушалар жиынтығынан, яғни бластуладан, көп қабатты организмге – эндодерма, мезодерма және эктодерма сияқты ерекшеленген ұрық қабаттарына ұйымдасуына алып келеді. Эмбриональды дамудың кейінгі кезеңдерінде де локальды инвагинациялар кездеседі. Митохондрияның ішкі мембранасы кристаларды құру үшін инвагинацияланады, соның арқасында аденозин трифосфатын (АТФ) өндіретін белок кешендері мен басқа да қатысушыларға орналасу үшін үлкен беттік аумақ пайда болады. Инвагинация эндоцитоз және экзоцитоз кезінде жасуша ішінде көпіршік пайда болғанда және мембрана оның айналасын жапқанда жүзеге асады. Ішектің бір бөлігінің екінші бөлігіне енуі интуссусцепция деп аталады.

Амфиокс

Амфиокстың инвагинациясы – гаструляцияның алғашқы жасушалық қозғалысы болып табылады. Бұл процесті алғаш рет Конклин сипаттаған. Гаструляция кезінде инвагинация арқылы бластула өзгеріске ұшырайды. Эндодерма ішкі жаққа қарай бүгіліп, бластоцель жойылып, екі қабатты тостаған тәрізді құрылымға айналады. Ішкі қабат архентерон, яғни бастапқы ішек деп аталады. Архентерон бластопор арқылы сыртқы ортамен байланысады. Сыртқы қабат эктодермаға айналады. Кейіннен одан эпидермис және нейрохорда қалыптасады.

Туникаттар

Туникаттарда инвагинация – гаструляция кезінде жүзеге асатын алғашқы механизм. Туникаттардағы ең ірі төрт эндодерма жасушасы инвагинация процесін іске қосады. Инвагинация – жасушалар қабатының (эндодерма) пішінінің өзгеруіне байланысты ішкі қозғалыстарынан тұрады. Туникаттардың бластуласы вегетал полюсте сәл жалпақтап, бағана тәрізді пішінінен үшбұрышты пішінге өзгереді. Эндодерма жасушалары инвагинацияланғаннан кейін, олар эктодерманың астында қозғалысын жалғастырады. Кейіннен бластопор қалыптасады, осымен инвагинация процесі аяқталады. Бластопордың барлық жағынан мезодермамен қоршалғандығы байқалады.

Геология

Геологияда инвагинация қабаттардың терең шұңқырына сипаттама беру үшін қолданылады. Бұл терминді Дональд Л. Барс "Колорадо жазықтығы" еңбегінде пайдаланған.