Кіріспе

Солтүстік Кореяның ядролық нысаны – Нёнбён ядролық ғылыми-зерттеу орталығы (녕변원자력연구소) – Солтүстік Кореяның алғашқы ядролық реакторларын пайдаланған негізгі ядролық кешені. Ол Солтүстік Пхеньян провинциясының Нёнбён ауданында, Пхеньяннан солтүстікке қарай шамамен 100 км қашықтықта орналасқан. Орталық 2006 жылдан 2017 жылға дейін Солтүстік Кореяның алты ядролық қару сынағы үшін бөлінетін материалды өндірді, ал 2009 жылдан бері отандық жеңіл су реакторлық ядролық электр станциясы технологиясын дамытуда.

Тарих

5 МВт эксперименттік реактордың құрылысы 1980 жылы басталды, ал реактор алғаш рет 1986 жылы іске қосылды. 5 МВт эксперименттік реактор 1994 жылға дейін үзілістермен жұмыс істеді, содан кейін АҚШ-тың Солтүстік Кореямен жасасқан келісіміне сәйкес тоқтатылды. 2002 жылы жасасқан келісім бұзылғаннан кейін, 2003 жылдың ақпанында реактор қайта іске қосылды, нәтижесінде отын құрамында жылына шамамен 6 кг плутоний өндірілді. Реактор отыны 2005 жылдың сәуір және маусым айлары аралығында ауыстырылды. Пайдаланылған ядролық отын қайта өңделді, нәтижесінде шамамен 24-42 кг плутоний металл алынды. Нёнбьонда сондай-ақ 50 МВт қуаттылықтағы Magnox прототипі бар электр стансасының құрылысы жүргізілді, бірақ 1994 жылы, аяқталуға бір жыл қалғанда, жасасқан келісімге сәйкес құрылыс тоқтатылды. 2004 жылға қарай құрылыстар мен құбыр жүйелері нашарлап кеткен. Бұл құрылыс 2010 жылы демонтаждалды. Мұның орнына Солтүстік Корея басқа бес тараптан 50 000 тонна ауыр май отыны түрінде шұғыл энергетикалық көмек алады. Халықаралық атом энергиясы агенттігінің (МАГАТЭ) инспекторлары 28 маусымда нысанға келді, реакторды тоқтатуды тексеру және бақылау шараларын талқылады. Бұл, АҚШ-пен Banco Delta Asia мәселесіне байланысты дау туып, сәуір айынан кейінге шегерілді. 3 маусымда Оңтүстік Кореяның анонимді үкіметтік өкілі айдың соңында алғашқы мұнай партиясы жеткізілгеннен кейін тоқтату басталуы мүмкін екенін мәлімдеді. 14 шілдеде Шон МакКормак Солтүстік Кореяның реактор тоқтатылғанын АҚШ-қа хабарлағанын айтты. Ол АҚШ-тың бұл жаңалықты құптағанын және МАГАТЭ тобының растауын күтіп отырғанын қосты. Келесі күні МАГАТЭ басшысы Мохамед Эль-Барадей реактор тоқтатылғанын БҰҰ растағанын жариялады. 2007 жылдың 18 шілдесінде МАГАТЭ Нёнбьондағы барлық бес ядролық нысан тоқтатылғанын растады. 2008 жылдың 3 наурызында МАГАТЭ Басқарушылар кеңесі алдындағы кіріспе сөзінде Бас директор нысандарды тоқтату туралы жаңа мәліметтер бере алмайтынын, себебі бұл жұмыс МАГАТЭ тарапынан жүзеге асырылмағанын мәлімдеді. 5 МВт-тық тәжірибелік ядролық электр стансасының барлық отын таяқтары және ядролық отын өндіру зауытының тоқтатылуынан алынған ядролық материалдар МАГАТЭ бақылауында және күзетуінде болды.

2008 жылы салқындату мұнарасын бұзу

2008 жылдың 27 маусымында Солтүстік Корея өз ядролық қару бағдарламасының ең айқын символын – кешендегі басты атом реакторының салқындату мұнарасын қиратты. Бұл жарылысты бірнеше халықаралық журналист пен дипломаттар көрді. 18 метр биіктігіндегі, ысыған жылуды атмосфераға шығаратын салқындату мұнарасын бұзу, Солтүстік Корея ядролық бағдарламаларын жою туралы мәлімдеме жасағаннан кейін АҚШ жасаған ұсынысқа жауап ретінде жасалды. АҚШ бұл қиратуға 2,5 миллион АҚШ доллары төледі.

Мүмкін қайта жандандыру

2008 жылы Солтүстік Корея мен АҚШ арасында алты тараптық келіссөздердегі қарусыздандыру процесі бойынша келіспеушіліктерге байланысты шиеленіс қайтадан күшейді. 2008 жылғы 8 қазанда Солтүстік Корея үкіметі МАГАТЭ инспекторларына осы нысанды қосымша тексеруден өткізуге тыйым салды. Бірақ екі күннен кейін АҚШ Солтүстік Кореяны терроризмді қолдайтын мемлекеттер тізімінен шығарып, Нёнбёнды тоқтату процесі жаңадан басталды.

2009 жылы қайта өңдеуді қайта бастау

Солтүстік Кореяның мемлекеттік ақпарат агенттігі KCNA сайтының хабарлауынша, КХДР 2009 жылғы 25 сәуірде БҰҰ-ның соңғы ракета ұшыруын айыптауына жауап ретінде пайдаланылған ядролық отынды қайта өңдеуді жаңартты. Бұл материал ядролық қару сынақтарына қолданылған материалдарға қосымша пайдаланылды.

Жеңіл су реакторының дамуы

2009 жылы Солтүстік Корея өз ішіндегі тәжірибелік жеңіл су реакторын (ЖЖР) және ядролық отын алу үшін уранды байыту технологиясын салу ниеті туралы хабарлады. 2010 жылы аз байытылған уранды (ЖЭУ) отын өндіру үшін 2000 газдық центрифугадан тұратын уран байыту зауыты жұмыс істеуге кірісті, сонымен қатар реактордың 2012 жылы іске қосылуы жоспарланған 25-30 МВт қуаттылығындағы тәжірибелік ЖЖР құрылысы басталды. 2011 жылдың қарашасында спутниктік суреттер ЖЖР құрылысының қарқынды жүріп жатқанын көрсетті, бетондық құрылымдар көбінесе аяқталған. ЖЖР эксперименталды Магнокс реакторының бұрынғы салқындату мұнарасының орнында салынуда. Осы тәжірибелік ЖЖР-ды салудан кейін Солтүстік Корея электр энергиясын өндіру үшін ірі ЖЖР-ларды салуды көздеп отыр. Алайда реактордың сыртқы құрылысы 2016 жылға дейін толыққанды аяқталған жоқ. 2017 жылы құрылыс жұмыстары, салқындату жүйесіне жеткілікті су беру үшін бөгет салу, электр желісіне қосылу және техникалық қызмет көрсету мен жөндеуге арналған құрылыстар жүргізілді. Сондай-ақ, құрылысқа компоненттер тасымалданып жатқандығы байқалды. 2018 жылы реактордың алдын ала сынақтары басталды деп есептелді және реактор 2018 немесе 2019 жылдары жұмыс істей бастауы күтілді. Реактор электр желісіне қосылған, оның қуаты 25-30 мегаваттқа жетеді, бұл шамамен 50 000 адамды электрмен қамтамасыз етуге жеткілікті. 2023 жылдың қазанында реактор жұмыс істеп тұрғаны байқалды, деп мәлімдеді МАГАТЭ. МАГАТЭ-нің сөзінше, салқындату жүйесінен шыққан жылы су реактордың іске қосылғанын және қауіпті деңгейге жеткенін көрсетеді.

Уран байытуды тоқтату

2012 жылдың ақпан айында Солтүстік Корея Нёнбьонда уранды байытуды тоқтататынын, ал АҚШ-тың қатысуымен жемісті келіссөздер жүріп жатқанда ядролық қаруды сынауды тоқтататынын жариялады. Сонымен қатар, Солтүстік Корея Халықаралық атом энергия агенттігінің (МАГАТЭ) инспекторларына Нёнбьондағы операцияларды бақылауға рұқсат беретінін мәлімдеді. АҚШ КХДР-ға қатысты ешқандай қастандық ниеті жоқ екенін және екіжақты қарым-қатынастарды жақсартуға дайын екенін қайта растады. "Кісі күндері" келісімі күшін жойғаннан кейін ядролық байыту қайта басталды деп болжануда.

2013 жылы қайта іске қосу жоспарланған

2013 жылдың наурыз айында Солтүстік Корея 5 МВт қуаттылығындағы тәжірибелік реактордың жұмысын қайта бастайтынын хабарлады. Ол үшін бұрын тоқтатылған екіншілік салқындату жүйесін қалпына келтіру қажет. 2015 жылдың 15 қыркүйегінде Солтүстік Корея Йонбьон ядролық кешенінің, 5 МВт қуаттылығындағы тәжірибелік реакторды қоса алғанда, толыққанды жұмыс істеп жатқанын хабарлады. 2016 жылдың қыркүйегінен 2017 жылдың маусымына дейінгі инфрақызыл суреттерді талдау 5 МВт қуаттылығындағы тәжірибелік реактордың жұмыс істемегенін немесе төмен қуатпен жұмыс істегенін көрсетті. Радиохимиялық зертхана мерзімік жұмыс істеді.

2018 жылғы Пхеньян келісімі

2018 жылдың қыркүйек айында өткен корейлер арасындағы саммитте Солтүстік Корея басшысы Ким Чен Ын мен Оңтүстік Корея басшысы Мун Чжэ Ин «2018 жылғы қыркүйек айындағы Пхеньян бірлескен декларациясына» қол қойды. Келісімде, басқа нәрселермен қатар, Солтүстік Корея үкіметі Нёнбьонды АҚШ орайлас шаралар қолданса ғана бұзуға дайын екені айтылған. 2019 жылдың қаңтарына дейін Нёнбьонның негізгі объектілері жұмыс істемейтіндей болды. Алайда 2021 жылдың тамызында Халықаралық атом энергиясы агенттігі Солтүстік Корея 5 МВт реакторын қайта іске қосып, жұмыс істей бастағанын хабарлады.