Кіріспе

Радиоактивті биохимиялық зат, диагностика үшін немесе рецепторлық жүйелерді зерттеу үшін қолданылады. Радиолиганд – терапиялық радиоактивті изотоп пен жасушаға бағытталған қосылысы – лигандтан тұратын микроскопиялық бөлшек. Лиганд – бұл мақсатты байланысу орны, ол терапиялық мақсаттар үшін мақсатталған қатерлі жасушаның бетінде орналасуы мүмкін. Радиоизотоптар табиғатта кездесуі немесе циклотрон/ядролық реакторда синтезделіп өндірілуі мүмкін. Радиоизотоптардың түрлеріне Y 90, H 3, C 11, Lu 177, Ac 225, Ra 223, In 111, I 131, I 125 және т.б. жатады. Осылайша, радиоизотоптың тұрақтылығын сақтау үшін радиолигандтар арнайы ядролық реакторларда өндірілуі тиіс. Радиолигандтар рецепторларды талдау/сипаттау, байланысу талдауларын жүргізу, диагностикалық бейнелеуге көмектесу және мақсатты қатерлі ісікке қарсы терапияны жүзеге асыру үшін қолданылуы мүмкін. Сәулелендіру – қатерлі ісікті емдеудің жаңа әдісі, ол қысқа қашықтықта тиімді, сонымен қатар жекешелендірілуге мүмкіндік береді және айналадағы нормальды жасушаларға минималды зиян келтіреді. Бұдан әрі, радиолиганд байланысы in vitro және in vivo жағдайында рецептор-лиганд өзара әрекеттесуі туралы ақпаратты ұсынуы мүмкін. Көзге арналған қолдану үшін дұрыс радиолигандты таңдау маңызды. Радиолиганд радиохимиялық тұрғыдан таза, тұрақты болуы керек, сондай-ақ жоғары селективтілік пен нысанаға жоғары бейімділік көрсетуі тиіс.

Тарих

Вильгельм Рентген 1895 жылы радиоактивтілікті ашқан, ал Антуан Анри Беккерель, Пьер Кюри және Мари Кюри сияқты көптеген басқалар радиоактивтілік саласындағы дамуға үлкен үлес қосты. Калифорния Беркли университетінің физигі Джон Лоуренс 1936 жылы радиоактивті фосфорды егешқұйрықтарда кеңінен қолданғаннан кейін, адамдарда ядролық медицинаны алғаш рет қолданды. Ядролық медицинаның әкесі деп есептелетін Лоуренс лейкемиямен ауыратын науқасты радиофосформен емдеді, бұл радиоактивті изотоптың адамдарды емдеу үшін алғаш рет пайдаланылуы болды. Бұл саладағы тағы бір белгілі ғалым Сэм Сейдлин 1946 жылы Саул Герцпен бірлесіп, радиоактивті йод (I 131) көмегімен қалқанша безінің қатерлі ісігін емдеді. 1950 жылдары ядролық медицина жеке мамандық ретінде дами бастады, 1954 жылы Ядролық медицина қоғамы құрылды, ал 1960 жылы Ядролық медицина журналының алғашқы саны жарық көрді. Радиолигандтар мен ядролық маркалау 1960 жылдардың басында Элвуд Дженсен мен Герберт Якобсен (1962) және кейін Джек Горкси, Дэвид Тофт, Г. Шимла, Дональд Смит және Анджело Нотидес (1968) эстроген рецепторын анықтауға тырысқанда кеңінен таралды. 1970 жылы Американдық медицина қауымдастығы (AMA) ядролық медицинаны ресми медициналық мамандық ретінде мойындады, ал 1972 жылы Америка ядролық медицина кеңесі құрылды. 1973 жылы Эдвард Хоффман, Майкл М. Тер Погоссиан және Майкл Э. Фелпс адамдарды зерттеу үшін алғашқы ПЭТ камерасын ойлап тапты, соның арқасында прогресс тездетілді. 1980 жылдары нейроэндокриндік ісіктер (NET) үшін алғашқы радиолиганд зерттеулері жүргізілді, олар 2000 жылдардың басына дейін жалғасты. 2017 жылы Еуропалық Одақ (ЕО) NET үшін радиолиганд терапиясын мақұлдады, ал АҚШ 2018 жылы одан кейін жақыннан ілесіп келді.

Әдетте қолданылатын радиоактивті изотоптар

Радиоизотоп Жартылай өмір сүруі Сәуле шығару түрі Қолданылуы Иод 125 60 күн Гамма сәулелері Иод 125 ядролық медицинада биологиялық талдаулар үшін, простата қатерлі ісігіне локальды емдеу үшін изо-тұқым ретінде және қатерлі ісіктерге ішкі сәулелік брахитерапия ретінде қолданылады.10 Иод 123 13 сағат Гамма сәулелері Иод 123 диагностикалық/бейнелеу үшін артық таңдалады, әсіресе қалқанша безі үшін, себебі оның жартылай өмір сүру мерзімі қысқа (13 сағат) және ол қалқанша безінің йодты сіңіруін I 131-ге қарағанда төмен сәуле энергиясымен анық көрсете алады. Иод 131 8 күн Бета бөлшектері Гамма сәулелері Иод 131 метастаздық простата қатерлі ісігін емдеуде клиникалық зерттеулерде, простата мембранасына арнайы байланысатын MIP 109511 негізіндегі лигандпен бірге, радиолигандты терапияның бір бөлігі ретінде қолданылады. Фтор 18 109.7 минут Бета-плюс ыдырауы Позитрон эмиссиясы Фтор 18 ПЭТ-суреттеу және радиолигандты диагностикада ауруды ерте анықтау үшін қолданылады. F 18 кішкентай липофильді молекула болғандықтан, ол қан-ми тосқаулын оңай кесіп өтеді және мидағы глюкоза метаболизмін диагностикалық бейнелеуде қолданылуы мүмкін.12 ПЭТ-суреттеу лигандтарымен байланыса алатындықтан, ол ми тініндегі Альцгеймер ауруының прогрессиясын көрсететін амилоидтық жиналуды анықтау үшін қолданылады.13 Иридий 192 74 күн Гамма сәулелері Иридий 192 ең көп қолданылатындары: жатыр мойны қатерлі ісігі, бас және мойын қатерлі ісігі және простата қатерлі ісігі. Ir 192 жоғары дозалы брахитерапия деп аталатын радионуклидтік терапияда да қолданылуы мүмкін.14 Ксенон 133 5.2 күн Бета және гамма эмиссиясы Xe 133 инертті газ, оны CO2-мен бірге тыныс алдырып, SPECT немесе ядролық бейнелеу арқылы ересектер мен жаңа туған нәрестелерде өкпе туралы диагностикалық ақпарат алуға болады.15 Иттрий 90 64 сағат Таза бета эмитер Y 90 бауыр метастаздарын диагностикалау үшін ішкі сәулелік терапияда қолданылуы мүмкін. Y 90 бета сәулесінің ең жоғары мөлшерін шығарады және B-клеткалық Ходжкин емес лимфома немесе бүйрек қатерлі ісігінің радиолигандты терапиясы ретінде қолданылуы мүмкін.16 Көміртек 11 20 минут Позитрон эмиссиясы Көміртек 11 ПЭТ-суреттеу арқылы нейровоспаление табуға болады, егер оның белгілі бір транслокаторлы белок табылмаса, нейровоспалениеді көрсетеді.17 C 11 сонымен қатар приматтар/шошқа миының қабық аймақтарындағы серотонин тасымалдаушыларының ПЭТ-радиолигандты суреті үшін қолданылуы мүмкін.18 C 11 өте тұрақсыз және тұрақты Бор 11 болып ыдырайды. Индий 111 67 сағат Гамма сәулеленуінің төмен энергиясы Индий 111 тұрақсыз және электронды тұтқындау арқылы тұрақты кадмий 111 болып ыдырайды. Ол диагностикалық мақсаттарда жазық SPECT бейнелеу үшін және түрлі нейроэндокриндік ісіктердегі соматостатин рецепторларының болуын диагностикалық бейнелеу үшін пайдаланылуы мүмкін.19 Сутек 3 (H 3) 12 жыл Бета сәулелену Сутек 3 ми тінінің радиолигандты байланысын in vitro талдау және бәсеке/қанығу радиолигандты байланысын талдау үшін қолданылады.20 Стронций 89 (Sr 89) 50.5 күн Бета сәулелену Стронций 89 сүйек қатерлі ісіктерінде сүйек ауруларын жеңілдету үшін радиолигандты терапия ретінде қолданылады, себебі Sr 89 сүйек тінінде оңай сіңіріледі.21 Лутеций 177 6.6 күн Бейнеленуге жарамды гамма фотондары Бета бөлшектері Лутеций 177 прогрессивті метастаздық простата қатерлі ісігі немесе B-клеткалық Ходжкин емес лимфома үшін қолданылады. Радий 223 11.4 күн Альфа эмитер Радий 223 кальцимиметик, ол прогрессивті метастаздық простата қатерлі ісігі немесе B-клеткалық Ходжкин емес лимфома үшін арнайы қолданылады.

Лигандтар

Лиганд – жасушалық сигнализация үшін қолданылатын, жасушалық байланыс үшін мақсатты тінді танитын молекула. Лигандтардың көптеген түрлері бар, мысалы: ішкі рецепторлар, жасуша бетіндегі рецепторлар, иондық канал рецепторлары, G белоктарымен байланысқан рецепторлар (GPCR) және ферментке байланысқан рецепторлар. Лигандтар екі категорияға бөлінеді: агонисттер және антагонисттер. Агонисттер табиғи лигандтар сияқты әрекет етеді, ал антагонисттер – бұл тежегіштер, олар табиғи лигандтың байланысын бұзады. Агонисттердің көптеген подтиптері бар, олардың ішінде: эндогендік агонисттер, суперагонисттер, толық агонисттер, кері агонисттер және қайтымсыз агонисттер. Радиолигандтар радиоизотоптан, байланыстырғыштан және лигандтан тұрады. Бұл құрылым қосылысқа мақсатты тінді анықтауға және оған байланысуға, сонымен қатар клиникалық жағдайда оны қадағалауға және бейнелеуге мүмкіндік береді. Радиолиганд өзінің мақсатына байланысқанда, рецептордың және оны қоршаған тіндердің микроортасын өзгертеді, бұл радиолигандтың құрылымымен байланысты. Жоғары байланысқан лиганд және радиоизотоп болмаса, бұл процестің тиімділігі төмендейді.

Дәрілік заттардың берілуі мен босатылуы

Радиолигандтар негізгі төрт жолмен енгізіледі: көктамырлық, тері асты инъекциясы, ішқуыстық және ауыз арқылы. Көктамырлық енгізу инъекцияның ең көп қолданылатын жолы болғанымен, жол әсер ету механизміне және байланыстың жалпы мақсатына байланысты. Лигандты қолдану алдында клиниктер бейнелеу жүргізеді, әдетте позитронды эмиссиялық томография (ПЭТ) немесе радиолиганд енгізгеннен кейін бастапқы салыстыру үшін бір фотонды эмиссиялық компьютерлік томография (СПЭТ) арқылы. Радиолиганд енгізілгеннен кейін ол мақсатты тіндерге жетеді және таңдаулы түрде байланысады. Қосылыстың құрылымы клиниктерге қайталама бейнелеу және лигандқа бекітілген радиотрассердің сигналы арқылы жүрілген жолды және бағытты оңай анықтауға мүмкіндік береді. Иондаушы сәулелену арқылы тікелей радиотерапия мақсатты емес тіндерде тіндердің зақымдануына және гипоксияға әкелуі мүмкін. Радиолигандтарды қолданатын мақсатты радиотерапияда бұл әсер азаяды, бірақ айналадағы тіндерге әсер етуі мүмкін, бұл Сәулеленуге Ұқсас Көрші Әсер (RIBE) деп сипатталады. Радиолигандтың әсерінен өзгерген және RIBE-ні көрсететін айналадағы жасушаларда стресс белгілері, хромосомалық аномалиялар немесе тіпті жасуша өлімі пайда болуы мүмкін. Дегенмен, қолданылатын сәулелену түрі – α, β немесе олардың комбинациясы мақсатты байланыс орнына және айналадағы тіндерге өте әртүрлі әсер ете алады. Лигандтық терапияның жақын маңдағы тіндерге әсер етуі мүмкін жалғыз фактор емес, мақсатты тіндерден алыстан өзгерістер тудыратын иммунологиялық реакциялар болуы мүмкін. Бұл "абскопальді әсер" деп аталады. Бұл механизм толыққанды түсінілмеген, бірақ мақсатты сәулемен емдеуден кейін игі және қатерлі тіндердің әсерін түсіндіреді.

Суреттеуде қолдану

Бейнелеу – инъекциядан кейін радиолигандты визуализациялау үшін пайдалы құрал, позитрондық эмиссиялық томография (ПЭТ) және бір фотондық эмиссиялық компьютерлік томография (СПЭКТ) – ең көп қолданылатын бейнелеу түрлері. Радиолиганд енгізгеннен кейін ПЭТ сканерлері қолданудың қарапайымдығы, суреттердің жоғары дәлдігі және инвазивті емес болуы себепті жиі пайдаланылады. ПЭТ және СПЭКТ сканерлері радиолигандтарды бейнелеуде ұқсас жұмыс істесе де, басты айырмашылық қолданылатын радиация түрінде: ПЭТ сканерлері позитрондарды, ал СПЭКТ – гамма-сәулелерді пайдаланады. Екі әдісті салыстырғанда, ПЭТ сурет сапасы жағынан әлдеқайда жақсы және диагностикалық мүмкіндіктері жоғары, бірақ жоғары құны оның қолжетімділігін және позитрон шығаратын изотоптардың қысқа жартылай ыдырау мерзімін шектейді. СПЭКТ бейнелеуі төмен құны мен бір фотондық эмитерлердің ұзақ жартылай ыдырау мерзіміне байланысты көбірек динамикалық мүмкіндіктерге ие. Технологияның дамуымен ПЭТ, СПЭКТ, компьютерлік томография (КТ) және магниттік-резонанстық томография (МРТ) әдістерін біріктіретін гибридтік бейнелеу пайда болды. Гибридтік бейнелеуге мыналар жатады: СПЭКТ/КТ, ПЭТ/КТ және ПЭТ/МРТ. Біріктірілген бейнелеу құны және қолжетімділігі жағынан қиындықтар тудырса да, бұл технология өте пайдалы диагностикалық құрал болып табылады. Көбінесе пациентті екі түрлі бейнелеу үшін қозғау қажет болмайды, ал клиникалық дәрігерлерге көп өлшемді суреттер ұсынылады.

Байлаушы сынақтар

Радиолигандты байлау мөлшері мен кинетикасын өлшеу радиолигандтардың байлау орындары туралы мәліметтерді және потенциалды дәрілерге қатысты туындамалы жақындықты анықтау үшін маңызды. Радиолигандты байлауды зерттеу үшін әдетте үш түрлі сынақ қолданылады: қанығу, бәсекелестік және кинетикалық байлау.

Қанығу байлау

Қанығу байланысуы – радиолигандтың әртүрлі концентрациядағы, тепе-теңдік күйіндегі белгілі бір рецепторларға байланысуын өлшейтін әдіс. Осы әдіс арқылы рецепторлардың саны және лигандтың осы рецепторларға деген туыстығы (аффиндігі) анықталады. Қанығу байланысу эксперименттері жиі "Скатчард эксперименттері" деп аталады, себебі оларды Скатчард графигі түрінде көрсетуге болады.

Бәсекеге байланысты міндетті

Конкуренттік байланысу эксперименттері белгіленген радиолиганттың нақты бір концентрациядағы байланысын анықтауға бағытталған, бұл кезде бәсекелес, әдетте белгісі жоқ лиганттың әртүрлі концентрациялары қолданылады. Конкуренттік байланысу эксперименттерінің мақсаттары көп, соның ішінде қызығушылық тудыратын радиолиганттың бәсекелес заттың қатысуында да күтілетін туыстық және қуаттылықпен рецепторға байланысатынын растау мүмкіндігі де бар. Бұл тәжірибе радиолиганттың дұрыс рецепторды тани алатынын және оған байланыса алатынын анықтауға көмектеседі. Конкуренттік байланысу эксперименттері төмен туыстыққа ие препараттың байланысу қабілетін зерттеуге де пайдалы, себебі оны белгісіз бәсекелес ретінде қолдануға болады. Сонымен қатар, рецепторлардың саны мен туыстығы да осы эксперимент арқылы анықталуы мүмкін. Альфа-сәуле шығаратын радиолигандтардың мысалдары: актиний-225, Ra-223 хлориді және қорғасын-212.36.

Бета бөлшектері альфа-сәуле шығарушыларға қарағанда төмен энергияны бөліп шығарады, бірақ олардың жолы ұзағырақ болуының артықшылығы бар. Дегенмен, олардың энергиясы төмен болғандықтан, ісік жасушаларына зиян келтіру үшін альфа-сәуле шығарушыларға қарағанда көбірек бета бөлшектері қажет.

Нейроэндокриндік ісіктерге қарсы

Lutathera – пептид рецепторларымен байланысатын радиoligand/радионуклидтік терапия (2018 жылы FDA мақұлдаған), соматостатин гормоны рецепторлары (SSTR) бар гастроэнтеропанкреатикалық нейроэндокриндік ісіктерге (GEP NET) шалдыққан науқастарға арналған. Радиоизотоп – Lu 177, ал лиганд – ісік жасушаларының бетіндегі SSTR. Lu 177 тұрақты изотоп Yb 176-ны (моназит құмында, сондай-ақ эуксенит және ксенотим кендерінде кездеседі) нейтрондармен бомбалау арқылы өндіріледі. Yb 176, Yb 177-ге айналады, ол тұрақсыз және 1,9 сағаттық жартылай ыдырау периодына ие, сондықтан ол тез медициналық изотоп Lu 177-ге ыдырайды. Көптеп өндіру үшін Yb 176-ны fissiялық реакторларда өндіру оңтайлы. Бұл жанама өндіріс әдісі, ол күрделі радиохимиялық бөлуді, тазартуды қажет етеді және көп мөлшерде радиоактивті қалдықтарға әкеледі. Lu 177-ні өндірудің тікелей әдісі – Lu 176-ны Lu 177-ге нейтронды сәулелендіру. Бұл Lu 177-ні өндірудің арзан және тиімді әдісі. АҚШ-та Lu 177 өндірілетін негізгі орын – Миссури университетінің зерттеу реакторы. Lu 177 өндірілгеннен кейін, бөлме температурасынан төмен сақтағанда 72 сағатқа дейін тұрақты болады. Lutathera-ның лиофилизацияланған жиынтықтары сәулелік терапияда тиімділігін азайтады, бірақ радиохимиялық тазалығын сақтайды. Ауруханаға немесе онкологиялық орталыққа жеткізілгеннен кейін науқасқа дайындық жасалады, қажетті барлық зерттеулер жүргізіледі және инфузия үшін екі жеке IV катетер қажет. Біреуі радиоактивті Lu 177 инфузиясы үшін, екіншісі – аминқышқылдары инфузиясы үшін. Аминқышқылдары инфузиясы ағзаларға, әсіресе бүйректерге радиациялық токсикалық әсерді азайту үшін қажет. Бұл орындар терапиядан кейін радиоактивті ластанудың алдын алу үшін бөлек орналастырылады. Науқасқа автоматты шприц, инфузиялық сорғы немесе ұзын/қысқа инелер, түтіктер және натрий хлориді ерітіндісі арқылы гравитациялық инфузия көмегімен ем жасалады. Симптомдарды басқару үшін емнен кейін құсуға қарсы (антиэметик) препараттар немесе қысқа/ұзақ әрекет ететін октреотид (ісік өсуін бақылау) қолданылуы мүмкін. Ең көп кездесетін жанама әсерлерге қан жасушаларының санының төмендеуі, бауыр ферменттерінің жоғарылауы, құсу, жүрек айну, қандағы глюкоза деңгейінің жоғарылауы және қандағы калий деңгейінің төмендеуі жатады. Lutathera жүкті немесе бала емізетін әйелдерге тағайындалмайды. Терапия ісіктерді орташа есеппен 30%-ға дейін кішірейтеді, аурудың прогрессиясын 72%-ға дейін азайтады және ісіктердің өсуін тежейді.

Плувикто және Xofigo простата қатерлі ісігіне қарсы

Pluvicto сонымен қатар Lu 177 радиоизотобын (бұл Hf 177-ге ыдырайтын бета-эмиттер) пайдаланады, бірақ оның лиганды простатаға тән мембраналық антигенге (PSMA) бағытталған лиганд, себебі бұл радиолигандты терапия метастаздық простата қатерлі ісігін емдеуге арналған. Ол 2022 жылы FDA мақұлдауымен бекітілді. Lutathera мен Pluvicto арасындағы айырмашылық жоғарыдағы суреттерде көрсетілген химиялық байланыстарда. Өндірісі, тасымалы және сақталуы Lutathera-мен бірдей. Емдеу гравитация, шприц немесе перистальтикалық инфузиялық сорғы арқылы тамырға жіберіледі. Басты ескертулер: бүйрекке токсикалық әсер, еркектерде сүексіздік және эмбрион/ұрыққа зиян. Бұл радиолигандты терапияның жалпы қосымша әсерлері: шаршау, құлайшаңдық, ауыздың құруы, анемия, тәбеттің төмендеуі және іш қату. Радиолигандты терапияның тиімділігін және оның қосымша әсерлерін бағалау үшін емдеуден кейін жүйелі түрде қанды тексеру және бейнелеу қажет. Pluvicto-ның артықшылықтарына ісік өсуін тежеу, өмір сүру ұзақтығын шамамен 20 айға арттыру және ісік жасушаларын олардың ішіндегі ДНК-ны зақымдап жою кіреді. 2013 жылы FDA мақұлдауына ие болған Xofigo радиолигандты терапиясында радиоизотоп ретінде Радий 223 дихлориді қолданылады, бірақ оның лиганды Pluvicto-дан өзгеше. Pluvicto тек PSMA-ны экспрессиялейтін қатерлі ісік жасушаларына ғана шабуыл жасайды, ал Xofigo барлық сүйек метастаздарына шабуыл жасайды. Дұрыс пациенттер Xofigo-мен емделгенде плацебомен емделгенге қарағанда өлу қаупі 30%-ға төмен. Ra 223 хлориді – сүйекке бағытталған альфа-эмиттер.

Йод-131 тоситумомабы (Бексакс) және Зевалин (90Y- ибритумомаб тиуксетан) Ходжкин емес лимфома үшін

Бексар, радиоизотоп I 131+ Тозитумомаб (егежандық моноклоналды антидене) қолданылатын радиолигандты терапия, ол адам В-жасушаларындағы CD20 лиганын байлап/нұсқау алады. CD20 – В-жасушалы лимфоциттерде кездесетін, қатерлі ісіктерде, әсіресе лейкемиялар мен лимфомаларда (мысалы, Ходжкин емес лимфома) жоғары концентрацияда болатындықтан ісік маркері болып табылатын мембраналық протеин. I 131 ядролық бөліну арқылы немесе Te 130-ды нейтрондармен сәулелендіру арқылы Te 131-ге түрлендіріліп, содан кейін I 131-ге ыдырайды (бұл Миссури университетінің ғылыми-зерттеу реакторында өндіріледі). I 131 қорғасыннан жасалған қорғанышпен жабдықталған құтыларда сақталады. Тамырға енгізілгенге дейін 24 сағат бұрын және кейін 14 күн бойы қалқанша безін қорғайтын препараттар мен KI таблеткалары беріледі. I 131 және Тозитумомаб 14 күн ішінде дозиметриялық және терапиялық дозаларда жеке-жеке тамырға енгізіледі. Жағымсыз әсерлеріне анемия, қызба, дікілдеу немесе суық тию, тершеңдік, гипотония, демқынқысыл, бронхоспазм және жүрек ауруы жатады. Басқа адамдарға (әйелдерге/балаларға/ұрыққа) сәулеленудің әсері, анафилаксия, нейтропения (нейтрофильдердің төмендеуі) және тромбоцитопения (тромбоциттердің төмендеуі) қаупі бар. 2002 жылы FDA бекіткен Зевалин – тағы бір радиолигандты терапия, ол Ходжкин емес лимфоманың CD20 лиганына бағытталған, бірақ радиоизотоп ретінде иттрий 90 қолданылады.

Пациенттің жарамдылығы

Әрбір радиолигандты терапияны қолдану алдында пациенттің жан-жақты тексерулерінен өтуі және белгілі бір талаптарға сай болуы қажет. Радиолигандты терапия қатерлі ісікті емдеудің бірінші қадамы емес, әдетте пациент бұрын басқа емдерден және көптеген диагностикалық зерттеулерден (яғни, белгілі бір рецепторлардың/антигендердің болуын анықтау) өтуі керек, содан кейін радиолигандты терапияның тиімділігі мен зиянды әсерлерін салыстырып бағалауға болады. Мысалы, PSMA радиолигандты терапиясы (Pluvicto) пациенттің басқа органдарға метастаздаған, соңғы сатыдағы простата қатерлі ісігі, PSMA лигандысының болуы (диагностикалық зерттеулер арқылы расталған) және гормоналдық терапия мен химиотерапиядан өткенін талап етеді. Lutathera радиолигандты терапиясын алу үшін пациент соматостатин аналогтарымен (октреотид немесе ланреотид) емделгеніне қарамастан, ауруы прогрессияға ұшыраған, жергілікті түрде кең таралған, операция жасау мүмкін емес немесе жақсы дифференциацияланған метастаздық ауруы болуы керек, сондай-ақ Шығыс ынтымақтастық онкологиялық тобының (ECOG) көрсеткіші 0-ден 2-ге дейін болуы тиіс.

Аурухананың талаптары мен қызметкерлерді даярлау

Радиолигандты терапия алатын пациенттер тобының тарлығына байланысты, көптеген денсаулық сақтау ұйымдары радиолигандты терапияны жүргізуге дайындықтанбаған немесе құқығы жоқ. ПЭТ-суреттеу аппаратурасы, қорғасынмен қорғалған орын және оқытылған мамандар болуы тиіс.

Шектеулер

Радиолигандты терапия кезінде, қатерлі емес айналасындағы тіндерге зақымдану қаупі әрқашан болады, сонымен қатар радиоизотоптың уыттылығы радиолигандты қалай қолдану және жасауды анықтауда үнемі қиындық тудырады. Бұдан әрі, радиолиганд құтысы тек шектеулі уақыт ішінде және нақты жағдайларда ғана қолдануға жарамды, бұл оның тасымалдануын, сақталуын және пациентке қолдануын қиындатады. Тағы бір шектеу – радиолигандты терапияны жүргізуге дайын кадрлар мен жабдықтары бар орталықтардың жетіспеуі. Сонымен қатар, әрбір адамның ерекшеліктері терапияға радиосезімталдығына (соның салдарынан дозалауға) әсер етеді және радиобиологиялық модельдерсіз оны болжау қиын52.

Болашақтағы ықтимал қолданулар

Болашақта радиолигандты терапия α-эмиттерлерге негіделген емдеулерді қамтуы мүмкін. Қазіргі уақытта онкологияда β радиолигандты терапия көбірек қолданылады. α-эмиттерлердің жоғары тиімділігі және қос спиральді ДНК-ның үзілуін тудыру қабілетіне байланысты клиникалық сынақтар жүргізілуде. 2024 жылы актиний-225 негізіндегі PSMA зерттеулері басталады. Егер олар сәтті аяқталса, α-эмиттерлерді пайдалана отырып, қосымша зерттеулер мен клиникалық сынақтар жүргізуге мүмкіндік туады. Сонымен қатар, радиолигандты терапияны қатерлі ми ісіктері бар пациенттерге қолдану мүмкіндігі де қарастырылуда. Ақырында, радиолигандтарды қолданатын диагностикалық іздеушілер, радиолигандқа негізделген бейнелеу техникалары және тераностика саласында жаңа жетістіктерге қол жеткізілді.