Кіріспе

Өсімдіктер мен жануарлардан алынған амфифильді заттардың жалпы атауы – лецитин («лецитин» – ежелгі грек тілінен λέκιθος «жұмыртқа сарысы» деген мағынада). Лецитин – жануарлар мен өсімдіктер тіндерінде кездесетін сары-қоңыр түсті майлы заттардың кез келген тобын белгілейтін жалпы термин. Олар амфифильді – суды да, майлы заттарды да тартады (сонымен қатар гидрофильді және липофильді), сондай-ақ тағам текстурасын тегістеуге, эмульсия жасауға, сұйық қоспаларды гомогендеуге және жабысу материалдарын болдырмауға қолданылады. Лецитиндер – глицерофосфолипидтердің қоспасы, оның ішінде фосфатидилхолин, фосфатидилэтаноламин, фосфатидилинозитол, фосфатидилсерин және фосфатид қышқылы бар. Лецитинді алғаш рет 1845 жылы француз химигі және фармацевті Теодор Гобли бөліп алған. 1850 жылы ол фосфатидилхолинге лецитин деп ат қойды. Гобли алғаш рет лецитинді жұмыртқа сарысынан бөліп алып, 1874 жылы фосфатидилхолиннің толық химиялық формуласын анықтады; сондай-ақ ол лецитиннің түрлі биологиялық материалдарда бар екенін көрсетті, оның ішінде – веналық қанда, адам өкпесінде, өтте, уылдырықта және адам, қой және тауықтың миында. Лецитинді гексан, этанол, ацетон, мұнай эфирі немесе бензол сияқты еріткіштерді пайдалана отырып химиялық жолмен оңай алуға болады, немесе механикалық түрде экстракция жасауға болады. Көбінесе жұмыртқа сарысы, сүт, рапс майы, мақта майы және күнбағыс майы қолданылады. Суда нашар ериді, бірақ тамаша эмульгатор болып табылады. Сулы ерітіндіде оның фосфолипидтері гидратация және температураға байланысты липосомалар, екі қабатты қабаттар, мицеллалар немесе ламелді құрылымдар түзе алады. Бұл оның амфипатикалық беттік белсенді зат екенін көрсетеді. Лецитин тағамдық қоспа және диеталық қосымша ретінде сатылады. Тамақ дайындауда ол кейде эмульгатор ретінде және жабысуды болдырмау үшін қолданылады, мысалы, жабыспайтын спрейлерде.

Өндіріс

Коммерциялық лецитин, тамақ өндірушілер қолданатыны, майдағы фосфолипидтердің қоспасы болып табылады. Лецитин тұқымдардан алынған майды сумен тазарту арқылы алынуы мүмкін. Бұл әртүрлі фосфолипидтердің қоспасы, ал құрамы лецитиннің тегіне байланысты. Лецитиннің басты көзі – соя майы. Еуроодақтың тағамдарға аллергендер қосылғанын көрсету қажеттілігінен, сондай-ақ генетикалық түрлендірілген өсімдіктерге қатысты ережелерден басқа, лецитиннің басқа көздеріне (мысалы, күнбағыс лецитиніне) көшу үрдісі жүріп жатыр. Соя және күнбағыс лецитиніндегі негізгі фосфолипидтер – фосфатидилхолин, фосфатидилинозитол, фосфатидилэтаноламин, фосфатидилсерин және фосфатид қышқылы. Олар жиі PC, PI, PE, PS және PA деп қысқартылады. Тазартылған фосфолипидтерді компаниялар коммерциялық түрде өндіреді.

Гидролизделген лецитин

Лецитиннің қасиеттерін өзгертіп, оны қосылатын өнімге лайықты ету үшін ферменттік гидролизден өткізуге болады. Гидролизделген лецитиндерде фосфолипаза фосфолипидтердің бір бөлігінен бір май қышқылын алып тастайды. Мұндай фосфолипидтер лизофосфолипидтер деп аталады. Ең көп қолданылатын фосфолипаза – фосфолипаза А2, ол глицериннің С2 позициясындағы май қышқылын жояды. Лецитин фракциялау деп аталатын арнайы өңдеуден де өтуі мүмкін. Бұл процесте лецитин спиртпен, әдетте этанолмен араластырылады. Фосфатидилхолин сияқты кейбір фосфолипидтер этанолда жақсы ериді, ал көптеген басқа фосфолипидтер этанолда нашар ериді. Этанол лецитин тұнбасынан бөліп алынып, содан кейін булану арқылы фосфатидилхолинге тоғысқан лецитин фракциясы алынады.

Генетикалық модификацияланған дақылдар лецитин көзі ретінде

Жоғарыда сипатталғандай, лецитин жоғары деңгейде өңделеді. Сондықтан, одан алынған бастапқы ГМО-лық егістіктің генетикалық модификацияланған (ГМ) ақуызы немесе ДНК-сы көбінесе анықталмайды – яғни, ГМ-емес егістіктен алынған лецитиннен ерекшеленбейді. Дегенмен, тұтынушылардың генетикалық модификацияланған тағамдарға қатысты алаңдаушылығы лецитин сияқты ГМ тағамдардың жоғары тазартылған туындыларына да тарады. Бұл алаңдаушылық 2000 жылы ЕО-да саясат пен нормативтік актілерде өзгерістерге әкелді, сол кезде Комиссияның (ЕК) 50/2000 регламенті қабылданды, ол ГМО-дан алынған қоспалар, соның ішінде лецитин қосқан тағамдарды міндетті түрде таңбалауды талап етті. Лецитин сияқты туындылардың бастапқы көзін анықтау өте қиын болғандықтан, еуропалық регламенттер лецитинді Еуропа нарығында сатуды жоспарлағандардан мұқият, бірақ қажетті идентификацияны сақтау (IP) жүйесін қолдануды талап етеді.

Тамақ қоспасы

Лецитиннің зиянсыздығы оны тамақпен бірге, тамақ қоспасы ретінде немесе тамақ дайындауда қолдануға мүмкіндік береді. Ол табиғи эмульгатор немесе майлау затты қажет ететін тағамдық өнімдерде коммерциялық түрде қолданылады. Кондитерлік өнімдерде ол тұтқырлықты төмендетеді, қымбат құралымдарды алмастырады, қанттың кристалдануын және шоколадтың ағымдалу қасиеттерін реттейді, құралымдардың біртекті араласуына көмектеседі, кейбір өнімдердің сақталу мерзімін ұзартады және жабын ретінде қолданылуы мүмкін. Эмульсиялар мен майлы жағарлар, мысалы, 75%-дан астам майлылығы бар маргариндер, эмульсияларды тұрақтандырады, қуыру кезінде май тамшыларының шашырауын азайтады, жағарлардың текстурасын жақсартады және дәмді бөліп шығаруға көмектеседі. Қамыр және нан пісіру кезінде май мен жұмыртқаның мөлшерін азайтады, қамыр құрамындағы құралымдардың тең таралуына көмектеседі, ашыту процесін тұрақтандырады, көлемін арттырады, қамырдың ашытқы жасушаларын мұздату кезінде қорғайды және жабысуды болдырмайтын, тазалауды жеңілдететін бөліп шығарушы агент ретінде әрекет етеді. Ол гидрофильді ұнтақтардың (мысалы, ақуыздардың майлылығы аз) және липофильді ұнтақтардың (мысалы, какао ұнтағы) ылғалдану қасиеттерін жақсартады, шаңды бақылайды және суда толық таралуға көмектеседі. Лецитин шоколад таяқшасындағы какао мен какао майының бөлінуін сақтайды. Оны жабысуды болдырмау үшін және бөліп шығарушы агент ретінде пісіруге арналған спрейлердің құрамына қосуға болады. Еуроодақта лецитин тағамдық қоспа ретінде E322 деп белгіленеді.

Тамақ қоспасы

Лецитинде бұрын В витаминдері (В4 витамині) деп саналған, холиннің қажетті қоректік зат болып табылатын диеталық прекурсорлары бар. Лецитин – фосфатидилхолин қоса алғанда, фосфолипидтерді қамтитын майлардың қоспасы, ал адам организмі фосфатидилхолинды холинге айналдыра алады. Холиннің ұсынылатын мөлшері жасқа, жынысқа және физиологиялық жағдайларға байланысты өзгереді және ересектер үшін шамамен күніне 500 мг құрайды. Лецитин FDA тарапынан жалпы қауіпсіз деп танылған (GRAS). Емшек емізетін әйелдер мен олардың нәрестелері үшін жоғары дозадағы лецитиннің қауіпсіздігі мен тиімділігін зерттейтін нақты, ғылыми негізделген клиникалық зерттеулер жоқ. Мета-талдау лецитиннің жоғары дозасы бала емізетін аналар мен сәбилердің сүт ағынын жақсартқанын көрсетпеді, бірақ "ананың холин тұтынуының жоғары деңгейі баланың нейрокогнитивтік және нейробиологиялық дамуымен байланысты болуы мүмкін" деген қорытындыға келді. Сояға негізделген тағамдарға алаңдаушылықтары барлар үшін күнбағыс лецитинінен алынған баламалы көз бар, оны диеталық қосымша ретінде қолдануға болады. 2003 жылғы рандомизацияланған зерттеулердің шолуы деменциямен ауыратын адамдарда лецитиннің ешқандай пайдасы жоқ екенін көрсетті.

Діни шектеулер

Соядан алынған лецитинді кейбіреулер китниот деп санайды және Ашкенази еврейлері үшін Пасха мерекесінде көптеген дәнді тағамдарға тыйым салынған кезде, бірақ басқа уақытта тыйым салынбайды. Бұл Сефард яһудилеріне қатысты емес, себебі олардың Пасхада күріш және китниотқа қатысты шектеулері жоқ. Мұсылмандар лецитин жеуге тыйым салынған жоқ; алайда, ол жануар және өсімдік көздерінен алынуы мүмкін болғандықтан, оның халал екеніне көз жеткізу қажет. Өсімдіктер мен жұмыртқа сарысынан алынған лецитинге, сондай-ақ дхабиха ережелері бойынша сойылған жануарлардан алынған лецитинге рұқсат етіледі. Күнбағыс тұқымынан алынған күнбағыс лецитині толығымен өсімдік негізінде жасалған және тамаққа қатысты діни немесе мәдени талаптары бар адамдар үшін қолайлы нұсқа болуы мүмкін.