Кіріспе

Тазалауға қолданылатын зат. Сабын – май қышқылының тұзы, ол әртүрлі тазалау және майлау өнімдерінде қолданылады. Шаруашылық жағдайында сабын – жуу, моншалау және басқа да үй шаруасы жұмыстары үшін қолданылатын беттік белсенді заттар. Өнеркәсіптік ортада сабын қоюлартқыш, кейбір майлау заттарының құрамына кіретін компоненттер және катализаторлардың алдындағы зат ретінде қолданылады. Тазалау кезінде сабын бөлшектер мен кірді ерітеді, одан кейін оларды тазаланатын заттан бөліп алуға болады. Қолды жуғанда, беттік белсенді зат ретінде, аздаған сумен көпірген сабын микроорганизмдерді олардың мембраналық липидтік екі қабаттарын бұзып, ақуыздарын денатурациялап өлтіреді. Сондай-ақ ол майларды эмульсиялайды, осылайша оларды ағып тұрған су алып кетеді. Сабын майлар мен майларды сілтімен араластыру арқылы жасалады. Адамдар мыңдаған жылдар бойы сабын қолданған; б.з.д. 2800 жыл шамасында ежелгі Вавилонда сабынға ұқсас материалдарды өндіру туралы мәліметтер бар.

Ежелгі Таяу Шығыс

Сабынды кім алғаш ойлап тапқаны белгісіз. Сабынға ұқсас материалдарды өндіру туралы ең ерте жазбаша дәлелдер шамамен б.з.д. 2800 жылы ежелгі Вавилонға қатысты. Сабын жасау формуласы б.з.д. 2500 жыл шамасында шумерлік саз тақташасында жазылған; сабын май мен ағаш күлінің қоспасын қыздыру арқылы жасалған, бұл ең ерте тіркелген химиялық реакция және жүн киімдерін жуу үшін қолданылған. Эберс папирусы (Мысыр, б.з.д. 1550 ж.) ежелгі египеттіктердің сабынды дәрі ретінде қолданғанын көрсетеді және жануар майларын немесе өсімдік майларын трона деп аталатын содалы күлмен біріктіріп, сабын жасаған. Оңтүстік Левантта барилла өсімдіктерінің күлі, мысалы, Salsola, saltwort (Seidlitzia rosmarinus) және Anabasis түрлері, калий ретінде сабын өндірісінде қолданылған. Дәстүр бойынша, Левант аймағында жануар майының орнына зәйтүн майы қолданылған, ол бірнеше күн бойы мыс қазандықта қайнатылған. Қайнау процесінде сілтілі күл және аздаған әк қосылып, үнемі араластырылған. "Sapo" деген сөз, латынша "сабын" мағынасында, ерте герман тілінен алынған болуы мүмкін және латынша "sebum" – "майға" сәйкес келеді. Бұл сөз алғаш рет Плиний Кеншінің "Historia Naturalis" еңбегінде кездеседі, онда сабынның май мен күлден жасалуы, сондай-ақ оның скрофулезді жараларды емдеуде және галлдар арасында шашты қызылға бояу ретінде қолданылуы туралы айтылған, оны Германиядағы ерлер әйелдерге қарағанда жиірек қолданған. Римдіктер б.з.д. 58 жыл шамасында галлдар қолданған жұмсақ сабынмен танысқанға дейін қатал сабындармен жуудан қашқан. II ғасырда жазған Каппадокиялық Аретей «кельттер, яғни галлдар деп аталатын адамдар арасында сабын деп аталатын дорбашаларға айналатын сілтілі заттар бар екенін» байқаған. Римдіктер денесін тазалау үшін теріге май жағып, содан кейін майды да, кірді де стригильмен сыпырып тастағанды ұнатқан. Стандартты үлгі – металдан жасалған иілген пышақ және тұтқасы. II ғасырдағы дәрігер Гален сабын жасау үшін сілте қолданылғанын айтады және дене мен киімнен лас-қоқысты кетіру үшін жууды ұсынады. Осы кезеңде жеке тазалық үшін сабын қолдану жиілеген. Галеннің сөзіне қарағанда, ең жақсы сабын германдықтар жасаған, ал галлдық сабындар екінші орында тұрған. Шамамен 300 жылға жатқан Панополистің Зосимусы сабын мен сабын жасауды сипаттайды.

Ежелгі Қытай

Ежелгі Қытайда Gleditsia sinensis тұқымынан самынға ұқсас жуғыш зат өндірілген. Тағы бір дәстүрлі жуғыш зат – шошқаның бауырпасы мен өсімдік күлінен жасалған жуғыш зат, ол жуизи деп аталды. Жануар майынан жасалған сабын Қытайда тек қазіргі заманда ғана пайда болды. Сабынға ұқсас жуғыш заттар майлар мен кремдерге қарағанда аз танымал болды. 12 ғасырға жататын құжат сабын өндірісінің процесін сипаттайды. Онда маңызды ингредиент – сілті, кейіннен қазіргі химия үшін өте маңызды болған, ал-кали немесе "күл" сөзінен алынғаны айтылады. 13 ғасырға қарай Таяу Шығыста сабын өндірісі ірі үй шаруашылық кәсіпке айналды, оның орталықтары Наблус, Фес, Дамаск және Алеппо қалалары болды.

Орта ғасырлардағы Еуропа

Наполесте сабын жасаушылар VI ғасырдың соңында (сол кезде Шығыс Рим империясының билігінде болған) цех мүшелері болды, ал VIII ғасырда сабын жасау Италия мен Испанияда жақсы танымал болды. 800 жылға дейінгі Каролингтердің De Villis жарлығы, Шарльменнің патшалық қалауын білдіреді, сабын патшалық иеліктердің басқарушылары есепке алуға тиіс өнімдердің бірі ретінде айтылады. Ортағасырлық Испания жерлері 800 жылы сабын жасау бойынша жетекші ел болды, ал Англия Корольдігінде сабын жасау 1200 жылдары басталды. Сабын жасау «әйелдер жұмысы» ретінде де, «жақсы жұмысшылардың» өнімі ретінде де, ағаш шеберлері, ұсталар және нан пісірушілер сияқты басқа да қажетті заттармен бірге айтылады. Еуропада 9 ғасырда сабын жануар майынан жасалып, жағымсыз иіске ие болған. Бұл зәйтүн майы сабын құрамында қолданыла бастағанда өзгерді, содан кейін Еуропаның сабын өндірісінің көп бөлігі Жерорта теңізінің зәйтүн өсіретін аймақтарына көшті. Арабтар Еуропаға қатты жуыну сабынын әкеліп, оны біртіндеп сәндік зат ретінде таратуға ықпал етті. Ол көбінесе хош иіс суларымен иістендірілді. Марсельде 1525 жылға қарай өндіріс кем дегенде екі фабрикада шоғырландырылды, ал Марсельдегі сабын өндірісі басқа провансальдық орталықтардан басып өтті. Англияда өндіріс көбінесе Лондонда шоғырланды. 16 ғасырдан бастап Еуропада жануар майының орнына өсімдік майларын (мысалы, зәйтүн майын) пайдалана отырып, жоғары сапалы сабындар жасала бастады. Бұл сабындардың көптеген түрлері әлі де өндірісте, өнеркәсіптік және шағын шеберлердің өндірісінде. Кастилия сабыны – Италияның ең көне «ақ сабынынан» алынған, танымал өсімдік сабынының мысалы. 1634 жылы I Чарльз жаңадан құрылған Сабын жасаушылар қоғамына сабын өндірісіне монополия берді, олар «төрт графиня, бес виконтесса және көптеген басқа да әйелдер мен джентльмендер, сондай-ақ қарапайым кір жуушылар мен басқалардан» куәліктер алды, олар «Жаңа ақ сабын ескі сабыннан ақ және тәттірек жуады» деп мәлімдеді. Реставрация дәуірінде (1665 жылдың ақпаны – 1714 жылдың тамызы) Англияда сабын салығы енгізілді, сол себепті 1800 жылдардың ортасына дейін сабын тек жақсы жағдайдағы адамдар ғана қолданатын сәндік зат болды. Сабын жасау процесін салық инспекторлары қатаң бақылап, сабын жасаушылардың жабдықтарын қадағалаусыз қалғанда құлыптап қоятын. Сонымен қатар, заң бойынша сабын қайнатушылар әр қайнату кезінде кемінде бір императорлық тонна сабын өндіруге тиіс болғандықтан, шағын өндірушілер сабын шығара алмады, бұл орташа адамның күшіне жетпейтін нәрсе еді. 1853 жылы салық алынып тасталғаннан кейін сабын саудасы дамыды және реттеуден босатылды. Өнеркәсіптік сабын 18 ғасырдың соңында қолжетімді болды, ал Еуропа мен Америкадағы жарнамалық кампаниялар тазалық пен денсаулық арасындағы байланыс туралы халықтың білуін кеңейтті. Қазіргі заманда сабынның қолданылуы индустриалды дамыған елдерде кең таралған, себебі гигиенаның патогенді микроорганизмдердің санын азайтудағы рөлі жақсы түсінілді.

19 ғасыр

Өнеркәсіптік революцияға дейін сабын жасау шағын көлемде жүргізіліп, өнім дөңгелек болды. 1780 жылы Джеймс Кир Типтон қаласында калий және сода сульфаттарынан сілті өндіру үшін химиялық зауыт құрды, кейіннен ол сабын фабрикасын қосты. Сілтіні алу әдісі Кирдің жаңалық ашуының нәтижесінде пайда болды. 1790 жылы Николас Лебланк тұзdan сілті жасаудың жолын тапты. Оның күйеу баласы Томас Дж. Баррат 1865 жылы Pears брендінің менеджері (осындай қызметтің алғашқысы) болды. 1882 жылы Баррат ағылшын актрисасы және қоғамдық қайраткері Лилли Лэнгтриді Pears сабынының жарнамалық бетіне (плакатына) түсірді, осылайша оны коммерциялық өнімді жарнамалаған алғашқы танымал тұлға етті. Уильям Госсаж 1850 жылдардан бастап төмен бағалы, сапалы сабын өндірді. Роберт Спир Хадсон 1837 жылы сабын ұнтағын өндіруді бастады, бастапқыда сабынды хаван мен иінтірекпен ұнтақтады. Америкалық өндіруші Бенджамин Т. Баббитт сабын таяқтарын сату және өнім үлгілерін таратуды қамтитын жаңа маркетингтік тәсілдерді енгізді. Уильям Хескеф Левер және оның інісі Джеймс 1886 жылы Уоррингтондағы шағын сабын зауытын сатып алып, бұрын Lever Brothers деп аталған, ал қазір Unilever деп аталатын, әлі күнге дейін ең ірі сабын бизнестерінің бірін құрды. Осы сабын өндіруші компаниялар алғашқылардың бірі болып кең ауқымды жарнамалық кампанияларды қолданды.

Сұйық сабын

Сұйық сабын тек XIX ғасырда ғана ойлап табылды. 1865 жылы Уильям Шепард сабынның сұйық түріне патент алды. 1898 жылы Б.Ж. Джонсон пальма және зәйтүн майларынан жасалған сабын жасады; оның компаниясы, Б.Ж. Джонсон Сабын Компаниясы сол жылы "Палмолив" тауарлық белгісімен сабын шығарды. Бұл жаңа сабын бренді тез танымал болды, сондықтан Б.Ж. Джонсон Сабын Компаниясы өз атын "Палмолив" деп өзгертті. 1900 жылдардың басында басқа компаниялар да өздерінің сұйық сабындарын жасауға кірісті. "Pine Sol" және "Tide" сияқты өнімдер нарыққа шықты, бұл киім, едендер және ванна бөлмелері сияқты теріден басқа нәрселерді тазалау процесін әлдеқайда оңайлатты. Сұйық сабын дәстүрлі немесе машинада жумайтын әдістер үшін де жақсырақ жұмыс істейді, мысалы, жуатын тақтайды қолдану үшін.

Түрлері

Май қышқылдарының тұздары болғандықтан, сабынның жалпы формуласы (RCO2−)nMn+, онда R – алкил, M – металл және n – катион заряды. Сабындардың негізгі жіктелуі Mn+ таңбасына байланысты анықталады. Егер M Na (натрий) немесе K (калий) болса, сабын қол жууға арналған дәретхана сабыны деп аталады. Көптеген металл дикациялар (Mg2+, Ca2+ және басқалары) металл сабын береді. Егер M Li болса, литий сабыны (мысалы, литий стеараты) түзіледі, ол жоғары сапалы майлауға қолданылады. Металлдың орнына аммоний сияқты органикалық негізден алынған катионды пайдалануға болады; аммоний нонаноаты – гербицид ретінде қолданылатын аммоний негізіндегі сабын. Қатты суда сабын жақсы көпірмейді және сабынның құрамына кіретін стеараттың ерімейтін шөгінді түрінде көбік пайда болады.

Туалетке емес сабындар

Сабын көптеген майлау майлары мен қалыңдатқыштардың маңызды құрамдас бөлігі болып табылады. Майлар әдетте кальций сабыны немесе литий сабыны мен минералды майдың эмульсиясынан тұрады. Алюминий, натрий және олардың қоспалары сияқты көптеген басқа металл сабындары да пайдалы. Мұндай сабындар майдың тұтқырлығын арттыру үшін қалыңдатқыш ретінде де қолданылады. Ежелгі заманда майлау майы зәйтүн майына әк қосылып жасалатын. Металл сабындары заманауи суретшілердің майлы бояуларының құрамына реологиялық модификатор ретінде де қосылады.

Туалет сабындары

Үй жағдайында "сабын" дегеніміз, техникалық тұрғыда дәретхана сабыны деп аталатын, шаруашылық және жеке тазалыққа қолданылатын затты білдіреді. Тазалау кезінде сабын бөлшектерді және майларды/майларды ерітеді, осының арқасында оларды тазаланатын заттан ажыратуға болады. Ерімейтін май/май молекулалары мицеллалардың ішінде бірігеді – бұл сабын молекулаларынан құралған, сыртында полярлы гидрофильді (суды тартатын) топтары және ішінде липофильді (майды тартатын) қуысшасы бар кішкентай шарлар. Бұл қуысша май/май молекулаларын судан қорғайды, оларды еритін етеді. Еріген кез келген зат сумен бірге жуылып кетеді.

Әуесқойлар үшін сабын жасау

Шаруашылықпен айналысатын адамдар сабын жасаудың әртүрлі әдістерін пайдалана алады. Көптеген сабын өндірушілер өнімде глицерин қалдырады, ал сабын қалыпқа құйылғаннан кейін сабындану процесі көптеген күн бойы жалғасады. Глицерин ыстық әдіспен өңдеу кезінде де қалдырылады, бірақ жоғары температурада реакция сабын қалыптарға құюдан бұрын қазанда дерлік толық аяқталады. Бұл қарапайым және жылдам процесс әлемдегі шағын фабрикаларда қолданылады. Салқын процесспен жасалған қолмен жасалған сабын өнеркәсіптік сабыннан айырмашылығы, сіңдіруге арналған заттарды (мысалы, кокос майы, Cazumbal процесі) пайдалану артық майдың болуында (салқын құю процесінде бұл артық май "супержир" деп аталады), ал қалған глицерин ылғалдандырғыш ретінде әрекет етеді. Дегенмен, глицерин сабынды жұмсақ етеді. Глицерин қосылып, оны өңдеу арқылы глицеринді сабын жасалады. Артық майлы сабын майлы сезім қалдыруы мүмкін, бірақ ол майсыз сабынға қарағанда теріге жақсы. Кейде жожоба майы немесе ши майы сияқты жұмсартқыштар қосылады. Құм немесе пемза қосылып, теріні тазартатын сабын жасауға болады. Тазартатын заттар тері бетіндегі өлі жасушаларды жоюға арналған. Бұл процесс эксфолиация деп аталады. Бактерияға қарсы сабын жасау үшін триклозан немесе триклокарбан сияқты қосымшалар қолданылуы мүмкін. Антибактериялық сабын мен басқа да өнімдерді қолдану микроорганизмдерде антимикробтық резистенттілікті күшейтеді деген алаңдаушылық бар.