Кіріспе

Органикалық сульфат және аниондық беткі белсенді зат.

Натрий додецил сульфаты (SDS) немесе натрий лаурил сульфаты (SLS), кейде натрий лаурилсульфаты деп те жазылады, формуласы CH3(CH2)11OSO3Na және құрылымы H3C(CH2)11O\sS(O)2\sO Na+ — органикалық қосылыс. Бұл көптеген тазалау және гигиена өнімдерінде қолданылатын аниондық беткі белсенді зат. Бұл қосылыс 12 көміртекті органосульфаттың натрий тұзы болып табылады. Оның көмірсутекті тізбегі полярлы "бас тобымен" бірігіп, қосылысқа амфифильді қасиеттер береді, бұл оны жуғыш ретінде пайдалы етеді. SDS сондай-ақ арзан кокос және пальма майларынан алынатын қоспалардың құрамында болады. SDS көптеген үй шаруашылығына арналған тазалау, жеке гигиена, косметика, фармацевтикалық және тағамдық өнімдерде, сондай-ақ өнеркәсіптік және коммерциялық тазалау және өнім құрамында кеңінен қолданылады. Мицелланың иондану үлесі (α) шамамен 0,3 (немесе 30%) құрайды.

Тазалау және гигиена

SDS негізінен кір жуғыш ұнтақтар мен сұйық жуғыш заттарда, сондай-ақ көптеген тазалау қолданбаларында қолданылады. Бұл өте тиімді беттік белсенді зат, ол майлы дақтар мен қалдықтарды кетіруді қажет ететін кез келген жұмыста қолданылады. Мысалы, ол қозғалтқыш майын тазартатын, еден тазалағыш және автомобиль сыртын тазартатын сияқты өнеркәсіптік өнімдерде жоғары концентрацияда кездеседі. Ол қол сабыны, тіс пастасы, шампунь, қырқуға арналған кремдер мен көпіршікті ванна құрамында көбік (көпір) жасау қабілеті, беттік белсенділік қасиеттері және ішінара қоюлату әсері үшін қолданылатын компонент болып табылады.

Тамақ қоспасы

Натрий додецил сульфаты, оның синонимі ретінде натрий лаурил сульфаты (SLS) белгілі, АҚШ-тың Азық-дәрі басқармасы (USFDA, 21 CFR 172.822) бойынша тағамдық қолдану үшін жалпыға мойындалған қауіпсіз (GRAS) ингредиент саналады. Ол эмульгатор және көпіргіш ретінде қолданылады. АҚШ Федералды ережелер кодексіне сәйкес, жұмыртқа ақшасында эмульгатор ретінде қолданғанда, оның құрамындағы жұмыртқа ақшасының құрғақ массасында 1000 бөлік миллионға (0,1%) немесе мұздатылған немесе сұйық жұмыртқа ақшасында 125 бөлік миллионға (0,0125%) аспауы керек. Ал зефир дайындауда көпіргіш ретінде желатиннің салмағынан 0,5% аспауы тиіс. SLS тәтті дәмді сезіну қабілетін уақытша азайтады.

Зертханалық қолдану

SDS тазалау процедураларында қолданылады және РНК немесе ДНК-ны бөліп алу кезінде жасушаларды лиздеу үшін жиі қолданылатын компонент болып табылады, нуклеазалардың – ДНК-ны ыдырататын ферменттердің – активтілігін тежейді, бөліп алынған генетикалық материалдың тұтастығын сақтайды және SDS-PAGE техникасында электрофорезге дайындық үшін белоктарды денатурациялауға қолданылады. SDS-PAGE жағдайында, бұл қосылыс белоктардағы ковалентті емес байланыстарды бұзып, оларды денатурациялайды, яғни белок молекулаларының табиғи құрылымын және пішінін өзгертеді. SDS молекуласының әр 2 аминқышқыл қалдығына шамамен бірдей пропорцияда белоктарға байланысу арқылы, теріс зарядталған жуғыш зат барлық белоктарға бірдей теріс зарядты береді, соның салдарынан заряд пен масса арақатынасы да ұқсас болады. Осылайша, гельдегі полипептидтік тізбектердің жылдамдығындағы айырмашылықтар олардың ұзындығымен ғана байланысты болады, ал олардың табиғи заряды мен пішіні ескерілмейді. Полипептидтік тізбектің мөлшеріне негізделген бұл ажырату белок молекулаларын талдауды жеңілдетеді.

Фармацевтикалық қолдану

Натрий лаурил сульфаты фармацевтикалық салада иондық ерітуші және эмульгатор ретінде кеңінен қолданылады. Ол сұйық дисперсиялар, ерітінділер, эмульсиялар, микроэмульсиялар, таблеткалар, көбіктер және кремдер, лосьондар мен гельдер сияқты жартылай қатты препараттарда қолдануға ыңғайлы. Бұдан өзге, SLS таблетканың суды сіңіру қабілетін жақсартады, сондай-ақ өндіріс процесінде майлауға көмектеседі. Фармацевтикалық тазалықтағы SLS-тің танымал брендтері – Kolliphor SLS және Kolliphor SLS Fine.

Түрлі қолданулар

SLS оптикалық микроскопия арқылы зерттеу үшін ми тіндерін дайындаудың жетілдірілген әдісінде қолданылады. CLARITY деп аталған бұл техника Карл Дейссерот және Стэнфорд университетінің әріптестерінің жұмысы болып табылады. Ол ағзаның макромолекулаларын (ақуыздар, нуклеин қышқылы және т.б.) байланыстыру үшін ағзаға акриламид ерітіндісін енгізуді, содан кейін термиялық полимерлендіру арқылы "ми-гидрогель" (тін ішінде макромолекулалар мен басқа да құрылымдарды кеңістікте бекітетін тор) құруды, және содан кейін SDS-ті пайдалану арқылы липидтерді жоюды қамтиды. Бұл ақуыздың минималды жоғалтуымен жарық шашырауын азайтып, тінді дерлік мөлдір етеді. SDS-тің сулы ерітінділері, натрий додецилбензолсульфонаты және Triton X 100-бен бірге, көміртекті нанотүтіктер сияқты нанотүтіктерді тарату немесе суспензияға түсіру үшін кеңінен қолданылады.

Басқа қолданыстар

SLS интравагинальды қолдануға арналған, герпес симплекс вирустары, ВИЧ және Семилики орман вирусы сияқты әр түрлі қаптамалы және қаптамасыз вирустармен инфекциялануды тежеу және мүмкін болса алдын алу үшін тиімді жергілікті микробицид ретінде ұсынылған. Судағы СДҚ-дан құралған сұйық мембраналар ерекше бөлшектерді бөліп шығарушы ретінде жұмыс істейтіні дәлелденген. Бұл құрылғы кері сүзгі принципінде жұмыс істейді, кіші бөлшектерді ұстап, ірі бөлшектерді өткізіп жібереді.

Қауіпсіздік

Кейбір зерттеулерге сәйкес, SDS төмен концентрацияларда қатерлі ісік тудырмайды. Барлық жуғыш заттар сияқты, натрий лаурил сульфаты терідегі майларды кетіреді және тері мен көзді тітіркендіруі мүмкін. Жас ересектерде бір сағаттан астам уақыт бойына созылған және үнемі әсер етуі бет терісін тітіркендіруі мүмкін екені анықталды. СДС созылмалы тері сезімталдығы бар адамдарда тері проблемаларын күшейтеді, ал кейбір адамдар басқаларына қарағанда одан көбірек зардап шегеді.

Ауызша ұсыныстар

SDS тіс пасталарының құрамында кеңінен қолданылатын ингредиент, себебі ол арзанға түседі және дәмге ешқандай әсер етпейді. 25-34 науқасты қамтыған бірнеше шағын кроссоверлік зерттеулер SLS-тің ұшпа жақсы бактерияларды (VSC) азайтудағы тиімділігін, сондай-ақ ауыздан шығатын жаман иіске оң әсерін көрсетті. Дегенмен, бұл зерттеулер зерттеу дизайнының айнымалыларын бақылаудағы техникалық қиындықтарды көрсететіні атап өтілді.

Ауыздағы жара

Тіс пастасының SDS-ның афтозды жараларға (әсіресе, ауыздағы жаралар немесе "қанжар жаралары") тигізетін әсері туралы бірнеше зерттеудің нәтижесінде қауіпсіздік туралы алаңдаушылық туды. Липперт 2013 жылы атап көрсеткендей, "нарықтағы тіс пасталарының өте сирек кездесетінінде SLS [SDS]-ден басқа беттік белсенді зат болады", ал жетекші өндірушілер өз өнімдерін SDS-пен жасауды жалғастыруда.