Кіріспе
Седна (кіші планета таңбасы: 90377 Седна) – Күн жүйесінің ең шеткі аймағында орналасқан, Күнді Нептун орбитасынан тыс айналатын кәріз планета. 2003 жылы жарық көрген бұл планетаның беті Күн жүйесіндегі денелердің арасындағы ең қызыл беттердің бірі болып есептеледі. Спектроскопиялық зерттеулер Седна бетінің негізінен су, метан және азоттың қатты мұздарынан, сондай-ақ қызғылт түсті толиндердің кең таралған шоғырларынан тұратынын көрсетті. Химиялық құрамы басқа транснептундық объектілерге ұқсас. Белгісіздік шегінде, ол астероид белдеуіндегі кәріз планетамен бірге, серігі жоқ ең үлкен кәріз планета болып табылады. Диаметрі шамамен 1000 км (көбінесе Церера мен Сатурнның серігі Тетис аралығында). Белгілі серіктерінің болмауына байланысты, планеталық қозғалыс заңдарын қолданып массасын анықтау мүмкін емес, нақты мәні әлі белгісіз. Седнаның орбитасы Күн жүйесіндегі ең үлкен орбиталардың бірі. Оның афелиі, яғни эллипстік орбитадағы Күннен ең алыс нүктесі 937 астрономиялық бірлік (АБ) қашықтықта орналасқан, бұл Нептуннан 2,8 есе алыс. Қазіргі уақытта Күннен Седнадан да алыс орналасқан кәріз планеталар бар. Седнаның перигелийіне жақын зерттеу миссиясын, Юпитердің гравитациялық көмегімен 24,5 жылда аяқтауға болады деп есептеледі. Ақырында ол атау үшін инуит мифологиясынан Седна құдайының есімін таңдады, өйткені ол инуиттерді Пасаденадағы үйіне ең жақын полярлық мәдениет деп жаңылысты, сондай-ақ бұл атау Кваордан айырмашылығы, ағылшын тілінде сөйлейтін адамдар үшін оңай айтылады. Кіші планеталар орталығының басшысы Брайан Марсден мұндай әрекет протоколды бұзу екенін және Халықаралық астрономиялық одақтың (IAU) кейбір мүшелері оған қарсы дауыс беруі мүмкін екенін мәлімдеді, бірақ бұл көбінесе астрологтар арасында қолданылады. Символы – Седна есімінің қазіргі заманғы айтылуы Саннаның әріптерінен құралған монограмма. Мұндай жоғары эксцентриситеттікке ие объектілер үшін Күн жүйесінің барицентрі (Күн + Юпитер) гелиоцентрлік шешімдерге қарағанда тұрақтырақ шешімдер береді. Афелийде Седнадан көрінетін Күн, қара аспандағы аса жарқын жұлдыз болып көрінеді, Жерден көрінетін толық Айға қарағанда шамамен 45%-ға дейін жарық береді. Оның перигелийі 2012 VP седноидын ашқанға дейін Күн жүйесіндегі кез келген нысан үшін ең үлкені болды. Жердің орташа орбиталық жылдамдығының 1,3%-ын құрайды. Седна алғаш ашылғанда 89,6 АБ қашықтықта болды. 2013 жылы сол команда Седнаның жылулық деректерін жақсартылған термофизикалық модельмен қайта талдап, 906 тұрақты мәнін тапты, бұл бастапқы модельдің тым дәл болғанын көрсетеді. 2013 жылы Седнаның жұлдызды тұтылуын австралиялық бақылаулар диаметрі бойынша ұқсас нәтижелер берді, 1025 және 1305 хорда ұзындығын көрсетті. 2022 жылы Джеймс Уэбб ғарыш телескопының (JWST) жақын инфрақызыл (0,7–5 мкм) спектроскопиялық бақылаулары Седна бетінде этан мұзының (C2H6) және күрделі органикалық заттардың көп мөлшерде бар екенін анықтады. JWST спектрлерінде этиленнің (C2H4), ацетиленнің (C2H2) және мүмкін көмірқышқыл газының (CO2) шағын мөлшерде бар екендігінің дәлелдері де бар. Ал метан (CH4) және азот мұздарының бар екендігі туралы бұрынғы байқаулармен қарама-қайшылық тудыратын аз дәлелдер табылды. Бұл планета Жерден шамамен алты есе салмақты болуы мүмкін. Оның эксцентриктік орбитасы болады және Күннен орташа қашықтығы Нептуннан 15 есе көп (орбитасы орташа қашықтықта). Сәйкесінше, оның орбиталық периоды шамамен 7000 жылдан 15000 жылға дейін созылуы мүмкін. немесе Күннен 80% салмақты, бірақ қазір ақ еріккен жұлдызға айналған негізгі тізбек жұлдызы. Қай жағдайда болса да, жұлдыздық кездесу Күн пайда болғаннан кейін 100 миллион жыл ішінде орын алған болуы мүмкін. Осы кезеңдегі жұлдыздық кездесулер Оорт бұлтының соңғы массасы мен құрамына минималды әсер етеді, өйткені Күнде Оорт бұлтын толықтыруға жеткілікті материал болған.
Sedna (minor planet designation: 90377 Sedna) is a dwarf planet in the outermost reaches of the Solar System, orbiting the Sun beyond the orbit of Neptune. Discovered in 2003, the planetoid's surface is one of the reddest known among Solar System bodies. Spectroscopy has revealed Sedna's surface to be mostly a mixture of the solid ices of water, methane, and nitrogen, along with widespread deposits of reddish colored tholins, a chemical makeup similar to those of some other trans Neptunian objects. Within the range of uncertainties, it is tied with the dwarf planet in the asteroid belt as the largest dwarf planet not known to have a moon. Its diameter is roughly 1,000 km (most likely in between those of Ceres and Saturn's moon Tethys). Owing to its lack of known moons, the Keplerian laws of planetary motion cannot be employed for determining its mass, and the precise figure as yet remains unknown. Sedna's orbit is one of the widest known in the Solar System. Its aphelion, or its farthest point from the Sun in its elliptical orbit, is located 937 astronomical units (AU) away. and 2.8 times farther away than Neptune. The dwarf planets and are presently farther away from the Sun than Sedna. It is suggested that an exploratory fly by mission to Sedna near its perihelion through a Jupiter gravity assist could be completed in 24.5 years. He eventually settled on the official name after the goddess Sedna from Inuit mythology, partly because he mistakenly thought the Inuit were the closest polar culture to his home in Pasadena, and partly because the name, unlike Quaoar, would be easily pronounceable by English speakers. Brian Marsden, the head of the Minor Planet Center, stated that such an action was a violation of protocol, and that some members of the IAU might vote against it. but this is mostly used among astrologers. The symbol is a monogram of Sanna, the modern pronunciation of Sedna's name. For objects at such high eccentricity, the Solar System's barycenter (Sun+Jupiter) generates solutions that are more stable than heliocentric solutions. At aphelion, Sun as viewed from Sedna is a particularly bright star in the otherwise black sky, being about 45% as bright as the full moon as seen from Earth. Its perihelion was the largest for any known Solar System object until the discovery of the sednoid 2012 VP. 1.3% that of Earth's average orbital speed. When Sedna was first discovered, it was 89.6 AU In 2013, the same team re analyzed Sedna's thermal data with an improved thermophysical model and found a consistent value of 906, suggesting that the original model fit was too precise. Australian observations of a stellar occultation by Sedna in 2013 produced similar results on its diameter, giving chord lengths 1025 and 1305. In 2022, low resolution near infrared (0.7–5 μm) spectroscopic observations by the James Webb Space Telescope (JWST) revealed the presence of significant amounts of ethane ice (C2H6) and of complex organics on the surface of Sedna. The JWST spectra also contain evidence of presence of small amounts of ethylene (C2H4), acetylene (C2H2) and possibly carbon dioxide (CO2). On the other hand little evidence of presence of methane (CH4) and nitrogen ices was found at variance with the earlier observations. This planet would be perhaps six times as massive as Earth. It would have a highly eccentric orbit, and its average distance from the Sun would be about 15 times that of Neptune (which orbits at an average distance of ). Accordingly, its orbital period would be approximately 7,000 to 15,000 years. or a main sequence star 80 percent more massive than the Sun, which, owing to its larger mass, may now be a white dwarf. In either case, the stellar encounter had likely occurred within 100 million years after the Sun's formation. Stellar encounters during this time would have minimal effect on the Oort cloud's final mass and population since the Sun had excess material for replenishing the Oort cloud.
Жіктеу
Седнаның табылуы астрономиялық объектілердің қайсысы планета деп есептелуі керек, ал қайсысы емес деген ежелгі сұрақты жаңартты. 2004 жылдың 15 наурызында Седна туралы жарияланған мақалалар бұқаралық ақпарат құралдарында оныншы планетаның ашылғаны туралы қате ақпарат таратты. Көптеген астрономдар үшін бұл мәселе 2006 жылдың 24 тамызында қабылданған Халықаралық астрономиялық одақтың планета туралы анықтамасы арқылы шешілді, онда планета өзінің орбитасының айналасындағы кеңістікті тазалауы тиіс делінген. Седнаның өз орбитасының айналасын тазалауы күтілмейді; сандық тұрғыда алғанда, оның Стерн-Левисон параметрі 1-ден әлдеқайда төмен деп есептеледі. Стерн-Левисон параметрі (Λ) Алан Стерн мен Гарольд Ф. Левисонның 2002 жылы анықтағандай, объектінің орбиталық аймағындағы кішкентай денелерді тазалайтынын анықтайды. Ол объектінің күн массасының үлесінің (яғни объектінің массасының Күн массасына бөлінген шамасының) квадраты, оның үлкен жартылай осінің 3/2 дәрежесіне бөлінген бөлігі, 1.7 тұрақты санына көбейтілген шама ретінде анықталады. Седна жеткілікті жарық береді, демек, оның өлшемі де үлкен, сондықтан ол гидростатикалық тепе-теңдікте болады деп күтіледі. Сондықтан астрономдар Седнаны карлик планета деп санайды. Физикалық жіктемесінен басқа, Седна орбитасы бойынша да жіктеледі. Күн жүйесіндегі объектілерді ресми түрде тіркеуші Кіші планеталар орталығы Седнаны тек Нептуннан тыс объекті ретінде белгілейді (өйткені ол Нептун орбитасының сыртында айналады), сондай-ақ JPL кіші денелер базасы да осылай белгілейді. Орбиталық жіктеменің нақтылығы туралы мәселе көп талқыланды, және көптеген астрономдар седноидтарды, 2000 CR сияқты ұқсас объектілермен бірге, кеңейтілген шашыраңқы диск объектілері (E SDO) деп аталатын қашық объектілердің жаңа санатына жатқызуды ұсынды. 2011 жылы Седнаға ұшу миссиясын жүзеге асыру үшін Юпитердің гравитациялық күшіне сүйене отырып, 6 мамыр 2033 жылғы немесе 23 маусым 2046 жылғы сәттегі ұшырылымдарды ескере келе, 24.48 жыл қажет екені есептелді. Ғарыш кемесі 2057 немесе 2070 жылдың соңында Седнаға жеткенде, ол Күннен 77.27 немесе 76.43 а.б. қашықтықта болады. Теннесси университетінің зерттеушілері де қондыру аппаратының мүмкіндіктерін қарастырды.