Кіріспе
Солтүстік Америкадағы жылы, құрғақ желдер – Чинук желдері немесе жай ғана Чинук, Солтүстік Американың батысында басымдылық ететін жылы, көбінесе батыстан соғатын желдердің екі түрі: Жағалау Чинугі және ішкі Чинук. Жағалау Чинугі – мұхиттан соғатын, маусымдық, ылғалды, оңтүстік-батыс желдері. Ішкі Чинук – ішкі тау жоталарының шығыс беткейлерінен төмен соғатын, ыстық, құрғақ фөн желдері. Жағалау Чинугі желдері жағалау бойында жаңбыр, ал жағалау тауларында қар түрінде мол ылғал әкеледі, бұл Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ерекше ылғалды орман мен климатты қамтамасыз етеді. Солтүстік Американың батыс ішкі аймағында осы атау фөн желдерін де белгілейді, әдетте, Канада даласы мен Ұлы жазықтар әртүрлі ішкі тау жоталарының шығысында орналасқан жерлерде. Онда бұл атау /ʃɪˈnʊk/ ('shin'+'uk') деп айтылады. Сол жылы, ылғалды жағалау желдері батыс беткейіндегі ылғалды жоғалтқаннан кейін тау жоталарының шығыс беткейлерінде жылы фөн желдеріне айналуы мүмкін; алайда, ішкі аймақта фөн желдерін атау үшін осы терминді кеңінен қолданудың нәтижесінде, ішкі Чинуктер міндетті түрде жағалау Чинугі болуы керек емес. Солтүстік Американың ішкі бөлігінде қара аяқ тайпасы осы желдерді "қар жегіш" деп атайды; бірақ, көбірек қолданылатын "Чинук" термині мұхит жағалауында, Колумбия өзенінің төменгі ағысында өмір сүрген және осы термин алғаш рет осы жерден шыққан Чинук тайпасының атынан алынған. "Чинук" желіне немесе ауа райы жүйесіне сілтеме жасау, бастапқыда Тынық мұхитының солтүстік-батыс жағалауындағы еуропалық-американдық қоныс салушылар үшін Солтүстік Американың Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы ішкі аймақтарға мұхиттан соққан жылы желді білдірді. Күшті фөн жел бір күнізде бір фут (30 см) тереңдіктегі қарды жартылай сублимациялап, жартылай ерітіп, буландыра алады. Чинук желдері қысқы температураны көтеріп, көбінесе бірнеше сағат немесе күндер бойы -20°C (-4°F) төменнен 10–20°C (50–68°F) дейін көтеріп, содан кейін температуралар бастапқы деңгейлеріне түседі.
the casino
Chinook winds, or simply Chinooks, are two types of prevailing warm, generally westerly winds in western North America: Coastal Chinooks and interior Chinooks. The coastal Chinooks are persistent seasonal, wet, southwesterly winds blowing in from the ocean. The interior Chinooks are occasional warm, dry föhn winds blowing down the eastern sides of interior mountain ranges. The coastal Chinooks were the original term, used along the northwest coast, The coastal Chinook winds deliver tremendous amounts of moisture both as rain along the coast and snow in the coastal mountains, that sustain the characteristic temperate rainforests and climate of the Pacific Northwest. In North American western interior, the same name is used for föhn winds, generally, where the Canadian Prairies and Great Plains lie immediately east of various interior mountain ranges. There the name is pronounced /ʃ//ɪ/'/n//ʊ//k/ ('shin'+'uk'). The same warm, wet coastal winds can also become the warm föhn winds on the eastern sides of mountain ranges, after having lost their moisture on the western sides; however, due to expanded use of the term in the interior for any föhn wind, interior Chinooks are not necessarily originally coastal Chinooks. In the interior of North America, the Blackfoot people call these winds the "snow eater"; however, the more commonly used term "Chinook" originates from the name of the eponymous Chinook people, who lived near the ocean, along the lower Columbia River, where the term was first derived. The reference to "a Chinook" wind or weather system originally meant, to euro American settlers along the Pacific Northwest coast, a warming wind from the ocean blowing into the interior regions of the Pacific Northwest of the North America. A strong föhn wind can make snow one foot (30 cm) deep almost vanish in one day. The snow partly sublimates and partly melts and evaporates in the dry wind. Chinook winds have been observed to raise winter temperature, often from below −20 °C (−4°F) to as high as 10–20°C (50–68°F) for a few hours or days, then temperatures plummet to their base levels.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысында
"Чинук" Британдық Колумбиядағы жағалау Чинук желдерін атау үшін қолданылады және бұл терминнің бастапқы мағынасы, жағалаудағы жергілікті халық пен иммигранттардың әңгімелеріне қатысты және француз тілінде сөйлейтін тері саудагерлері арқылы Альбертаға жеткен. Мұндай желдер өте ылғалды және жылы болып, Солтүстік Американың батыс жағалауына оңтүстік-батыстан келеді. Бұл желдердің шығу тегі тропиктік аймақтар, шамамен Тынық мұхитының Гавайи маңындағы аймақтар. Жағалау Чинугімен байланысты ауа тұрақты болады, бұл желдің күшін азайтады және көбінесе қорғалған жерлерде желдің әлсіз болуын қамтамасыз етеді. Ашық жерлерде Чинук кезінде жаңа желдер жиі соғады, бірақ қатты жел немесе дауылдық желдер сирек кездеседі; аймақтың көптеген дауылды желдері жылдам "батыс" ағынының көмегімен, қоңыржай және суарктикалық ендіктерден келген ауа массаларын қақтырысқанда пайда болады. Егер жағалау Чинугі Арктикалық ауа массасы жағалауда тұрақтап тұрғанда келсе, тропикалық ылғал кенеттен суып, мұздаған ауаға еніп, ұнтақ қарға айналады, кейде теңіз деңгейіне дейін жауады. Қар жауу мен оны тудырған суық мерзімдер Чинук кезінде бірнеше күнге ғана созылады; оңтүстік-батыстан соққан жылы жағалау Чинугі суық Арктикалық ауаны шығысқа қарай ығыстырып жібереді. Қар тез еріп, бір апта ішінде жоғалады. Жағалау Чинугі Британдық Колумбияның ішкі аймағына әсер еткенде, нәтижесі кері болады. Жаңбырлы күндері, ауа массасы тау сілемдерін басып өтетін кезде, көтерілген ауадан көп мөлшерде ылғал шығарылады (содан кейін ауа жылынып, құрғап) Фрейзер каньоны мен Томпсон-Оканаган аймағына дейін. Бұл әсер Альбертаның ішкі Чинугіне ұқсас, бірақ толыққанды емес, өйткені Оканаган даласы Прайриге қарағанда салыстырмалы түрде жылырақ, сондай-ақ Келоуна мен Калгари арасындағы жауын-шашынды ұстап алатын тау жоталарының көптігінен. Егер жағалау Чинугі жағалауда суық, ашық, бірақ салқын ауа райы болғанда қар жаудырса, ішкі аймақтағы қардың еруі жаңбырдан гөрі, жылы ауа райының салдарынан болады.
Тынық мұхиттың солтүстік-батысындағы айтылуы
"Чинук" сөзі жергілікті балықшылар мен Британдық Колумбия жағалауындағы, сондай-ақ Вашингтон және Орегон жағалауындағы қауымдастықтар арасында жиі қолданылады. Әсіресе бұл термин Вашингтон штатының Пьюджет саунд аймағында кең таралған. Жағалаудағы "Чинук" Каскад тауларының шығысындағы ішкі аймақтардағыдай "shin uk" (/ʃ//ɪ/'/n//ʊ//k/) деп емес, бастапқы жағалау айтылуы бойынша "chin uk" (/t//ʃ//ɪ/'/n//ʊ//k/) деп айтылады. Британдық Колумбияда және Тынық мұхитының солтүстік-батыс аймақтарында "Чинук" сөзі көбінесе /tʃ//ɪ/'/n//ʊ//k/ chiNUUK деп айтылады. Ол оңтүстік-батыстағы жылы теңіз үйін сағынып, өз халқына хабар жіберді. Олар оған қар ұшқындары түрінде көрініп, оны алып кетуге келе жатқандарын айтты. Олар көптеп келіп, оны үшін Мұздықпен (Глейшермен) дауласып, оны жеңіп, соңында ол олармен бірге үйіне оралды.
Альберта және Британдық Колумбияның шығысындағы чинуктар
Ішкі Чинуктер Канаданың оңтүстік Альбертасында, әсіресе Пинчер Крик пен Кроуснест асуы арқылы Летбриджге дейінгі аймақта кең таралған, мұнда жылына орташа есеппен 30–35 Чинук күні тіркеледі. АҚШ-тың оңтүстігіне қарай ішкі Чинуктер сирек кездеседі және Ред-Дирден солтүстікке қарай олардың таралуы азаяды, бірақ олар Альбертаның солтүстік-батысындағы Жоғары деңгей және Британдық Колумбияның солтүстік-шығысындағы Форт-Сент-Джон сияқты жерлерде, сондай-ақ Невада штатының Лас-Вегасы және шығыс Нью-Мексикодағы Карлсбадқа дейін жыл сайын кездеседі. 1966 жылдың 6 қаңтарында Пинчер-Крик қаласында температура бір сағаттың ішінде -ден -ке дейін көтерілді. Қыс айларында көлік жүргізу қиын болуы мүмкін, себебі жел қарды жолға соғып, кейде жолдар көзден жоғалып, қар үйілері бір метрден асып кетеді. Оңтүстік Альбертадағы 3-ші тас жол және басқа да бағыттармен жүретін бос жартылай тіркемелі жүк көліктері ішкі Чинуктердің қоздырған күшті желдің салдарынан аударылып кеткен. 1992 жылдың 27 ақпанында Калгаридің оңтүстігіндегі Альберта штатының Кларшолм қаласында 24 °C (75 °F) температура тіркелді; келесі күні 21 °C (70 °F) тіркелді. Күшті желдің турбуленттілігі тау беткейінің ар жағындағы әдеттегі түнгі температура инверсиясының қалыптасуына кедерілтеді, түнгі температураның жоғары деңгейде қалуына мүмкіндік береді. Халық арасында олардың тітіркенуді және ұйқысыздықты күшейтетініне сенеді. Қыстың ортасында Калгари сияқты ірі қалаларда ішкі Чинуктер қаладағы суық ауаға үстемдік ете алады, суық ауадағы ластағыштарды тұтқындап, инверсиялық тұманға себеп болады. Мұндай жағдайда көше деңгейінде суық, ал биік ғимараттардың шатырында және жоталарда ауа температурасы әлдеқайда жоғары болуы мүмкін.
Құрама Штаттардағы қыңыр және фен желдері
Солтүстік Американың батыс ішкі аймағында метеорологтар мен климатологтар әдетте "фён" деп аталатын желдер "Чинук" деп аталады. Атауына қарамастан, фён желдері кез келген тау жотасының желден қорғалған беткейінде пайда болуы мүмкін. "Чинук желдері" деп аталатын фён желдері Солтүстік Американың құрлықтағы батыс бөлігінің көп бөлігінде, әсіресе Роки таулары аймағында кездеседі. Монтана штатында қыс айларында штаттың көп бөлігінде, әсіресе штаттың солтүстік және батыс-орталық аймақтарында Роки тауларының алдынан келетін фён желдері жиі болады. Сирек жағдайларда, Роки тауларының шығыс беткейінде пайда болған Чинук желдері Висконсин штатына дейін жете алады.
Жазбалар
Монтана штатының Лома қаласында 24 сағат ішіндегі ең үлкен температура өзгерісінің әлемдік рекорды тіркелген. 1972 жылдың 15 қаңтарында температура −54 °F-тан 49 °F-қа дейін (-48 °C-тан 9 °C-қа дейін) көтеріліп, 103 °F (58 °C) температуралық өзгеріс болды. Оңтүстік Дакота штатының Спирфиш қаласы температураның ең жылдам өсуі бойынша әлемдік рекордты иеленеді. 1943 жылдың 22 қаңтарында температура −4 °F-тан 45 °F-қа дейін (-20 °C-тан 7 °C-қа дейін) көтеріліп, 49 °F (27 °C) температуралық өзгеріс болды. Бұл өзгеріс бар болғаны 2 минутта орын алды. Спирфиш, Оңтүстік Дакота сол күні температураның ең жылдам төмендеуі бойынша да әлемдік рекордты ұстайды. 1943 жылдың 22 қаңтарында температура 54 °F-тан −4 °F-қа дейін төмендеді (12 °C-тан −20 °C-қа дейін), бұл 58 °F (32 °C) температуралық өзгеріс құрады. Бұл 27 минут ішінде болды.
Сквамистік жел, сойқылы жел және Чугач фендері
Нәтижесінде туындайтын шығатын жел, Британ Колумбиясы / Тынық мұхитының солтүстік-батысындағы Чинук желдеріне көбінесе кері болады. Бұл желдің кейбір аймақтарда "сквомиш" деп аталуы, оның Howe Sound-тан, Squamish халқының мекенінен соғып келу бағытына байланысты, ал Аляскада "вилливау" деп аталады. Олар континенттік ауа массасынан шыққан суық ауа ағыстарынан тұрады, бұл ағыстар ішкі платодан белгілі бір өзен аңғарлары мен шатқалдар арқылы жағалау тауларына қарай, жағалауға құйылады. Аляскадағы Кук шығанағы аймағында да осыған ұқсас, жергілікті фөн желдері жиі болады, себебі ауа Принц Уильям шығанағы мен Портаж мұздығы арасындағы Чугач тауларынан өтеді. Анкоридж тұрғындары көбінесе қарды ерітіп, көшелерін лайлы-сазды қалдыратын жылы желдерді Гавайиден келген қысқы сый деп есептейді, себебі жылы желдердің оңтүстік Британ Колумбиясы, Вашингтон және Орегон жағалауларындағы ұқсас желдермен бірдей жерден соғады деген жалған пікірге ие.