Кіріспе

Антиматерияны зерттеу жобасы

ATHENA, сондай-ақ АД 1 эксперименті ретінде белгілі, Женевадағы ЦЕРН-дегі антипротон тежегішіндегі антиматерияны зерттеу жобасы болды. 2002 жылдың тамызында Nature журналында хабарланғандай, ол 50 000 төмен энергиялы антисутек атомдарын жасаған алғашқы эксперимент болды. 2005 жылы ATHENA таратылды, ал зерттеу тобының көптеген бұрынғы мүшелері кейін ALPHA эксперименті мен AEgIS экспериментіне қатысты.

Эксперименттік қондырғы

ATHENA аппараты төрт негізгі жүйеден құралды: антипротонды ұстау тұзағы, позитрон аккумуляторы, антипротонды/позитронды араластыру тұзағы және антисутек жою детекторы. Эксперименттегі барлық тұзақтар Пэннинг тұзағының модификациялары болды, ол зарядталған бөлшектерді көлденең бағытта шектеу үшін осьтік магнит өрісін және оларды ось бойында ұстау үшін қуыс цилиндрлі электродтардың тізбегін пайдаланды. Ұстау және араластыру тұзақтары бірімен-бірі қабысып, 3 Т магнит өрісі бар суперөткізгіш соленоидтың осьтік бағытында орналасты. Позитрон аккумуляторының өз магниттік жүйесі болды, ол да соленоид, ал өріс күші 0,14 Тесланы құрады. Суперөткізгіш магниттің ішкі кеңістігінде орналасқан жеке криогендік жылу алмастырғыш ұстау және араластыру тұзақтарын шамамен 15 К-қа дейін салқындатты. ATHENA аппараты ашық, модульдік конструкцияға ие болды, бұл эксперименттік икемділікті қамтамасыз етті, әсіресе аппаратқа көптеген позитрондарды енгізу мүмкіндігін ұсынды.

Тұзаққа түсіру

Тұтқырлық баяулатып, тұтқындап, суытып, антипротон жинады. Антипротонды суыту үшін тұтқыр 3 электронмен толтырылды, олар 3 Тесла магнит өрісінде синхротрон сәулеленуі арқылы суытылды. Әдетте, АД экспериментке 5,3 МеВ кинетикалық энергиясы және 200 нс импульс ұзақтығы бар 2 антипротонды 100 секунд сайын жеткізеді. Антипротон жұқа фольгада баяулатылып, импульсті электр өрісі арқылы тұтқынға алынды. Антипротон энергиясын жоғалтып, Кулондық әрекеттесу арқылы суық электрондармен тепе-теңдікке келді. Антипротонды позитронмен араластыру алдында электрондар шығарылды. Әрбір АД атуы өзара әрекеттесу эксперименттері үшін шамамен 3 суық антипротонға әкелді.

Позитрондар жинағышы

Позитрон жинақтағышы радиоактивті көзден (1,4 Бк 22Na) шығарылған позитрондарды баяулатып, тұтқындап, жинақтады. 300 секунд бойы жинақтау 1,5 позитронға әкелді, олардың 50% синхротрон сәулеленуімен салқындатылған араластыру тұзағына жіберілді.

Араластыру тұмсығы

Араластыру тұзағы ішкі орналасқан Пэннинг тұзағының осьтік потенциалдық конфигурациясына ие болды, бұл қарама-қарсы зарядталған екі плазманың жанасуына мүмкіндік берді. ATHENA-да сфералық позитрон бұлтын осьтік плазма тербелістерін тудыру және анықтау арқылы сипаттауға болады. Типикалық жағдайлар: 7 сақталған позитрон, 2–2,5 мм радиус, 32 мм ұзындық және 2,5 ең жоғарғы тығыздық. Антигидрогенді жою детекторы араластыру аймағымен коаксиалды түрде, тұзақтың сыртқы радиусы мен магнит осінің арасында орналастырылған.

Антигидрогеннің жойылуын анықтау

Детектор антиводородтың пайда болуын нақты анықтау үшін антипротон мен позитронның уақыт және кеңістік бойынша сәйкес келетін жойылуын тіркеуге арналған. Нейтралды антиводород атомы электромагниттік тұзақтан шығып, тұзақ электродтарына тиген кезде мұндай жойылу орын алады. Антипротон әдетте бірнеше зарядталған немесе бейтарап пиондарға ыдырайды. Зарядталған пиондар екі қабаттан тұратын, екі жақты, позицияны сезгіш кремний микрожолақтары арқылы анықталды. Екі қабаттан өтетін зарядталған бөлшектің жолы қалпына келтіріледі, ал екі немесе одан көп қиылысатын іздер антипротонның жойылу орнын (вертексін) анықтауға мүмкіндік берді. Вертекс анықтаудағы қателік шамамен 4 мм құрады және бұл, негізінен, зарядталған пиондардың магнит өрісіндегі траекториясының өлшенбеген қисықтығымен байланысты. Уақытша сәйкес келу терезесі шамамен 5 микросекунд болды. Өзара әрекеттесу аймағының кеңістіктік бұрышы 4π-тің шамамен 80% құрады. Позитрон электронмен жойылғанда екі-үш фотон пайда болады. Позитрон детекторы, 12 кристалдан тұратын 16 қатардан құралған, таза цезий йодид кристалдарынан жасалған, әрқашан бір-біріне қарама-қарсы шығатын екі 511 кэВ фотонынан тұратын екі фотондық оқиғаларды тіркеуге арналған. Детектордың энергиялық ажыратымдылығы 511 кэВ кезінде толық енінің жартысы бойынша 18% құрады, ал жеке фотондар үшін фотопик анықтау тиімділігі шамамен 20% болды. Детектордың ең жоғары оқу жылдамдығы шамамен 40 Гц құрады. Қосымша детекторларға магниттің сыртында орналасқан үлкен сцинтилляторлық панельдер және антипротондық шоқ тұзаққа кірмес бұрын өтетін позицияны сезгіш кремний диоды кірді. Антиводород атомдарын жасау үшін араластыру аймағындағы позитрон ұңғымасы шамамен 7 позитронмен толтырылды және қоршаған орта температурасына дейін (15 Кельвин) салқындатылды. Содан кейін позитрон ұңғымасының айналасында ішкі тұзақ құрылды. Келесі қадамда, шамамен 10⁴ антипротон тұзақтың бір күйден екінші күйге ауысуы арқылы араластыру аймағына жіберілді. Араластыру уақыты 190 секундты құрады, одан кейін барлық бөлшектер шығарылып, процесс қайталанды. Сыртқы қабатта үш жағы тиген оқиғалар кремний детекторын іске қосып, кремний және CsI модульдерінің деректерін оқуды бастады. Осы әдіс арқылы ATHENA 2002 жылы алғаш рет бірнеше мың суық антиводород атомдарын жасауға қол жеткізді.