Кіріспе

Sands End – бұл ежелгі Фулхам қауымдық аймағы, бұрын Миддлсекс графтығында болған, қазір Англияның Лондон қаласы Хаммерсмит және Фулхам ауданының ең оңтүстік бөлігі. Темза өзенінің үлкен иілімінде, таяды-құрғақ Челси бұтағы мен ескі Питербороу иелігі арасында, Уандсворт көпірінің батысында орналасқан, оның солтүстік жиегі – Нью-Кингс-роуд. 20 ғасырдың соңғы тоқсанында Челси порты және Империал Уорф сияқты қайта құрылыстар кемежайлардың, өнеркәсіптік аудандардың және жұмысшылардың үйлерінің орнын басса да, онда әлі де 300 жылдық коттедждер мен 19 ғасырға дейінгі көшелер сақталған.

Тарих

Ғасырлар бойы бұл батпақты жер басқа ауылдардан және Лондон қаласына апаратын басты жолдардан оқшау, шалқары шабыс болды. Оның ең алғашқы тіркелген жер иесі Эдуард I патша тұсында Джон де Сондфорд болған. Заманауи тарихшы Барбара Денни король Генрих VIII-нің Сандфорд иелігін Вестминстер аббатына бергенін, бірақ 1549 жылы ол қайтадан Корольдікке қарауына өткенін жазды. Он жыл өткен соң, Мэри патшайым оны Лондондық саудагер Уильям Мейнардқа сатты. Мүлікте сарай болғанымен, ғасырлар бойы жер көбінесе мал жаюға пайдаланылды. 17 ғасырда ән салайтын бұлбұлдардың әні эссеші және саясаткер Джозеф Аддисонның (1672–1719) назарын аударған деседі, ол осы жерге "уақыт өткізуге" келген, бірақ бұл Sandford Manor House-та емес, қазіргі Реуэлл көшесіндегі, ІІ санаттағы* сарайда болған. Тағы бір белгілі тұрғыны – Нелл Гвин.

Шығу тегі

Фулхэм тарихшысы Чарльз Ферет (1852–1921) өзінің үш томдық еңбегінің бірнеше тарауын Sands End-тің пайда болу тарихына арнады. Меншік құқығынан өзгеше, аймақтың қоныстануы Елизавета дәуіріне дейін басталмаған, бұл туралы Фереттің төмендегі үзіндісінен де көрінеді: «Қомдағы» Голдхокқа тиесілі болған жерлерге қатысты ұқсас жазбалардың көптеген мысалдарын келтіруге болады. Ертедегі сот тізімдерінде бір-екі адам «atte Sonde» деп аталған. 1454 жылы «Джон Бертон атте Сонде» есімді адам туралы мәлімделген. 1569 жылғы бір құжатта «Сандс Томас Бертон» есімді адамнан айтылған. «Ақыр» деген атау бірінші рет Елизавета патшайымның тұсында қолданыла бастады, осыдан кішкентай ауылдың ядросы тек сол кезде ғана қалыптасып жатқанын түсінуге болады. Атаудың ең ерте мысалы 1566 жылға жатады, онда «Сандеандедегі көпір» деп сөз етілген. 1575 жылы Джон Пауэллге «Гилл Хейл» мен Джон Бертонның «Сэндс Эндедегі» жері арасына қоршау қою тапсырылды. Екі жылдан кейін осы Джон Бертонға «Сэнд-Энд» маңындағы, «Гилхалл» мен «Пизкрофт» арасындағы арналарын тазалау (foveas) бұйырылды (көр. II. 83).

Индустрияландыру

Ауылдық сүйкімділігіне қарамастан, бұл аймақ су тасқынынан, ылғалдан және кейде кәріз деп аталатын Контер ағысынан төгілетін сулардан зардап шекті, сондықтан 19-ғасырдың басында осы иелік құлдырап кетті. Доктор Бартон, "Лондонның жоғалған өзендері" еңбегінің авторы, Батыс Лондон медицина журналының әріптесін цитата келтіреді, ол Контер ағысының екі жағында, Шепард Буштан Челсиге дейін ревматизмнің ерекше түрде көп кездесетінін байқаған. 1824 жылы иеліктің 20 акр жерін әлемдегі алғашқы мемлекеттік коммуналдық кәсіпорын – Imperial Gas Light and Coke Company сатып алды. Осылайша шамамен екі ғасырлық өнеркәсіптік даму мен өндіріс басталды. Шеберлер мен суретшілер оның шеттеріне әлі де тартылды, ең танымалдары – Уильям Морристің досы және Өнер мен қолөнер қозғалысының мүшесі Уильям Де Морган. Темірқазық қозғалысының өркендеуі Фулхэмде тағы бір сыра зауытының ашылуына әкелді, бірақ бұл сырада спирт болмады. Вандсворт көпірінен шығысқа қарай, Сандс-Эндтегі 8 акр жерге поляк туған кәсіпкер Генри Лоуэнфелд 1890 жылы өндіріс бастаған Копс сыра зауытын салды. Ол Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін сақталды, содан кейін маргарин фабрикасына, одан әрі азық-түлік логистикасымен айналысатын мекемеге айналды. 1901 жылы Фулхэм кеңесі мұнда газ зауытын салды, ал Макфарлейн Ланг жақын жерде бисквит фабрикасын құрды. Сандс-Энд Фулхэмнің өнеркәсіптік орталығындағы тығыз байланыстағы жұмысшы табының қауымы ретінде танымал болды, оның газ зауыты, электр станциясы және жанармай қоймасы жергілікті отбасылардың ұрпақтарына жұмыспен қамтыды.

ХХІ ғасыр

1970 жылдары басталған жылжымайтын мүліктің өркендеуі, Солтүстік теңіз мұнайын өңдеуге мұнайдың келуімен қатар, кеңселер, студиялар мен пәтерлер нарығында елорда орталығындағыдан көбірек бағаға сатылатын жаңару процесіне (gentrification) алып келді. Темзаның солтүстік жағалауында Hurlingham Retail Park орналасқан, онда электр тауарлары мен плитка сататын дүкендер бар. Сюливан ауданында сондай-ақ кәсіпкерлікке көмектесетін орталық та бар. Таунмид жолының ар жағында үлкен азық-түлік және үй заттарын сататын супермаркет, сондай-ақ бұрынғы Империал Газ зауыдының орнында салынған Империал Уорф кешені орналасқан. Бұл кешенде қолжетімді тұрғын үйлер (жеке және мемлекеттік), дүкендер, саябақ және жаңа теміржол стансасы бар. Фулхэмнің осы бөлігінде сондай-ақ Саут Парк саябағы да орналасқан. Вандзуорт көпір жолы Сэндс-Энд ауданынан өтеді және онда мейрамханалар, плитка және қарағайдан жасалған жиһаз дүкендері, сондай-ақ Англия шіркеуінің Сент-Мэтью шіркеуі бар.

Көлік

Аймақтың (оның ішінде Челси порты) нашар көлік инфрақұрылымы, әсіресе Виктория дәуірінде көптеген ортағасырлық оба шұңқырларының салдарынан метро станцияларының болмауы, жақын орналасқан Империал Уорф станциясының 2009 жылдың 27 қыркүйегінде ашылуына себеп болды. Бұл станция Кенсингтон (Олимпия) арқылы Клэпхэм және Уиллсден станцияларымен тікелей теміржол байланысын қамтамасыз етеді. Southern компаниясы да Империал Уорфтан Уотфорд Анкшен және Шығыс Кройдонға тікелей пойыз қатынасын ұсынады. Жаңа станция мен жақсартылған көлік инфрақұрылымы бұрын тек 391 және C3 автобус маршруттарымен қызмет көрсететін аймақты қайта жандандыруға үміт артылуда. Лондондық өзен қызметтері Челси порты айлағынан шың сағаттарда өзен автобустарын іске қосады, олар Путни және Блэкфрайрс мыңжылдық айлағына қатынайды.