Кіріспе
Элиминациялық реакцияларды катализдейтін ферменттер класы, ферменттер тобы. Биохимияда лиаза – гидролиз (алмастыру реакциясы) және тотығудан өзгеше жолдармен әртүрлі химиялық байланыстардың үзілуін (элиминациялық реакция) катализдейтін фермент, көбінесе жаңа екі байланысты немесе жаңа сақиналық құрылымды түзетін реакция. Кері реакция да мүмкін (Майкл реакциясы деп аталады). Мысалы, осы реакцияны катализдейтін фермент лиаза болады: АТФ → цАМП + ППи. Лиазалар басқа ферменттерден бір бағытта реакция үшін бір ғана субстрат, ал кері реакция үшін екі субстрат талап ететінімен ерекшеленеді.
the group of enzymes
In biochemistry, a lyase is an enzyme that catalyzes the breaking (an elimination reaction) of various chemical bonds by means other than hydrolysis (a substitution reaction) and oxidation, often forming a new double bond or a new ring structure. The reverse reaction is also possible (called a Michael reaction). For example, an enzyme that catalyzed this reaction would be a lyase:
ATP → cAMP + PPi
Lyases differ from other enzymes in that they require only one substrate for the reaction in one direction, but two substrates for the reverse reaction.
Номенклатура
Жүйелі атаулар "субстрат тобы лиазасы" түрінде қалыптасады. Көне атаулары: декарбоксилаза, дегидратаза, алдолаза және т.б. Егер өнім маңыздырақ болса, атауда синтетаза қолданылуы мүмкін, мысалы, фосфосульфолактат синтетазасы (EC 4.4.1.19, фосфоенолпируватқа сульфиттің Майкл қосылысы). Элиминация мен Майкл қосылысының комбинациясы O-сукцинилхомосерин (тиол) лиазасында (MetY немесе MetZ) кездеседі, ол алдымен O-сукцинилхомосериннің γ-элиминациясын (сукцинатты шығарып тастау тобы ретінде) катализдейді, содан кейін винил аралық қосылысына сульфид қосылады. Бұл реакция алғашқыда лиаза ретінде жіктелді (EC 4.2.99.9), бірақ кейін трансфераза ретінде қайта жіктелді (EC 2.5.1.48).
Жіктеу
Лиазалар ферменттердің ЕО нөмірлік жіктемесінде EC 4 ретінде жіктеледі. Лиазалар жеті кіші топқа бөлінеді:
EC 4.1 көміртек-көміртек байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды, мысалы декарбоксилазалар (EC 4.1.1), альдегид лиазалары (EC 4.1.2), оксоқышқыл лиазалары (EC 4.1.3) және басқалары (EC 4.1.99).
EC 4.2 көміртек-оттек байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды, мысалы дегидратазалар.
EC 4.3 көміртек-азот байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды.
EC 4.4 көміртек-күкірт байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды.
EC 4.5 көміртек-галоген байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды.
EC 4.6 фосфор-оттек байланыстарын үзуге қабілетті лиазаларды қамтиды, мысалы аденилатциклаза және гуанилатциклаза.
EC 4.99 басқа лиазаларды қамтиды, мысалы феррохелазалар.
EC 4.1 includes lyases that cleave carbon–carbon bonds, such as decarboxylases (EC 4.1.1), aldehyde lyases (EC 4.1.2), oxo acid lyases (EC 4.1.3), and others (EC 4.1.99)
EC 4.2 includes lyases that cleave carbon–oxygen bonds, such as dehydratases
EC 4.3 includes lyases that cleave carbon–nitrogen bonds
EC 4.4 includes lyases that cleave carbon–sulfur bonds
EC 4.5 includes lyases that cleave carbon–halide bonds
EC 4.6 includes lyases that cleave phosphorus–oxygen bonds, such as adenylyl cyclase and guanylyl cyclase
EC 4.99 includes other lyases, such as ferrochelatase
Мембранаға байланысты лиаздар
Кейбір лиаздар биологиялық мембраналармен перифериялық мембрана ақуыздары ретінде немесе жалғыз трансмембраналық спираль арқылы бекініп байланысады.