Кіріспе

Криптографиялық әдіс, фильм

Кілт алмасу (немесе кілт құру) – криптографияда екі тарап арасында криптографиялық кілттерді алмасу арқылы криптографиялық алгоритмді пайдалануға мүмкіндік беретін әдіс. Егер жіберуші мен қабылдаушы шифрланған хабарлама алмасуды қаласа, олардың әрқайсысы жіберілген хабарламаларды шифрлауға және алынған хабарламаларды дешифрлеуге қабілетті болуы керек. Оларға қажетті құрал-жабдықтар қолданылатын шифрлау техникасына байланысты. Егер олар кодты қолданса, екеуіне де бірдей код кітабының көшірмесі қажет. Егер олар шифр қолданса, оларға тиісті кілттер керек болады. Егер шифр симметриялық кілтті шифр болса, екеуіне де бірдей кілттің көшірмесі қажет. Егер ол ашық/жеке кілт қасиеттеріне ие асимметриялық кілтті шифр болса, екеуіне де екінші тараптың ашық кілті қажет болады.

Айырбастау арнасы

Кілт алмасу жолақты немесе жолақтан тыс жасалады.

Кілттерді алмастыру мәселесі

Кілтті алмасу мәселесі – ешкімнің көшірмесін алуы мүмкін болмайтын қауіпсіз байланыс арнасын құру үшін қажетті кілттерді немесе басқа да ақпаратты алмасу тәсілдерін сипаттайды. Тарихи тұрғыдан алғанда, ашық кілт криптографиясы (асимметриялық криптография) ойлап табылғанға дейін симметриялық кілт криптографиясы хабарламаларды шифрлау және оларды ашу үшін бір кілтті пайдаланған. Екі тараптың құпиялы түрде байланысуы үшін, олар ең алдымен құпия кілтті алмасуы керек, сонда әр тарап хабарламаларды жібермес бұрын шифрлай алады және алғандарын аша алады. Осы процеске кілтті алмасу дейді. Симметриялық немесе бір кілтті криптографияның басты мәселесі – құпия кілтті сенімді курьерлер, дипломатиялық сөмкелер немесе басқа да қауіпсіз байланыс арналары арқылы жеткізу қажеттігінде. Егер екі тарап бастапқы кілтті алмасуды қамтамасыз ете алмаса, олар үшінші тарап кілтті алған жағдайда хабарламалар ұрланып, ашылуы мүмкін болғандықтан, қауіпсіз байланыс құра алмайды. Ашық кілт криптографиясы екі кілтті жүйені қолданады: ашық және жеке кілттер. Хабарламалар бір кілтпен шифрланады, ал екіншісімен ашылады. Қай кілтті – ашық немесе жеке – шифрлауға, ал қайсысын ашуға қолдану криптографиялық алгоритмге байланысты. Мысалы, RSA-да жеке кілт хабарламаларды ашу үшін қолданылады, ал Цифрлік қол қою алгоритмінде (DSA) жеке кілт оларды растау үшін қолданылады. Ашық кілтті қауіпсіз емес арналар арқылы жіберуге немесе көпшілікпен бөлісуге болады, ал жеке кілт тек оның иесіне ғана қолжетімді. Диффи-Хеллман кілт алмасуы деп аталатын әдіс бойынша, шифрлау кілті ашық түрде хабарласуы мүмкін, себебі ол шифрланған хабарламалардың құпиялылығына қауіп төндірмейді. Бір тарап кілттерді екінші тарапқа алмастырады, содан кейін олар кілтті пайдаланып хабарламаларды шифрлай алады және шифрланған мәтінді қайта жібере алады. Осы хабарламаны тек ашу кілті ғана – яғни, жеке кілт – аша алады. Диффи-Хеллман кілт алмасу кезінде симметриялық кілт алмасудан айырмашылығы, ешқандай құпия ақпараттың құпиялылығы бұзылу қаупі жоқ.

Сәйкестендіру

Негізінде, қалған жалғыз мәселе – ашық кілттің нақты иесіне тиесілі екеніне көз жеткізу (немесе кемінде сенімді болу) еді. Өйткені, басқа біреудің жеке басын түрлі жолдармен "қалтаға салу" мүмкін болғандықтан, бұл оңай шешілмейтін, айқын мәселе, әсіресе егер екі қолданушы бұрын таныспаған және бір-бірі туралы ештеңе білмесе.

DiffieHellman кілтті алмасу

1976 жылы Уитфилд Диффи мен Мартин Хеллман, Хеллманның докторанты Ральф Меркл еңбектеріне негізделген, Диффи–Хеллман кілт алмасуы (ДХ) деп аталатын криптографиялық протоколды жариялады. Бұл протокол пайдаланушыларға қарсылас байланыс арнасын бақылап тұрған жағдайда да құпия кілттерді қауіпсіз алмасуға мүмкіндік береді. Дегенмен, ДХ кілт алмасу протоколы өзіндік аутентификацияны (яғни байланыс арнасының екінші жағындағы адамның немесе "бірліктің" нақты кім екеніне көз жеткізу мәселесін) шешпейді. Аутентификация, қарсылас байланыс арнасы бойынша хабарларды бақылап қана қоймай, өзгерте де алғанда (әрі қарай «ортадағы адам» немесе MITM шабуылдары деп аталады) аса маңызды болып табылады және бұл мәселе мақаланың төртінші бөлімінде қарастырылған.

Қоғамдық кілт инфрақұрылымы

Жеке басын растау мәселесін шешу үшін ашық кілт инфрақұрылымдары (PKI) ұсынылған. Олардың ең көп таралған нұсқасында, әрбір пайдаланушы барлық тараптарға сенімді "сертификаттаушы органға" (CA) цифрлық сертификат алу үшін жүгінеді, ол басқа пайдаланушылар үшін жеке бастың өзгертпейтін аутентификациясы қызметін атқарады. Инфрақұрылым CA-ның өзі бұзылмаса, қауіпсіз. Егер бұзылса, көптеген PKI сертификаттарды жоюға мүмкіндік береді, сонда басқа пайдаланушылар оларға сенбейді. Жоюға жатқан сертификаттар әдетте кез келген сертификатпен салыстыруға болатын сертификаттарды жою тізіміне енгізіледі. Бірнеше ел және басқа да юрисдикциялар осы цифрлық сертификаттарға (шамалы немесе көп) құқықтық күш беру арқылы PKI-ді қолдау мақсатында заңдар қабылдады немесе ережелер шығарды (цифрлық қолтаңбаны қараңыз). Көптеген коммерциялық фирмалар, сондай-ақ бірнеше мемлекеттік мекемелер мұндай сертификаттаушы органдарды құрды. Бірақ бұл мәселені шешпейді, себебі CA-ның сенімділігі әлі де ешбір жеке тұлға үшін кепілдік берілмейді. Бұл – авторитетке сүйену қателігінің бір түрі. Нақты сенімділік үшін сертификаттың CA-ға тиесілі екенін жеке тексеру және CA-ға сенім білдіру қажет. Бұл көбінесе мүмкін емес. Авторитарлық үкіметтер «ұлттық CA» деп аталатын, олардың сертификаттары азаматтардың құрылғыларына міндетті түрде орнатылатын және орнатылғаннан кейін сенімді болған соң, шифрланған интернет-трафикті бақылау, ұстап алу, өзгерту немесе тоқтату үшін пайдаланылатын сертификаттарды құруды ұсынған жағдайлар болды. Мұндай нәрселерге жаңа кіріскендер үшін, мұндай шараларды «осы ашық кілт осы пайдаланушыға тиесілі» деген электрондық нотариустың куәландыруы ретінде қарастырған жөн. Нотариустың куәландыруы сияқты, мұндай растауларда да қателіктер немесе түсініспеушіліктер болуы мүмкін. Сонымен қатар, нотариусқа да сенімсіздік білдіруге болады. Сертификаттаушы органдардың бірнеше жоғары деңгейдегі сәтсіздіктері болды.

Сенім желісі

Тұжырымдамалық диапазонның екінші шетінде орталық сертификаттаушы органдарды толығымен жоққа шығаратын сенім желісі жүйесі бар. Әрбір пайдаланушы басқа пайдаланушыдан сертификат алғаннан кейін ғана осы сертификатты сол пайдаланушымен байланыс үшін қолдануға жауапты. PGP және GPG (OpenPGP интернет стандартының іске асырылуы) осындай сенім желісі механизмін қолданады.

Парольмен куәландырылған кілт келісім

Парольмен куәландырылған кілт келісім алгоритмдері пайдаланушының паролін пайдаланып криптографиялық кілт алмасуды жүзеге асыра алады.

Кванттық кілт алмасу

Кванттық кілт тарату кванттық физиканың белгілі бір қасиеттерін пайдаланып, қауіпсіздігін қамтамасыз етеді. Ол кванттық күйді бақылау (немесе өлшеу) осы күйде өзгерістер тудырады деген фактіге сүйенеді. Көптеген жүйелерде бұл өзгерістер қабылдаушы тарапқа шу ретінде көрінеді, бұл үшінші тұлғаның араласуын анықтауға мүмкіндік береді. Кванттық механиканың дұрыстығы мен толықтығынан өзге, протокол Алиса мен Боб арасында расталған байланыс арнасының болуын талап етеді.