Бразилиялық жазушы Жозе Бенту Монтейру Лобату және оның шығармалары

Кіріспе

Бразилиялық жазушы, Хосе Бенто Ренато Монтейро Лобато (18 сәуір 1882 – 4 шілде 1948) – Бразилияның ең беделді жазушыларының бірі. Ол әсіресе «Ситио до Пикапау Амарело» (Сары тоқылдақ шаруашылығы) атты ойдан шығарылған әлеміндегі балалар кітаптарымен танымал. Алайда, ол бұрынғыда көркем әдебиеттің жемісті авторы, аудармашы және өнер сыншысы болған. Сонымен қатар, Лобато Бразилиядағы алғашқы баспа үйлерінің бірін (Companhia Editora Nacional) құрды және ұлтшылдықты қолдады. Ол Сан-Паулу штатының Таубате қаласында дүниеге келген. Лобатоның шығармаларының жартысы білім берумен қатар ойын-сауық сыйлайтын балалар кітаптарынан тұрады. Ал қалған жартысы, ересектерге арналған романдар мен әңгімелер жинағы, одан аз танымал болғанымен, бразилиялық әдебиетте маңызды кезеңді белгіледі.

Өмірбаян

Оның балалар кітаптарының көпшілігі Sítio do Picapau Amarelo ("Сары жыртқыш фермасы" немесе "Сары жыртқыш ранчосы") ауылдағы шағын фермада өріледі және қарт ранчо иесі Дона Бента ("Бента ханым"), оның екі немересі – тек лақап атымен ғана аталатын Лүсия ("Люсия") қызы, мұрыны тік болғандықтан Наризиньо ("Кішкентай мұрын") және Педриньо ("Кішкентай Пит") ұлы, сондай-ақ қара қызметші әрі аспаз Тиа Настасия ("Анастасия әпке") кейіпкерлерін енгізеді. Бұл нақты тұлғалар балалардың қиялымен туған немесе жандандырылған тұлғалармен толықтырылды: ерке, сақинадан тігілген Эмилия ("Эмилия") қуыршағы және жүгері сабағынан жасалған аристократ әрі білімді Висконде де Сабугоса ("Жүгері виконты"), Мока сиыры, Консейлейро ("Кеңесші") есегі, Рабико ("Қысқа құйрық") шошқасы және Киндим носорогы (Киндим – бразилиялық тәттісі), Саси Перере (бразилиялық фольклорындағы қара түтін шегетін, бір аяқты кейіпкер) және Кука (бразилиялық аналар балаларын ұйықтату үшін шақыратын зұлым жын). Бірақ оқиғалар көбінесе басқа жерде – балалардың ойлап тапқан фантастикалық әлемдерде немесе Дона Бентаның кешкі сеанстарда айтқан әңгімелерінде дамиды. Бұл үш әлем шеберлікпен өріліп, әже айтқан аңыздар мен әңгімелер шаруа қожалығының күнделікті оқиғаларымен үзіліседі, қиялға берілген ойынға мүмкіндік береді. Кітаптардың көпшілігі білім беруге бағытталған, Бента ханымның аузынан, жас және зейін қоятын тыңдаушыларының ақылды сұрақтары мен ескертулері арқылы білімді ұстады. Олар математика, грамматика, ұлттық және әлемдік тарих, география, астрономия, грек мифологиясы сияқты мектепте көбінесе ұнамайтын пәндерді қамтиды. Басқа кітаптарында автор, скептик, рационалист, интернационалист және соғысқа қарсы көзқарастары бар (бірақ сонымен бірге патриоттық және консервативті) адам, өзінің әлемге, адамзатқа және саясатқа қатысты пікірлерін жас оқырмандарына жеткізеді. Ол басқа кітаптарында Эзоптың аңыздары, Дон Кихот және Питер Пэн сияқты әдебиет классикасын оңай түсінілетін тілмен баяндайды. Ол әдебиет, фильмдер, мифология және мультфильмдер сияқты көптеген көздерден элементтерді пайдаланып, бай кроссовер жасады. Оның қиялы зор, мысалы, "A Chave do Tamanho" ("Кедергілеу ауыстырғышы") және "A Reforma da Natureza" ("Табиғатты реформалау") кітаптарында, барлық адамдардың кенеттен кішіреюінің салдары не болатыны және Эмилия мен Виконт жануарлар мен өсімдіктердің гендерін өзгертуге арналған ғылыми әдіс алса, қандай оқиғалар орын алатыны туралы болжам жасайды, бұл апаттық нәтижелерге әкелуі мүмкін. Монтейро Лобатоның кітаптарына сүйенген көптеген танымал телебағдарламалар түсірілді, оның ішінде Sítio do Picapau Amarelo оқиғаларының бес сериясы – 1952 жылы TV Tupi, 1964 жылы TV Cultura, 1967 жылы Rede Bandeirantes, 1977 жылы Rede Globo және 2001 жылы да Rede Globo арналарында көрсетілді. Соңғысы басқа елдерде "Пирлимпим" деген атпен белгілі. 2012 жылы "Rede Globo" және бразилиялық продюсер "Mixer" Лобатоның балалар кітаптарынан шабыт алған анимациялық сериал жасауды жоспарлады. Лобато сондай-ақ ықпалды журналист және баспагер болды, бірнеше газеттер мен журналдарға тұрақты түрде жазды және белгілі және құрметке ие өнер сыншысы болды. Шындығында, ол 1922 жылы Бразилия мәдениетінде маңызды оқиға болған "Заманауи өнер апталығы" (Semana da Arte Moderna) ұйымдастырған жазушылар, ақындар, суретшілер мен музыканттарды қатты сынға алған кезде көпшілік арасында дау тудырды. 1919 жылы ол Бразилияның алғашқы мәдени журналдарының бірі – Revista do Brasil-ді сатып алды және 1920 жылы өзінің жеке баспасын құрды. Кейіннен ол Бразилияның ең маңызды екі тәуелсіз баспаханасының – Companhia Nacional және Editora Brasiliense-нің негізін қалауға көмектесті және серіктесі болды. Саяси тұрғыдан алғанда, Лобато Бразилияда темір мен мұнайды барлауда мемлекеттік монополияны қатты қолдады және 1931 мен 1939 жылдар аралығында ол үшін ашық күресті. Оның либертариандық көзқарастары үшін 1941 жылы Гетулио Варгастың диктаторлық үкіметі оны тұтқындады. "O Petróleo é Nosso" ("Мұнай біздікі") деп аталатын бұл қозғалыс өте табысты болды, және сол Гетулио Варгас демократиялық жолмен президент болып сайланғаннан кейін 1952 жылы Petrobras-ты құрды. Лобато 1948-1955 жылдар аралығында болған Fundamentos мәдени және әдеби журналын құрды. Ол 1948 жылы Сан-Паулу қаласында қайтыс болды.

Most of his children's books were set in the Sítio do Picapau Amarelo ("Yellow Woodpecker Farm" or "Yellow Woodpecker Ranch"), a small farm in the countryside, and featured the elderly ranch owner Dona Benta ("Mrs. Benta"), her two grandchildren – a girl, Lúcia ("Lucia") who is always referred to only by her nickname, Narizinho ("Little Nose", because she had a turned up nose) and a boy, Pedrinho ("Little Pete") — and a black servant and cook, Tia Nastácia ("Aunt Anastacia"). These real characters were complemented by entities created or animated by the children's imagination: the irreverent rag doll Emília ("Emilia") and the aristocratic and learned puppet made of corncob Visconde de Sabugosa (roughly "Viscount Corncob"), the cow Mocha, the donkey Conselheiro ("Counsellor"), the pig Rabicó ("Short Tail") and the rhinoceros Quindim (Quindim is a Brazilian dessert), Saci Pererê (a black, pipe smoking, one legged character of Brazilian folklore) and Cuca (an evil monster invoked by Brazilian mothers at night to convince their kids to go to bed). However the adventures mostly develop elsewhere: either in fantasy worlds invented by the children, or in stories told by Dona Benta in evening sessions. These three universes are deftly intertwined so that the stories or myths told by the grandmother naturally become the setting for make believe play, punctuated by routine farm events. Many of these books are educational, teaching things through the mouth of Mrs. Benta and by smart questions and remarks, by her young and attentive audience. They addressed subjects which children often do not like at school, such as mathematics, grammar, national and world history, geography, astronomy, Greek mythology, and so on. In other books, the author, who was a skeptic, a rationalist, an internationalist and had anti war positions (but at the same time being strongly patriotic and conservative), passes his views on the world, humanity and politics to his young readers. In other books, he tells in an easy to understand way the classics of literature, such as Aesop's fables, Don Quixote and Peter Pan. He created a rich crossover using elements from many sources, literature, movies, mythology and cartoons. He was widely imaginative, such as in his books A Chave do Tamanho ("The Sizing Switch") and A Reforma da Natureza ("Reforming Nature"), where he speculated on the consequences of all humans suddenly decreasing in size, and on what would happen if Emilia and Viscount would get hold of a scientific method to change the genes of animals and plants for rational or irrational purposes, with catastrophic results. Monteiro Lobato's books were turned into widely popular TV programs — including five series of Sítio do Picapau Amarelo adventures, one in 1952 on TV Tupi, another in 1964 on TV Cultura, one in 1967 on Rede Bandeirantes, another on Rede Globo in 1977, and the last version in 2001 also on Rede Globo. The last is known in other countries under the title "Pirlimpimpim". In 2012 "Rede Globo" and Brazilian producer "Mixer" was to produce an animated series inspired by Lobato's children's books. Lobato was also an influential journalist and publisher, wrote regularly for several newspapers and magazines, and was a noted and respected art critic. In fact, he provoked a public controversy when he harshly criticized the writers, poets, painters and musicians who in 1922 promoted a Modern Art Week (Semana da Arte Moderna), which was also a watershed event in Brazilian culture in the 20th century. In 1919, he acquired the Revista do Brasil, one of the first Brazilian cultural magazines, and founded, in 1920, his own publishing house. Later, he helped to found and was a partner in two of the most important independent Brazilian publishing houses, the Companhia Nacional and the Editora Brasiliense. Politically, Lobato was strongly in favor of a state monopoly for iron and oil exploration in Brazil and battled publicly for it between 1931 and 1939. For his libertarian views, he was arrested by the then dictatorial government of Getúlio Vargas in 1941. This movement, called O Petróleo é Nosso (Oil Belongs to Us) was highly successful, and the same Getúlio Vargas, after being democratically elected president, created Petrobras in 1952. Lobato founded a cultural and literary magazine, Fundamentos, which existed between 1948 and 1955. He died in São Paulo in 1948.

Саяси идеялар

Ол ағылшын тілі француз немесе латын тілінен маңыздырақ деп есептегендіктен, оны мектептерде оқыту қажеттігін айтты. Бір кітабында бала кейіпкерлер ағылшын тілін үйреніп жатқаны бейнеленген. Бразилияның ресурстарын шетелдік қатысусыз дамыту керек. Лобато рудалар мен мұнайды мемлекет басқаруын, осылайша Бразилияны дамытуға қызығушылық танытпай, оны тек тұтыну нарығы ретінде ұстауға ұмтылған халықаралық корпорациялардың бақылауына жол бермеуді жақтады ("Виконттың мұнайы"). Бұл Лобатоның табиғи ресурстарға мемлекеттік монополия құруды қалағанын білдірмейді; Йель университетінің архивіндегі хатында Лобато халықаралық "Big Oil" емес, бразилиялық компаниялардың мұнайды барлауын қалайды (оның басты нысаны – бұрынғы АҚШ-тың Standard Oil монополиясы), ал үкімет мемлекеттік монополия жасамай, жергілікті кәсіпорындарды қолдауы керек. Бразилияның халықтық дәстүрлері ұлттық ерекшеліктің негізгі тасы ретінде сақталған және құрметтелген. Әлем тез өзгеріп жатыр және осы өзгеріске бейімделе алмағандар ақырында "жойылғанға" ұшырайды ("Өлшем алмасу"). Ғылыми зерттеулер адамға табиғатты тереңдетіп өзгертуге мүмкіндік береді, бірақ егер осы өзгерістер ақылға қонымсыз болса, апатқа алып келуі мүмкін. Соғыс корпоративтік ашкөздік, халықтың саяси бөлінуі және нәсілдік дискриминацияның салдарынан туындайды ("Өлшем алмасу").

Расизм оның шығармалары мен ойларында

Лобатоның бірнеше туындысындағы қара нәсілді адамдарды бейнелеуі мен оларға қатысты қарым-қатынасы үшін қайтыс болғаннан кейін расизмде айыпталды. 2010 жылы бразилиялық педагог, романның әділетсіз баяндамасы мен терминдеріне байланысты, "Касадас де Педриньоны" бразилиялық бастауыш мектептерден заңды түрде тыйым салуға тырысты. Мысалы, Лобато Настасия тәтесін (мулатка) "Сан-Педро бағанасына ескі маймыл сияқты" көтеріліп, "жағуардың шабуылынан ешкім қашпайды", соның ішінде "қара денелі Настасия тәтесі" деп сипаттайды.

Рио-де-Жанейро мемлекеттік университетінің Instituto de Pesquisas e Estudos Sociais жүргізген академиялық талдау Монтейро Лобатоны "білім саласындағы қауіпті ықпалды расист" деп сипаттайды. Бұл тұжырымға Лобатоның Толедо Неиваға жіберген хаты сілтеме жасап, онда ол "Ку-клукс-клан ұйымдастыратын күші жоқ елге [Бразилияға] наразылық білдіріп", Андре Зигфридтің "АҚШ сияқты екінші Бразилия болмағанына қуанғанын" айтады және "бір күні Ку-клукс-кланға әділдік орнатылады" деген пікірін білдіреді.

Құрметтеулер

2011 жылдың 18 сәуірінде Google Монтейро Лобатоның 129 жылдығын Google Doodle арқылы тойлады.