Кіріспе

Қытай ақыны Лю Ён (шамамен 984-1053) – Солтүстік Сун әулетінің қытай ақыны. Оның бастапқы аты Лю Санбянь (қытайша: 柳三变), әдепті аты Цзиньчжуан (қытайша: 景庄), кейіннен ол атын Лю Ён, әдепті аты Цицин (қытайша: 耆卿) деп өзгертті. Ол Фуцзянь провинциясының Чуньань қаласында дүниеге келген, бірақ оның ата-тегі қазіргі Шанси провинциясының Йонгцзи қаласынан шыққан. Лю Ён ерте жасынан-ақ елге қызмет етуде жетістіктерге жетемін деп армандаған. Ол императорлық емтиханға дайындалып, білім алған, бұл оның поэзия жазуына негіз болды. Дегенмен, ол төрт рет емтиханды сәтсіз аяқтады және лауазымды қызметте үлкен табысқа жете алмады. Ол көп уақытын Гейжимен көңіл көтеруде өткізді, бұл оның жазу стиліне және өлеңдеріндегі образға зор әсер етті. Лю Ён – Сун-Ци (宋词) поэзиясын жан-жақты реформалаған алғашқы ақын. Ұзын формадағы Сун-Ци поэзиясы одан бастау алды. Сонымен қатар, ол "Баяу поэзия" немесе "Баяу ән түрі" (қытайша: 慢词) деп аталатын поэзия жанрын жасауға көп күш жұмсады және қарапайым тіл мен халық сөздерін толыққанды пайдаланды. Бұл жанр күнделікті өмірден алынған суреттерді әдемі сипаттамалармен үйлестірді. Лю Ённың шебер суреттеу, қарапайым образдық бейнелеу және басқа да көркемдік тәсілдері кейінгі дәуірлердегі Сун-Ци поэзиясына терең ықпал етті. Лю Ён сонымен қатар классикалық қытай әдебиетінде "Вань Юэ Пэй" (婉约派) деп аталатын "Жұмсақ әрі сыпайы" мектебінің өкілдерінің бірі болды.

Алғашқы жылдар

Лю Ённың туған күнін нақты тіркеген сенімді дерек көзі болмағандықтан, ғалымдар Лю Ённың шамамен 980 жылдары (984-987 жылдар аралығында) дүниеге келгенін болжайды. Сол кезде Лю Ённың әкесі Лю И император сарайының "Фейсян" атты қалашықты басқаратын қызметкері болған. Ресми отбасында туғандықтан, Лю Ён жас кезінде сапалы білім алды. 990 жылы Лю Ён әкесі офицер болып тағайындалған Кванчжоуға көшті. Лю Ён өте ерте жасынан-ақ қытай әдебиеті саласындағы қабілетін көрсетті. Лю Ён он жасқа келгенде "оқудың маңыздылығы туралы" (劝学文) атты алғашқы мақаласын жазды. Ал 998 жылы Лю Ён өзінің бірінші танымал өлеңін, "Жоңфэн ғибадатханасына жазу" (题中峰寺) деп атады. 1001 жылы ол Сун Цы поэзиясы бойынша алғашқы тәжірибесін жасады. Бұл өлең "У тауындағы бұлттар, үңгірлерде саяхат" (巫山一段云·六六真游洞) деп аталды және отандық жеріне жақын орналасқан Уйи тауының көркемдігін жырлады.

Ханчжоу мен Сучжоуда тұру

Император Сяньпиннің билігінің бесінші жылы (1002) Лю Ён туған қаласынан шығып, Дунцзин (қазіргі Кайфэн) қаласындағы Ритуалдар министрлігінің (礼部) ұйымдастырған емтиханға түсуді жоспарлады. Бірақ, Дунцзинге бара жатқан жолда, Ханчжоу мен Сучжоу сияқты гүлденген қалалардағы өмірден қатты ләззат алып, уақытша қалуға шешім қабылдады. Ол сол жердегі табиғаттың сұлулығына ден қойып, Гежимен романтикалық қарым-қатынаста болды. Ханчжоуда күнкөріс табу үшін Лю Ён Цзяофан (教坊) әндеріне сөз жазды. Оның музыканы сезіну және әдеби шығармашылықтағы қабілеті арқасында, оның жазған сөздері халық арасында өте танымал болды. Алайда, оның әдеттен тыс сөздері мен романтикалық тақырыптары басқа ақындар мен ғалымдардың, сондай-ақ жоғары топтың наразылығын тудырды. Олар Лю Ённың және (қытай) дәстүрлі әдеп нормаларына (конфуций мәдениетіне) қарсы келетін іс-әрекеттерін сынады, бұл оның кейінгі мансабына кері әсер етті. 1003 жылы Лю Ён Сунь династиясының қабілетті және белгілі шенеунігі Сунь Хеге жолдау ретінде "Теңіз толқындарын көру" (望海潮·东南形胜) атты Сун цы поэмасын жазды. Поэма жарық көргеннен кейін аймақта жылдам танымал болды. Осыдан кейін Лю Ённың әдеби қабілеті көбірек адамға мәлім болды. 1004 және 1007 жылдар аралығында Лю Ён Сучжоу мен Ханчжоуда өткен өмірінен естеліктерді еске түсіретін үш өлең жазды.

Императорлық емтиханнан өтпеу

1008 жылы Лю Ён 1009 жылдың көктемінде императорлық емтиханға бас қала – Бянцзиньге (Донгцинге) барды. Лю Ён өзінің талантына және жоғары лауазымға ие болып, император сарайының қызметкері болуға қабілетті екеніне сенімді болды. Алайда, алғашқы емтиханында ол сәтсіздікке ұшырады. Өзінің көңілсіздігі мен наразылығын білдіру үшін ол ең танымал "Көкке самғайтын тұруқша" (鹤冲天·黄金榜上) өлеңін жазды. Бірақ келесі емтиханға үміт арта отырып, Лю Ён біршама уақыттан кейін "Судағы балықтай еркін" (如鱼水·帝里疏散) поэмасын жазды. 1015 жылы Лю Ён екінші рет императорлық емтиханға түсті, бірақ тағы да Цзиньши дәрежесіне (进士) қол жеткізе алмады. Ежелгі Қытайда Цзиньши (进士) – императордың соңғы емтиханын сәтті тапсырған адамға берілетін құрметті атақ еді. Ол махаббат және мансап жолындағы кедергілерге одан да көңілсіз болды. Осы кезде "Жауынгерлер әні" (征部乐·雅欢幽会) жазылды. 1024 жылы төртінші рет сәтсіздікке ұшырағаннан кейін Лю Ён астананы ашумен қалды. Жарынан айрылысып кеткенде, ғасырлар бойы жеткен атақты Сун Цы поэзиясы дүниеге келді. Лю Ённың "Жаңбырлы қоңырау" (雨霖铃·寒蝉凄切) поэмасы осылай жарық көрді.

Елордадан алыста

Лю Юн Бянцзиньнен (Донгцин) шыққаннан кейін кемемен Қытайдың оңтүстігіне сапар шекті. Оңтүстікке қарай жол жүріп бара жатқанда, ол әндерге сөз жазу ісіне қайта кірісті, және оның өлеңдері мен лирикасының даңқы уақыт өте келе арта түсті. Ақпан айында Лю Юн Сун императорлық сарайының тапсырмасымен алғашқы жұмысын орындау үшін Бянцзиньнен (Донгцин) Мючжоуға барды. Бірақ, Лю Юнның жоғары лауазымды офицері оны қызмет бабында жоғарылату туралы ұсынысын қабылдамады. Себебі "әлі ешқандай көзге көрінерлік жетістікке қол жеткізбеген" делінді. 1039 жылы Лю Юн Чжэцзян провинциясындағы "Сяофэн тұз кенішінің" (қытайша: 晓峰盐场) офицері болып тағайындалды. Сол жерде тұз жұмысшыларының ауыр тұрмысына тиесіліп, ол "Қайнатылған теңіз суының әні" атты өлеңін жазды, ол қоғамға зор әсер етті және оған "атақты чиновник" (名宦) деген жақсы даңқ әкелді. 1050 жылы Лю Юн "Әскери егістіктердің директорының орынбасары" (屯田员外郎) қызметін атқарды, бұл оның мансабындағы ең жоғары лауазым болды.

Әуелі күйде

Лю Ённың Цы-да кем дегенде 127 түрлі әуен үлгісі қолданылған, бұл оның замандас Цы ақындарынан едәуір көп. Тіпті, бірдей әуен үлгісіндегі өлеңдерінің форматы да бір-бірінен өзгеше. Олар міндетті түрде белгіленген әуен үлгісіне сәйкес келмеуі мүмкін, сондай-ақ сөздер саны мен тармақтардың бөлінуі де сәл айырмашылыққа ие болуы мүмкін. Одан әрі, Лю Ён жаңа әуен үлгілерін ойлап тапты және көптеген сирек кездесетін әуен үлгілерін тәжірибелік тұрғыдан сынап көрді, бұл оның шығармашылықтағы икемділігін көрсетті.

Романтикалық тақырыптар

Алғашқы ғалымдар арасында ең танымал тақырып – «будоарлық сезімдер» болды. Алайда, бұл тақырыптар көбінесе әсем әрі драматизмге толы түрде бейнеленеді, соның салдарынан сезімталдық шындықтан бөлініп кетеді. Лиу Ённың өлеңдері өз шынайылығымен және тікелейлігімен ерекшеленеді. Лиу Ённың шығармалары да шынайылығымен және тікелейлігімен ерекше. Геджилерге арналған қойылымдар үшін жазған шығармаларында ол адамның осалдығын шын және түзу айтатын, қарапайым тілді жиі қолданды. Оның Цинлудағы (青楼) өмірі мен геджилермен болған романтикалық қарым-қатынастары оған төменгі топтағы әйелдердің өмірін және сезімдерін түсінуге ғана емес, сонымен қатар соңғы романтикалық Сун Ци поэзиясы туралы жаңалықтар алуға көмектесті. «Сику Кваншу» (қытайша: 四库全书 – Төрт императорлық кітапхананың жинағы) былай деп мәлімдейді: «Ци бастапқыда құмарлық тудыратын музыканың бір түрі болған, ал Лиу Ённың туындылары тартымды әрі терең сезімтал болғандықтан, оларға оңай қол жеткізуге болатын. Сондықтан, олардың қарапайымдылығына қарамастан, олардан ләззат алған адамдардың саны көп». «Фенг чи ву» (凤栖梧) атты келесі туындысы – оның романтикалық Сун Ци поэзиясының көрнекті үлгісі.

Ықпал

Лиююн (Сун ци поэзиясы) дамуына зор әсер етті. Мансабындағы көңілі толмауы мен қарапайым халық арасындағы өмірінің бай тәжірибесінің арқасында оның цилері әртүрлі мазмұн мен тақырыптарды қамтиды. Осылайша, ол ци поэзиясының мағыналық кеңістігін және эстетикалық қызығушылығын жетілдірді. Лю Юн Сун әулетінің ең танымал ци ақыны ғана емес, сонымен қатар ци жанрының маңызды кезеңі болды. Ол "баяу ци" (Slow Ci) өнерін дамытып, оларды формасы жағынан ғана емес, мазмұны жағынан да байытты. Оның циде көрнекті, күнделікті тілді жаңаша қолдануы ци поэзиясын халыққа жақындатты.