Дикси Ли Рэй: Вашингтонның тұңғыш әйел губернаторының өмірі мен қызметі

Кіріспе

Дикси Ли Рэй (1914–1994) – американдық академик, ғалым және саясаткер. 1977 жылдан 1981 жылға дейін Вашингтон штатының 17-ші губернаторы болды. Ерекше және "күлкілі де ақылды" деп әртүрлі сипатталған ол штаттың алғашқы әйел губернаторы болды және 1980 жылы Сент-Хеленс тауының жарылуы кезінде қызмет етті. Ол атом энергиясын қолдады. Миллс колледжін және Стэнфорд университетін бітірген, биология ғылымдарының докторы дәрежесін алған. 1957 жылы Вашингтон университетінде доцент болып жұмыс істеді. Халықаралық Үнді мұхиты экспедициясы кезінде SS Te Vega кемесінде бас ғалым болды. Оның басшылығымен, дерлік банкротқа ұшыраған Тынық мұхиты ғылыми орталығы дәстүрлі, көрмеге бағытталған музейден интерактивті оқу орталығына айналдырылып, қайтадан қаржылық тұрақтылыққа қол жеткізді. 1973 жылы президент Ричард Никсон Рейді АҚШ Атом энергиясы комиссиясының (AEC) төрағасы етіп тағайындады. Оның басшылығымен зерттеу және әзірлеме жұмыстары қауіпсіздік бағдарламаларынан бөлінді, ал қуатты реакторларды әзірлеу бөлімінің басшысы Милтон Шоу қызметтен алынды. 1975 жылы президент Джеральд Форд оны океандар және халықаралық экологиялық және ғылыми мәселелер жөніндегі мемлекеттік хатшының орынбасары етіп тағайындады, бірақ алты айдан кейін департамент шешімдеріне қатысу мүмкіндігінің болмауына наразылық білдіріп, отставкаға кетті. Рей 1976 жылы Демократиялық партиядан Вашингтон губернаторы сайлауына қатысты. Ол өзінің тікелей, кейде қақтығысқа ұласатын стиліне қарамастан сайлауда жеңіске жетті. Губернатор ретінде ол Пьюгет шығанағына супертанкерлердің кіруіне рұқсат берді, шексіз өсу мен дамуды қолдады және атом энергиясына деген ынтасын жалғастырды. 1980 жылдың 3 сәуірінде Сент-Хеленс тауының жарылуы салдарынан төтенше жағдай жариялады. Сол жылы Демократиялық партияның кандидаттығына қайта сайлануға тырысқанда сәтсіздікке ұшырап, зейнетке шықты.

Ерте өмір және білім

Рей Маргарита Рей ретінде Вашингтон штатының Такома қаласында Франсис Адамс Рей мен Альвис Марион Рейдің отбасында бес қыздың екіншісі болып дүниеге келді. Ол скауттар қатарына қосылды және 12 жасында Рейньер тауына шыққан ең жас қыз атанды. "Ли" есімін Роберт Э. Лимен туыстық байланысы болғандықтан таңдады. Рейдің диссертациясы "Лампаниктус леукопсар" (Lampanyctus leucopsarus) фонарь балығының шеттік нерв жүйесі" тақырыбында болды. Ол диссертациялық зерттеуін 1945 жылы Калифорния штатының Пасифик Гроув қаласындағы Хопкинс теңіз стансасында аяқтады.

Вашингтон университеті

1945 жылы Рей Вашингтон университетінің зоология кафедрасында оқытушы болып жұмысқа қабылданды. 1947 жылы ол доцент болып тағайындалды және бес жыл өткен соң, беделді Джон Саймон Гуггенхайм мемориалдық қорының стипендиясын алды, оны Калтех институтында алты айлық докторантурадан кейінгі зерттеулерге жұмсады. 1957 жылы ол Вашингтон университетінің доценті атанды. Сол уақытта ол Халықаралық Үнді мұхиты экспедициясы барысында SS Te Vega шхунасында бас ғалым ретінде де қызмет етті.

KCTS-TV және Тынық мұхит ғылыми орталығы

Оның "ғылымды қызықты ете білетін" адам ретіндегі беделіне қызығушылық танытқан Сиэтл қаласының PBS телеарнасы KCTS TV продюсерлері Рейге теңіз биологиясы тақырыбында апталық телешоу жүргізуді ұсынды. "Жағалау жануарлары" атты шоу сәтті болды және оның университеттен тысқары да танымалдылығын арттырды. Оның аты шулағандықтан, Тынық мұхиты ғылыми орталығы Рейді жылына 20 000 доллар жалақымен дерлік банкрот болған ғылым мұражайын басқаруға шақырды. Рей бұл мүмкіндікті қуана қабылдап, бірден орталықты түгелдей қайта жаңарту жұмысын бастады, "Ескі, тозығы жеткен мұражайдың үй иесі болғым келмейді" деп мәлімдеді. Рейдің басшылығымен Тынық мұхиты ғылыми орталығы дәстүрлі, көрмелерге бағытталған мұражайдан интерактивті оқу орталығына айналды. Оның жүргізу стилі аңызға айналды, ал менің онымен үш жарым тонналық ашық кузовты жүк көлігінде жасаған сапарым есімде қалды. Шындығында, бұл ерте жексенбі күні болған, бірақ тоқтау белгілерін сырғып өту, тіпті кейбіреулерін қиғаш кесіп өту, ең жақсы жағдайда мазасыздық тудырды. Сапар ғылыми орталыққа жеткенде бәрі шиеленістің шегіне жетті. Тұраққа рұқсаты жоқ көліктер толы болды. Үлкен жүк көлігімен өте тар орынға сыюға тырысып, ол екі көлікті қисайтып, үшіншісінің артқы фарасын сындырып, төртіншісінің артқы терезесін мүлдем жойды. Рей Тынық мұхиты ғылыми орталығын қайтадан қаржылық тұрақтылыққа жеткізді. Орталыққа қаржы жинау бойынша оның белсенді жұмысы қаланың ең беделді азаматтарымен, соның ішінде сенатор Уоррен Магнусонмен танысуға да көмектесті. Комиссияға тағайындалғаннан кейін, журналистер оның Вирджиния штатының шеткері ауданында орналасқан 28 футтық автоүйде тұратынын анықтағаннан кейін оның ерекшеліктері туралы ақпарат тарала бастады. Бұқаралық ақпарат құралдары оның ерекше киімін (ақ тізеліктер) талқылады. Ғылыми-зерттеу жұмыстарынан басқа, АЭК АҚШ армиясы үшін ядролық қару жасаумен де шұғылданды. Кейін Рей ядролық оқ-дәріні алғаш рет көргенін еске алып, оны "тамаша мүсіннің бір бөлігі сияқты, технологиялық шеберліктің жоғары деңгейінде жасалған туынды" деп сипаттады. Комиссия төрағасы қызметін атқарган кезінде, АЭК 1975 жылы таратылғанға дейін, Рей 17 жасар Эрик Ландерге Вестингхаус ғылым ізденісінде бірінші орынды табыс етті.

Intrigued by her reputation as a person who could "make science interesting," producers at KCTS TV, Seattle's PBS member station, approached Ray about hosting a weekly television program on marine biology. The show, Animals of the Seashore, was a hit and helped propel her into the public eye beyond campus. Her growing popularity led the Pacific Science Center to invite Ray to take over the nearly bankrupt science museum for an annual salary of $20,000. Ray jumped at the opportunity and immediately began a top to bottom overhaul of the center, declaring "I'll be damned if I'm going to become a landlady to a hoary old museum." Under Ray's guidance, the Pacific Science Center was converted from a traditional, exhibit oriented museum to an interactive learning center. Her driving was infamous and my one ride with her, in a three quarter ton flatbed truck, was wholly memorable. Admittedly, it was an early Sunday morning, but sliding through stop signs, a few crosswise, was disconcerting at best. The ride went over the top when we reached the Science Center. The lot was full of cars without permits. Trying to fit in a very small space with a large flatbed truck, she dented two cars, broke the taillight off a third, and finally vaporized the rear window of a fourth. Ray led the Pacific Science Center back into financial solvency. Her aggressive fundraising for the center also helped introduce her to many of the city's most influential citizens, including Senator Warren Magnuson. Following her appointment to the commission, news of her personal eccentricities began to emerge after reporters discovered she was living out of a 28 foot motor home, which was parked on a lot in rural Virginia. Media reports commented on her unusual hosiery (white knee socks). In addition to its research responsibilities, the AEC was charged with the manufacture of nuclear weapons for the U. S. military. Ray would later fondly recall the first time she saw a nuclear warhead, describing it "like a piece of beautiful sculpture, a work of the highest level of technological skill." During her time as commission chair, which lasted until the AEC was abolished in 1975, Ray presented a 17 year old Eric Lander with first place in the Westinghouse Science Talent Search.

АҚШ Мемлекеттік департаменті

1975 жылы Рейді Джеральд Форд океандар және халықаралық экологиялық және ғылыми мәселелер жөніндегі мемлекеттік хатшының көмекшісі етіп тағайындады, бірақ бес айдан кейін департаменттің шешім қабылдау процесіне жеткіліксіз қатысуына наразылық білдіріп, қызметтен кетті. Кейіннен ол АҚШ Сенатының комитетіне «Мемлекеттік хатшы Генри Киссинджерді мемлекеттік хатшының көмекшісі ретінде ант берген күні ғана көргенін» айтты. Вашингтондан кетіп бара жатқанда Рей: «Жеке сектордың қолынан келгеннің бәрін үкімет одан да нашар істей алады» деді. Тағы бір жағдайда ол Сиэтл Пост Интеллигенсер газетінің тілшісі Шелби Скейтсті, сайлау кампаниясы кезінде көптеген қиын сұрақтармен мазалағандықтан, сайланғаннан кейін «персона нон грата» деген сөздің нағыз мағынасын білетінін білдіретінін мәлімдеді. Ол олардың орнын бұрынғы әріптестерімен толтырды, оларды кейбіреулер «әлдеқашан келісетін» адамдар деп сипаттады. Оның БАҚ-қа қатысы да осы сияқты теріс болды. Жергілікті телеарнаның тілшісі Пол Бойд губернаторды «ескі, тозығы жеткен Ban lon спорттық жейдесі, иттің түктерімен жабылған термальды шалбар, қызыл шұлықтары мен теннис туфлілері» киген күйінде сұхбатқа алды. Вашингтонға оралған соң Рей кейде әсем рәсімдерге қатысты; қасқыр айтуында ол бір ғана емес, тоғыз қасқыр айтуына қатысты. Оның қатал басқару стиліне қарсы баспасөз және саяси оппозиция күшейді. 1977 жылы «Mother Jones» журналында Рэй Мунго Рейді «сәл естен танған Мисс Марпл» деп атады және Вашингтондағы одан ары ақылдан асып бара жатқан атмосфераны сипаттады:

Мен Сиэтлде тұрып жатқан төрт жылдың ішінде алғаш рет саяси ахуал тұрақсыз, қызықты, қорқынышты. Күн сайын газеттер Олимпиядан, яғни штаттың астанасынан жаңа жамандықтарды жеткізеді. Оппозиция вулкандық қысыммен күшейіп келеді, ал баспасөз Диксиге дерлік жаны ашымайды. Бірақ ол губернатордың резиденциясында ғана емес, аралда, бес итімен бірге жылдам үйінде тұратын адамға ғана тән қайраткерлікпен алға жылжуда. Ральф Надер штатта болған кезде Рейдің әкімшілігін «губернаторлық ақылсыздық» деп атады. Рейдің сайлау штабының басшысы Блэр Баттерворт: «Біз оның Вашингтонның ең жақсы немесе ең нашар губернаторы болатынын ойлағанбыз, және біз дұрыс едік» деді. Алайда, оның ғылыми әріптестерінің қолдауы көбінесе оң болды; Эдвард Теллер Рейді «өте керемет әйел» деп атады және егер ол 1980 жылғы сайлауда АҚШ президентіне кандидат болса, оны қолдайтынын айтты.

Төтенше жағдай

1980 жылғы 3 сәуірде Рей Сент-Хеленс тауының жанартаулық белсенділігінің күшеюіне байланысты төтенше жағдай жариялады. Ол "ірі жарылыс немесе лай ағыны болу ықтималдығы жоғары" деп ескертіп, кейде күмәнданушы жұртшылықты таудан алыс болуға шақырды. Төтенше жағдай туралы жарлық 30 сәуірде Вашингтон штатының оңтүстік-батысында "қызыл аймақ" деп белгіленді, онда халықтың кіруіне тыйым салынды және қажет болған жағдайда мемлекеттік әскерлермен халықты көшіруге мәжбүрлеу көзделді. Рей Вашингтон Ұлттық гвардиясын жұмылдыруға және Коулиц және Скамания округтерінің шерифтеріне оның жарлығын орындауға көмектесу үшін Вашингтон штатының патрулін жөнелтті. Бұзушылықтар үшін алты айға бас бостандығынан айыру жазасы белгіленді. Кейін АҚШ Орман қызметі қызыл аймақтағы шектеулердің 5000-нан 30000-ға дейін адамның өмірін сақтап қалғанын мәлімдеді. Алайда, Рей жұртшылыққа тыйым салынған, бірақ Вейерхаузер ағаш кесушілеріне рұқсат берілген "көк аймақ" құруы үшін де сынға ілікті. (Тау жарылған кезде қаза тапқандардың 11-і көк аймақта жұмыс істеген ағаш кесушілер еді. Кейін қаза тапқандардың отбасы мемлекетке шалақылық жасады деп талап арыз берді, бірақ дәлел жетіспеуіне байланысты сотта жоқ деп танылды.) Жарылыс болғаннан кейін Рей барлық қаза тапқандар тауға заңсыз жақын болды деп жалған мәлімдеме жасады, бірақ бір адамды қоспағанда, барлығына сол жерде болуға рұқсат берілгені анықталды. Жарылыс күні "көк аймақты" кеңейту туралы өтініш Рейдің үстелінде қол қойылмай тұрды. Ғалым ретінде Рей жарылыс болуы мүмкін деген мүмкіндікке қызығушылық танытты. Тағдырлы оқиғаға дейін бірнеше апта бұрын Рей губернатордың ұшағымен тауға ұшып, шыңның үстінен айналып, "Мен әрқашан жанартауымыздың біреуінің жарылысын көруге жеткілікті ұзақ өмір сүргім келді" деді. 1980 жылғы 18 мамырда болған таудың қасіретті жарылысы 57 адамның өмірін қиды. Күлді бұлт, жер сілкінісі, электр дауылдары және су тасқыны салдарынан келтірілген қирату деңгейі бұрын-соңды болмаған еді. Келесі күні Рей жергілікті сайлауды кейінге жылдыру үшін төтенше жағдай бойынша өкілеттіктерін пайдаланды, ол 20 мамырға жоспарланған еді. Рей 1980 жылы қайта сайлануға түсті, оның бұрынғы басқарушысы Баттерворт қарсыласы, сол кездегі мемлекеттік сенатор Джим МакДермотқа кеткеннен кейін, оның науқанын басқару үшін республикалық кеңесші Монтгомери Джонсонды тартты. Ол демократиялық партияның даулы алғашқы сайлауында 56%–41% есебімен МакДермоттан жеңілді, оның кезінде "Nixy on Dixy" және "Ditch the Bitch" деген жазулары бар бампер стикерлері танымал науқандық заттарға айналды. МакДермот өзі республикалық Джон Д. Спеллманға қарсы жалпы сайлауда жеңіліске ұшырады. Кейін Пирс округінің сот-медициналық сарапшысының қызметкерлері Рейдің суреттерін естелік ретінде сақтап қалғаны белгілі болғаннан кейін дау туды. Рейдің өліміне оның көптеген достары мен жаулары оның өмірі туралы әртүрлі пікірлерін білдірді. Оның ізбасары, губернатор Джон Спеллман оны "теңдесі жоқ" деп мақтады. "Оның керемет ақылы болды", - деді Спеллман. "Оның күші оның мұғалім және лектор ретінде болды. Оның мінезі өте шаттыққа толы еді. Адамдар мұндай ашық сөйлейтін адамға дайын болмады. Бірақ ол не айтса да, адамдар оны жақсы көретін". Рей қайтыс болғаннан кейін Америка Механикалық Инженерлер Қоғамы (ASME) Дикси Ли Рейдің құрметіне қоршаған ортаны қорғау саласына инженерлік үлесі үшін сыйлық тағайындады. Губернатордың суреті бар қола медаль мен ақшалай сыйлықтан тұратын сыйлық алғаш рет 1999 жылы Клайд В. Франкке берілді және содан бері жыл сайын табыс етілуде. Рейдің 190 қорап жазбалары мен естеліктерінен тұратын қағаздары Стэнфорд университетінің Гувер институтының кітапханасы мен мұражайында сақтаулы.

On April 3, 1980, Ray declared a state of emergency as a result of the worsening threat of volcanic eruption posed by Mount St. Helens. Warning that "the possibility of a major eruption or mudflow is real," she urged a sometimes skeptical public to stay away from the mountain. The emergency decree was followed, on April 30, by the declaration of a "red zone" in southwestern Washington where public access would be banned and relocation of the population would be compelled by state troops, if necessary. Ray ordered the Washington National Guard mobilized and the deployment of the Washington State Patrol to reinforce the sheriffs of Cowlitz County and Skamania County in carrying out her declaration, with violation punishable by six months imprisonment. The U. S. Forest Service later credited the red zone restrictions with saving 5,000 to 30,000 people from certain death. At the same time, however, Ray was criticized for establishing a parallel "blue zone" where the public was generally banned, but Weyerhaeuser loggers were permitted. (When the mountain finally erupted, 11 of those killed were loggers operating in the blue zone. A subsequent lawsuit by families of the deceased, alleging negligence against the state, would be summarily dismissed in court for lack of evidence.) After the eruption, Ray would falsely claim that all killed were near the mountain illegally while it was found all but one individual was allowed to be there. On the day of the eruption a request to expand the blue zone sat on Ray's desk unsigned. As a scientist, Ray was fascinated by the possibility of an eruption. In the weeks leading up to the fateful event, Ray flew to the mountain in the governor's plane, circling the peak and remarking, "I've always said I wanted to live long enough to see one of our volcanoes erupt." The cataclysmic eruption of the mountain, which occurred on May 18, 1980, killed 57 people. The level of devastation caused by the ensuing ash cloud, earthquakes, electrical storms, and flooding was unprecedented and, the following day, Ray invoked her emergency powers to postpone local elections, which had been scheduled for May 20. Ray ran for reelection in 1980, enlisting Republican consultant Montgomery Johnson to head her campaign after her former manager, Butterworth, had defected to her rival, then State Senator Jim McDermott. She lost to McDermott in a contentious Democratic primary election, 56%–41%, during which bumper stickers emblazoned with "Nixy on Dixy" and "Ditch the Bitch" became popular campaign tchotchkes. McDermott himself went on to lose in the general election to Republican John D. Spellman. Later, controversy erupted after it emerged that employees of the Pierce County medical examiner's office had kept autopsy photos of Ray as souvenirs. Ray's death was met with opinionated reflections on her life by her many friends and enemies. She was eulogized by her successor as governor, John Spellman, as "one of a kind." "She had a brilliant mind," Spellman said. "Her strength was as a teacher and a lecturer. She had this really bubbling personality. People weren't quite used to anybody that outspoken. But whatever she said, people still loved her." After her death, the American Society of Mechanical Engineers (ASME) established an award in Dixy Lee Ray's honor for engineering contributions to the field of environmental protection. The award, which consists of a bronze medal with the governor's likeness and a cash grant, was first given to Clyde W. Frank in 1999 and has been made annually since. Ray's papers, totaling 190 boxes of records and memorabilia spanning her career, are in deposit at the Hoover Institution Library and Archives at Stanford University.

Жыныстық бейімділік

Дикси Ли Рейдің жыныстық бағдары туралы мәселе оның өмірінде де, одан кейін де көпшілік талқылаудан сақталынды. Оның жеке өміріне қатысты көптеген әңгімелер болғанымен, оны сипаттау үшін "лесбиян" деген сөз ешқашан қолданылмады. Көптеген адамдар бұл әңгімелерді Рейдің еркекше мінез-құлқы мен отбасы құрмауынан туған болжамдар деп есептейді, емес, нақты бағалаудың нәтижесі деп қарастырмады.