Кіріспе

Феникс метрополитен аймағы, сондай-ақ Күн аңғары, Тұзды өзен аңғары, Феникс метрополитені немесе Аңғар деп те аталады, АҚШ-тың оңтүстік-батысындағы ең ірі метрополитендік статистикалық аймақ болып табылады. Оның ең ірі қаласы – Феникс қаласы. Бұл аймақ Орталық Аризонаның көп бөлігін қамтиды. Америка Құрама Штаттарының Басқару және бюджет басқармасы бұл аймақты Феникс–Меса–Чандлер метрополитендік статистикалық аймағы (MSA) деп белгілейді, ол Марикопа және Пинал округтерінен тұрады. Бұл аймақ Аризона Күн дәлізі мегарегионының ядросы болып табылады және штаттың екінші ең көп халқы бар мегаполисі – Тусон метрополитен аймағымен бірге орналасқан. 2018 жылы Феникс метрополитен аймағының жалкі өнім (ЖӨӨ) 255 миллиард долларды құрады, бұл АҚШ-тағы метрополитен аймақтары арасында 16-шы орын. 2020 жылғы халық санауы бойынша, екі округтан тұратын бұл метрополитен аймағында 4 845 832 адам тұрады, бұл елдегі халық саны бойынша 11-ші ірі метрополитен аймағы. 2010 жылдың сәуірінен 2020 жылдың сәуіріне дейін Феникс метрополитені 652 945 адамға өсті, бұл оны елдегі ең қарқынды өсіп келе жатқан метрополитен аймақтарының біріне айналдырды. Бұл штаттың жалпы өсуіне де үлкен үлес қосты; аймақта Аризона халқының үштен екісінен астам бөлігі тұрады. 1990 жылдан 2000 жылға дейін Феникс метрополитен аймағының халқы 45,3%-ға өсті, бұл АҚШ-тың жалпы көрсеткіші 13,2%-ға қарағанда жоғары көрсеткіш. Бұл Аризонаның 1990 жылдары Невададан кейін елдегі екінші жылдам өсіп келе жатқан штаты болуына септігін тигізді. 2000 жылғы халық санауы бойынша метрополитен аймағының халқы 3 251 876 адамды құрады. Су тапшылығы және құрғақшылық, сондай-ақ климаттың өзгеруі метрополитен аймағының болашақ өсу перспективалары үшін маңызды мәселелерге айналды.

Біріккен статистикалық аймақ

Феникс-Меса біріктірілген статистикалық аймағы (CSA) 2018 жылдың қыркүйек айында АҚШ Басқару және бюджет кеңсесі (OMB) мен Халық санағы бюросымен белгіленді. Оған Марикопа, Пинал және Гила округтерінің толық аумағы кіреді. Бұл Финикс қалалық аймағы мен Пейсон, Аризона штатының шағын қалалық статистикалық аймағын қамтиды. 2020 жылдың 1 сәуіріндегі мәліметтер бойынша, Феникс-Меса CSA-ның халқы 4 899 104 адамды құрады, бұл оны елдегі халық саны бойынша он төртінші орынға қойды.

Қалалық статистикалық аймақ

Феникс қалалық аймағы Марикопа округінен (2020 жылғы халық саны: 4,420,568) және Пинал округінен (2020 жылғы халық саны: 425,264) тұрады. АҚШ халық санағы бюросы оны ресми түрде Феникс–Месса–Чандлер, Аризона штаты метрополитендік статистикалық аймағы деп белгіледі. 2020 жылғы халық санағы бойынша Феникс метрополитенінің жалпы саны 4,845,832 адамды құрады. Феникс қалалық аймағы ұқсас халық саны бар кез келген басқа метрополитендік аймақтан жүздеген шақырым қашықтықта орналасқан. Мысалы, халық саны шамамен бірдей ең жақын метрополитендік аймақ – Риверсайд–Сан-Бернардино–Онтарио, Калифорния штаты, ол 300 миль қашықтықта жатыр.

| Феникс–Месса–Чандлер, Аризона штаты метрополитендік аймағына жақын метрополитендік аймақтар |
|---|---|---|---|
| Метрополитендік аймақтың атауы | Қашықтық (миль) | Халық саны | Жер аумағы (шаршы миль) |
| Феникс–Месса–Чандлер, Аризона штаты | 0 | 4,845,832 | 3,165.2 |
| Тусон, Аризона штаты | 105 | 1,043,433 | 2,385.4 |
| Юма, Аризона штаты | 155 | 203,881 | 2,299.9 |
| Лас-Вегас–Хендерсон–Парадиз, Невада штаты | 255 | 2,265,461 | 4,524.5 |
| Сан-Диего–Чула-Виста–Карлсбад, Калифорния штаты | 300 | 3,298,634 | 4,037.0 |
| Риверсайд–Сан-Бернардино–Онтарио, Калифорния штаты | 300 | 4,599,839 | 3,546.4 |
| Альбукерке, Нью-Мексико штаты | 330 | 916,528 | 2,958.5 |
| Эль-Пасо, Техас штаты | 345 | 868,859 | 3,205.0 |
| Лос-Анджелес–Лонг-Бич–Анахайм, Калифорния штаты | 360 | 13,200,998 | 6,999.3 |
| Окснард–Таузенд-Оукс–Вентура, Калифорния штаты | 410 | 843,843 | - |
| Бейкерсфилд, Калифорния штаты | 420 | 909,235 | 3,785.0 |
| Солт-Лейк-Сити, Юта штаты | 505 | 1,257,936 | 3,675.1 |
| Денвер–Аврора–Лейквуд, Колорадо штаты | 585 | 2,963,821 | 3,554.4 |

Демография

2010 жылғы санақ бойынша МСА аумағында 4 192 887 адам, 1 537 137 үй шаруашылығы және 1 024 971 отбасы тұрды. МСА-ның нәсілдік құрамы: 73,0% ақ нәсілді (58,7% ақ, испандық емес), 5,0% қара нәсілді, 3,3% азиялық, 2,4% американдық немесе Аляска тумасы (көбінесе американдықтар) және 16,2% басқа немесе аралас нәсілді. 29,5% – кез келген нәсілге жататын испандықтар. 2010 жылы МСА-дағы үй шаруашылығының орташа табысы 50 385 доллар, ал отбасының орташа табысы 58 497 долларды құрады. Бір адамға шаққандағы орташа табыс 24 809 доллар болды.

Аудан

2020 жылғы санақ 2010 жылғы санақ Өзгеріс Тығыздық

Марикопа округі 9200.14 шаршы миль (23 828 км²)
Пинал округі 5365.61 шаршы миль (13 897 км²)
Гила округі 4795 шаршы миль (12 419 км²)
Барлығы 19360.75 шаршы миль (50 144 км²)

Қауымдастықтар

Келесіде Метро Феникс аймағындағы елді мекендердің тізімі келтірілген (құрамына кірген елді мекендердің халқы 2020 жылғы халық санауы бойынша). Басқару және бюджет жөніндегі кеңсе метрополитендік аймақты негізгі қала, оның округі және экономикалық жағынан негізгі қалаға тәуелді жақын орналасқан округтер деп анықтайды. Алайда, Аризонаның салыстырмалы түрде ірі округтері мен қатал, таулы шөлді ландшафты бар. Осы себептерге байланысты, Метрополитендік статистикалық аймақтың көп бөлігі ауылдық немесе толығымен қоныстанбаған жерлерді құрайды. Феникс метрополитендік аймағының негізгі бөлігі – Феникс-Меса, Аризона қалалық аймағы, ол Метрополитендік статистикалық аймақтан әлдеқайда кішідірек. Феникс-Меса, АҚШ, Аризона шегінде толығымен немесе ішінара орналасқан елді мекендер төменде қалың әріппен көрсетілген. Төменде Скай-Харбор әуежайынан жиналған климаттық деректерді көрсететін кесте ұсынылған. МСА-ның кең аумағына байланысты, аңғардың әртүрлі климаттық аймақтары бар екенін ескеріңіз.

Экономика

Мегаполистік Феникс тарихи тұрғыдан мемлекет экономикасының орталығы болды. Аризона штаты сияқты, аймақ экономикалық өсуі мен кеңейуі үшін 5 C-ға (мыс, мал, климат, цитрус және мақта) сүйенді. Бірақ, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін аймақ өндіріс индустриясына енді, бұл елдегі ең ірі қалалық аймақтардың біріне айналған аймақтың өсуіне түрткі болды. Қазіргі уақытта ең ірі екі сала – өңдеу және туризм. Жыл сайын басқа штаттар мен Канададан шамамен 10 миллион адам осы аймаққа келеді, себебі мұндағы қыс ыңғайлы, ал күндер ұзақ және ашық болады. Аймақтағы барлық жұмыс орындарының шамамен 77%-ы технология және қызмет көрсету салаларында шоғырланған. Феникс аймағында мықты туризм индустриясымен қатар, маңызды бизнес сектор да бар. Avnet, PetSmart, Apollo Education Group, Republic Services, ON Semiconductor, Insight Enterprises және Sprouts Farmers Market сияқты бірнеше Fortune 500 және Fortune 1000 компанияларының халықаралық кеңселері осы аймақта орналасқан. Сонымен қатар, Fortune 500 компанияларының ішінде штаттың ең ірі жеке жұмыс берушісі Banner Health, Темпеде орналасқан US Airways компаниясымен біріккен American Airlines, American Express, Wells Fargo, Boeing және Чандлерде үлкен аймақтық кампусы бар Intel де маңызды өкілдікке ие. Аймақ экономикалық өсу бойынша ұлттық деңгейде 5-ші орында тұр, бұл дағдарыстан табысты оралуды көрсетеді. Аймақтағы жұмыссыздық деңгейі 5,3%-ды құрайды, бұл ұлттық көрсеткіштен (6,3%) төмен. Сонымен қатар, соңғы жұмыс орындарының өсуі (2,0% 1,2%-ға қарағанда) және болашақ жұмыс орындарының өсуі (38,7% 36,1%-ға қарағанда) жоғары деп күтілуде. Аймақтағы сату салығының ставкалары жалпы ұлттық деңгеймен салыстырғанда едәуір жоғары (8,3% 6,0%-ға қарағанда), бірақ табыс салығының ставкалары ұлттық орташадан төмен (3,4% 4,7%-ға қарағанда). Халық саны бойынша ең көп жұмыс орындары кеңсе/әкімшілік секторда, бұл аймақтағы барлық жұмыс орындарының төрттен бірінен астам бөлігін құрайды.

Артериялық жолдар

Феникс қалалық аймағындағы магістральдық жолдардың көпшілігі тұрақты тор түрінде салынған, бұл Public Land Survey жүйесінде белгіленген бөлім сызықтарына сәйкес келеді. Осының салдарынан, бір кезде географиялық тұрғыдан бөлек болған қалалардағы магістральдық жолдар бір бөлім сызығында орналасқан болса да, әртүрлі атаулармен аталуы мүмкін. Аймақтағы өсімді қамтамасыз ету үшін бұл жолдар кеңейтілген кезде, олар біртұтас жолға біріктірілді, ал бұрынғы бөлімдері өздерінің бұрынғы атауларын сақтап қалды. Бұл кейбір жолдардың атының күрт өзгеруіне алып келеді; мысалы, Феникстегі Данлап даңғылы Глендейлдегі 43-ші даңғылдан батысқа қарай Олив даңғылына айналады. Public Land Survey жүйесіне негізделген тор жүйесінің тағы бір ерекшелігі – Жердің қисықтығынан туындаған тордағы кездейсоқ түзетулерге байланысты. Бұл магістральдық жолдардың тура сызықтан сәл ауытқуына себеп болады, көптеген жерлерде жолдар Базалық жолдың солтүстігіне немесе оңтүстігіне қарай жаңа бөлім сызығын ұстанғанда күрт қисыққа бұрылады. Мегаполистегі қалалардың көпшілігі, сондай-ақ Марикопа округіне кірмейтін аудандар, Финикс қаласы қолданатын мекенжай жүйесін сақтайды. Дегенмен, бірқатар қалалар әртүрлі анықтамалық нүктелері бар өздерінің мекенжай жүйесін сақтайды, бұл бір атаулы жолда бір үй нөмірінің бірнеше рет кездесуіне мүмкіндік тудырады. Нөмірлеу жүйелері тұрғысынан, бірнеше қала арқылы өтетін кейбір жолдар нөмірлеу ережелерін бірнеше рет өзгертеді. Мысалы, Бродвей жолы бірнеше рет басталып, тоқтап, Гудйер, Авондейл, Феникс, Темпе, Меса және Апач-Жанкшн қалаларынан өтеді, олардың әрқайсысы мекенжай нөмірлеу үшін өз анықтамалық нүктесіне ие. Көше қисық болмаса да, батыстан шығысқа қарай бағыты әр қалада өзгереді және бір қаладан екінші қалаға көшкенде кері қайтады, бұл нөмірлердің айтарлықтай қайталауына себеп болады.

Жол қозғалысы қауіпсіздігі

Қауіпсіздік тұрғысынан, Феникс–Месса–Чандлер, Аризона агломерациясы АҚШ-та ең қауіпті 16-шы ретінде бағаланған, бұл жаяу жүргіншілердің қауіптілік индексіне сүйенген, жұмысына жаяу баратын жергілікті тұрғындардың үлесі мен Smart Growth America ұйымы жариялаған 2016 жылғы есептегі жаяу жүргіншілердің қаза болуы туралы соңғы мәліметтерге негізделген.

Темір жол

Amtrak Финикс қалалық аймағына Sunset Limited және Texas Eagle пойыздары арқылы қызмет көрсетеді, олардың екеуі де Финикс қаласының оңтүстігіне қарай 40 шақырым жерде орналасқан Марикопа станциясында тоқтайды. Amtrak-тың Stagecoach Express компаниясы Amtrak Thruway қызметін Марикопа станциясынан Финикс Скай Харбор халықаралық әуежайына және Темпе станциясына дейін ұсынады. Amtrak сондай-ақ Финикс Скай Харбор халықаралық әуежайынан Флагстафф станциясына қосымша Thruway Motorcoach қызметін ұсынады, оған Southwest Chief пойызы қызмет көрсетеді. Amtrak-тың Лос-Анджелес – Нью-Орлеанс Sunset Limited пойызы 1971 жылдан бастап Финикс қаласына тікелей қызмет көрсетті, бірақ 1996 жылдың 2 маусымында Юнион Пасифик Темір жолының Финикстен Юмаға дейінгі "Батыс желісінің" бір бөлігін жабу ниетіне орай, бағыты Тусон және Юма, Аризона арасындағы оңтүстікке қарай өзгертілді. Бұл Финиксті тікелей жолаушылар тасымалы жоқ елдегі ең ірі қалалардың біріне айналдырды. Жеңіл рельстік жүйе ("METRO Light Rail" деп аталады) қала маңындағы Месадан 20 шақырымнан астам қашықтықта, Темпе арқылы және Финикске дейін өтеді, қала орталығынан өтіп, Финикс Скай Харбор халықаралық әуежайына қол жеткізуге мүмкіндік береді және Аризона мемлекеттік университетінің төрт қалалық кампусының екеуін байланыстырады. Жеңіл рельстік жүйе 2008 жылдың 27 желтоқсанында жұмысын бастады, ал күніне 26 000 жолаушыны, яғни алғашқы жылы 8 миллионнан астам жолаушыны тасымалдауға жоспарланған. Valley Metro Rail жолаушылар саны бастапқыда тұрақты түрде өсіп келеді. 2012 жылы жеңіл рельстік жүйе 14 миллионнан астам жолаушыны тасымалдады. МЕТРО жүйесінің көптеген кеңейту жобалары қазіргі уақытта жоспарлау кезеңінде, ал басқалары құрылыс жүріп жатыр. Орталық Меса кеңейту жобасы, Main Street желісін Сикамордан Mesa Drive-ға дейін 2,5 шақырымға дейін ұзартты және 2015 жылдың 22 тамызында аяқталды. Солтүстік-батыс рельстік жобасы 2016 жылдың наурыз айында ашылды. Жоба 19-шы даңғылдың жолын бұрынғы Монтебелло даңғылындағы аялдамасынан солтүстікке қарай 3 шақырым жердегі Данлап даңғылына дейін ұзартты. Көптеген кеңейтулерге қаржы бөлінген, ал басқа да жобалардың мүмкіндігі зерттелуде.

Әуе қатынасы

2010 жылы Феникс Скай Харбор халықаралық әуежайы әлемдегі 24-ші ең көп жолаушы тасымалдаған әуежай және АҚШ-тағы 10-шы ең көп жолаушы тасымалдаған әуежай болды, оны 38 миллионнан астам жолаушы пайдаланды. 120 қақпадан тұратын үш терминал ғимаратында 20-дан астам әуекомпаниялар әлемнің түкпір-түкпіріне күнделікті тікелей рейстер ұсынады. Феникс Меса шлюз әуежайы 2004 жылы коммерциялық жолаушылар рейсін бастады. Әуежай 40-тан астам бағытқа қызмет көрсетеді. Метрополиялық аймақта коммерциялық әуекомпаниялар жолаушылар рейсі үшін пайдаланбайтын бірнеше қалалық және аймақтық әуежайлар бар. Олардың ішінде Глендейл әуежайы, Феникс Дир Вэлли әуежайы, Феникс Гудъер әуежайы, Скоттсдейл әуежайы, Фалькон Филд, Чандлер қалалық әуежайы, Букей әуежайы, Феникс аймақтық әуежайы, Плезант Вэлли әуежайы, Эстрелла палубалық әуежайы, Стеллар әуежайы, Кэрфридегі Скайранч, Гила Ривер ескерткіш әуежайы, Пегасус әуежайы бар, бірақ олармен шектелмейді.