Кіріспе

Стивен Ли (12 қазан 1974 жылы туған) – ағылшынның бұрынғы кәсіби снукер ойыншысы, қазіргі таңда спорттан 12 жылға тоқтатылған. 1992 жылы кәсіпқой болып, 2000–01 маусымда снукердің әлемдік рейтингінде бесінші орынға жеткен, бес рейтингтік турнирде жеңіс тойлады. Трипл Краун турнирлеріндегі ең жақсы нәтижелері – 2003 жылғы әлем чемпионатының жартылай финалына өтуі (онда болашақ чемпион Марк Уильямсқа есе жіберді) және 2008 жылғы Мастерс финалына өтуі (онда Марк Селбиге қарсы екінші орын алды). Кәсіби жарыстарда 184 жүздік серия жасаған, тегіс ойын стилімен танымал болды. 2010 жылдың ақпан айында Вест-Мидлендс полициясы Лиді 2009 жылғы Ұлыбритания чемпионатында күдікті ставкалардың белгісіз үлгісін тергеу аясында ұстады, бірақ сол кезде оған қарсы қандай да бір шара қолданылмады. 2012 жылдың 11 қазанында Ли мен Джон Хиггинс арасындағы 2012 жылғы Премьер-лига матчындағы заңсыз ставкалар туралы қосымша хабарламалар түскеннен кейін, Дүниежүзілік кәсіби бильярд және снукер қауымдастығы (WPBSA) Лиді бір күнінен кейін тоқтатты және оған матчты реттеу айыптары тақты. Тәуелсіз трибунал Лиді 2008 және 2009 жылдары жеті матчтың нәтижесіне әсер еткені үшін кінәлі деп тапқаннан кейін, оған WPBSA-ға қарасты кез келген турнирде қатысуға немесе болуға 12 жылға тыйым салынды, бұл тыйым оның тоқтатылған күнінен бастап есептелді. Бұл спорттағы ең ұзақ тыйым болды, дей тұрғанмен 2023 жылы Лян Вэнбо мен Ли Ханға өмір бойына тыйым салынды. Ли бұл шешімге шағымданды, бірақ оның шағымы 2014 жылдың мамыр айында қабылданбады, демек оның тыйымы 2024 жылдың 12 қазанына дейін, сондай-ақ оның 50 жылдығына дейін күшінде болады. Лиге WPBSA-ға оның тыңдауы мен шағымына байланысты 125 000 фунт стерлинг төлеуге бұйрық берілді, бірақ ол әлі де төлемеген.

Ерте мансап

Ли 1992 жылы Англияның әуесқойлар чемпионатында жеңіске жеткеннен кейін кәсіпқойға айналды. Кәсіпқой карьерасының алғашқы маусымында ол іріктеу матчтарында қатарынан 33 фреймді жеңіп алды, бұл – барлық кездердегі кәсіби рекорд. Ол бес жылдан кейін рейтингте алғашқы 16-орынға енді, әйтсе де, осы уақытқа дейін рейтингтік турнирлердің жартылай финалына ешқашан шыққан емес. 1998–99 маусымында алғашқы рейтингтік титулын жеңіп алғаннан кейін ол алғашқы 8-дікке кірді.

1998-2011 жылдар

Оның алғашқы рейтингтік жеңісі 1998 жылы Гран-приде болды, ол Дейв Гарольдты 6:4 есебімен жеңіп, Ли 3:0 және 4:1 есебімен қалып қойған қиын жартылай финалда жеңіске жетті, содан кейін финалда жаңадан келген Марко Фуды 9:2 есебімен сенімді түрде жеңді. Оның бірінші рейтингтік титулы және алғашқы екі рейтингтік жартылай финалға қатысуы 16 үздік ойыншының бірінен жеңіліссіз қол жеткізілді. 2001–02 маусымында ол кез келген ойыншыдан көп рейтингтік ұпай жинады (Шотландия Ашық чемпионатында және Гран-приде жеңіске жетті), осылайша келесі маусымның басында қысқа мерзімге әлемнің бірінші нөміріне ие болды. Ли 2001 жылғы Мастерс турнирінде жеңіске үміткер болды, бірақ бірінші турда Джон Парротқа 5:6 есебімен жеңілді. Ол 2001 жылы Ұлттар кубогын жеңген Англия құрамасының құрамында болды. Әлем чемпионатындағы ең жақсы нәтижесі 2003 жылғы турнирде жартылай финалға жеткені болды. Формасының төмендеуіне байланысты, 2006 жылғы Уэльс Ашық чемпионатында ол төрт жыл бойы рейтингтік турнирде жеңіске жетпегендіктен, алдын ала 16-лықтан тыс қатысты. Ол турнирде жеңіске жетті, финалда әлем чемпионы Шон Мерфиді 9:4 есебімен жеңді. 2007–08 маусымында ол жеке себептерге байланысты Қытай Ашық чемпионатынан қатыспағандықтан, жартылай финалға бір рет ғана жеткендіктен, рейтингте 13-орынға түсіп қалды. Ол 2008 жылғы Мастерс турнирінің финалына жетіп, Марк Селбиге 3:10 есебімен ұтылды. 2008 жылғы әлем чемпионатының бірінші турында Джо Свайлден ауыр жеңіліс тапқаннан кейін Ли карьерасын аяқтауды ойлады. Алайда, ол 2008–09 маусымының бірінші рейтингтік турнирі – 2008 жылғы Солтүстік Ирландия кубогында өнер көрсетті. Ол Джадд Трамп пен Стивен Хендриге қарсы сенімді жеңіске жеткеннен кейін, жартылай финалға өтті, онда үш жүздік серия жасағанына қарамастан, болашақ күміс жүлдегер Дейв Гарольдқа 4:5 есебімен жеңілді. Содан кейін ол Шанхай Мастерс турниріне қатыса алмады, Том Фордқа 4:5 есебімен ұтылды. Ол 2009 жылғы әлем чемпионатының теледидарлық кезеңіне Джадд Трампты жеңіп өтті, бірақ бірінші турда Райан Дейден 4:10 есебімен жеңілді. 2010 жылдың 11 ақпанында Ли Вест-Мидлендс полициясымен күдікпен ұсталды, бұл құмар ойындар комиссиясының күдікті ставка үлгілерін тергеуімен байланысты болды. 2010–11 маусымында Ли формасын қалпына келтіре алды, соның ішінде EPTC турнирінің 4-ші кезеңінде жеңіске жетті. Алайда, ол 2010 жылғы Ұлыбритания чемпионатында да, Әлем чемпионатында да бірінші турда Джон Хиггинске қарсы ойнады, екі жағдайда да жеңіліп, Хиггинс екі турнирде де жеңіске жетті. Қытай Ашық чемпионатында ол бірінші турда Марк Уильямсқа қарсы ойнады. Уильямс төрт жүздік серия жасағанына қарамастан, ол 5:4 есебімен жеңіске жетті, шешуші ойында қара шарға дейін 61 ұпайлық қиын тізім жасады. Ол жартылай финалға дейін жетті, онда Динг Цзюньхуядан 2:5 есебімен жеңілді. Ли 2011 жылы рейтингсіз турнирде жеңіске жетті, Мумбайда өткен финалда Джимми Уайтты 10:7 есебімен жеңді.

Қалыпқа қайта оралу

Ли 2011–12 жылғы маусымды 18-ші орыннан бастады және Австралияның Голдфилдс Опеніне іріктеу кезеңінде және Шанхай Мастерс турнирінің бірінші турында жеңілді. Дегенмен, ол PTC турнирлерінде өте жақсы өнер көрсетті – 3-ші және 4-ші турнирлердің ширек финалына жетіп, 6-шы турнирде одан да жақсы нәтиже көрсетті, бірақ соңғы 4-те Нил Робертсонға есе жіберді. Бұл Лидің қазан айында топ-16-ға оралуын қамтамасыз етті, себебі ол 13-ші орында тұрды және осылайша алдағы рейтингтік турнирлерге автоматты түрде қатысу мүмкіндігіне ие болды. Ол 2011 жылғы Ұлыбритания чемпионатының бірінші турында жеңіліп, Германия Мастерс турнирінде 2006 жылғы Солтүстік Ирландия Трофесінен бері алғашқы жартылай финалына өтті, бірақ 6:4 есебімен Ронни О'Салливаннан басымдық ала алмады. Содан кейін ол Уэльс Ашық чемпионатының ширек финалына жетті, онда шешуші фреймде Диң Жунхуиге қарсы соққы жасағанда қоңырау соққан ұялы телефон оның ойынды бұзды және ол матчты ұтылып қалды. Алайда, ол осы жағдайдан туған ашуын тиімді пайдаланды, Доминик Дейл, Нил Робертсон, Грейм Дотт және Роберт Милкинсті жеңіп, 2006 жылғы Уэльс Ашық турнирінен бері алғаш рет Әлем чемпионатының финалына өтті. Ол Марк Алленмен ойнады, бірақ матч бойы басымдыққа ие бола алмады және 1:10 есебімен жеңілді. Ли PTC күнтізбесінде де сәттілікке қол жеткізіп, тағы бір жартылай финалға өтті, нәтижесінде Әміржайында 14-ші орынды иеленді және финалдың соңғы 24 қатысушысының қатарына қосылды. Финалда Ли алты жылдан бері алғашқы рейтингтік титулын жеңіп алды, турнир барысында бар болғаны үш фреймді жоғалтты, соның ішінде Марк Селбиді 4:0 есебімен таза жеңіске жеткізді және финалда Робертсонға қарсы 4:0 есебімен жеңіп, рейтингтік турнирдің финалында австралиялық ойыншыны жеңген алғашқы ойыншы атанды. Лидің маусымның екінші жартысындағы жақсы формасы Қытай ашық чемпионатында да жалғасты, ол Жудд Трампты тағы да жеңіп, жылдың үшінші рейтингтік жартылай финалына өтті, бірақ Стивен Магуайрден 2:6 есебімен жеңілгендіктен үш рет финалға өту мүмкіндігінен айырылды. Дегенмен, маусымды аяқтауы көңіл көншітпейтін болды, себебі ол Әлем чемпионатының бірінші турында Эндрю Хиггинсоннан 6:10 есебімен жеңілді. Бұл тұста Ли әлемдік рейтингте 10 сатыға көтеріліп, маусымды 8-ші орында аяқтады, бұл 2003 жылдан бергі ең жоғары көрсеткіші.

Ойынды реттеу және тыйым салу

Ли 2010 жылдың 11 ақпанында матчты реттеуге күдікпен тұтқындалып, кепілдікпен босатылды. Бұл, 2009 жылы Ұлыбритания чемпионатында болған деп саналатын 2009 жылғы матчқа қатысты күдікті ставка үлгілерін полиция тергегеннен кейін болды. 2012 жылдың 2 қазанында WPBSA корольдік прокуратура Лиге қарсы қозғалған іс бойынша қосымша шаралар қабылдамайтынын растады. Осы жауаптан кейін тоғыз күн өткен соң, Ли 11 қазанда тағы бір даулы матчқа қатысып, Премьер-лигада Джон Хиггинске 2:4 есебімен жеңілді. Ли матчта 2:1 есебімен алда болғанда, бұл оның әріптесі Джуд Трамптың Twitter желісінде нәтижеге күмән келтіруіне себеп болды, әсіресе Ли матчты 3 фреймде теңестіруге мүмкіндік алған болатын. Келесі күні – өзінің 38-ші туған күнінде – Ли WPBSA тарапынан кем дегенде екі букмекерлік кеңсе Премьер-лига матчына байланысты заңсыз ставкалар туралы хабарлағаннан кейін, толық тергеу аяқталғанша күшін жойған күйде тоқтатылды. 2013 жылдың 14 ақпанында WPBSA Лиге қарсы 2008 жылғы Мальта кубогындағы топтық матчтарға, 2008 жылғы Ұлыбритания чемпионатындағы екі матчқа, 2009 жылғы Қытай ашық чемпионатындағы матчқа және 2009 жылғы Снукер әлем чемпионатындағы матчқа қатысты айып тақты. Ол Мүшелік Ережелері мен Нұсқауларының 2.8 және 2.9-тармақтарын бұзды деп айыпталды, олар матчтың нәтижесіне әсер ету мақсатымен жарияланбаған ақпаратты тарату және ойын нәтижесіне әсер ету үшін келісімге кірісумен байланысты. Ли 2013 жылғы Әлем чемпионатында қатысуға рұқсат сұрады, егер оған қарсы қозғалған іс жеребе тартудан бұрын аяқталса, бірақ оның тыңдауы біліктілік жеребесінен бұрын өтетінін білгеннен кейін турнирге қатыса алмайтыны белгілі болды. 10 сәуірде WPBSA Премьер-лига матчы бойынша тергеуді тоқтататынын, бірақ матчты реттеу бойынша айыптаулар бойынша тергеу жалғасатынын мәлімдеді. WSA турнирлерінен шеттетілген кезде Ли тәуелсіз ұйымдастырылған жарыстарда қатысып, мамыр айында RKGKhar Gymkhana Snooker Masters турнирін жеңіп алды. Іс тәуелсіз трибунал, Sport Resolutions UK, тарапынан 2013 жылдың 9 қыркүйегінен бастап Адам Льюис QC төрағалық еткен үш күндік отырыста қарастырылды. Үкім 16 қыркүйекте шығарылды, Ли 2008 және 2009 жылдары жеті матчтың нәтижесіне әсер еткені үшін кінәлі деп танылды. 25 қыркүйекте ол WSA жарыстарынан он екі жылға тоқтатылды, бұл тоқтату 2012 жылдың 12 қазанынан басталып, 2024 жылдың 12 қазанындағы 50 жылдық мерейтойына дейін жалғасты, сондай-ақ 40 000 фунт стерлинг шығын төлеуге міндеттелді. Ол кезде бұл спорттағы ең ұзақ тоқтату еді, 2023 жылы Лян Вэнбо мен Ли Ханға өмір бойына тоқтату шарасы қолданылғанша. Кейін Ли «трибуналдың шешімі, санкциясы және шығындар туралы» шешімге қарсы шағымдануға тырысты. Sport Resolutions Эдвин Глазго QC-ді шағымды төрағалық етуге тағайындады, ал Шағымдар комитеті шағымды екі бөлімнен қарауға тиіс деп шешті. 2014 жылдың 30 қаңтарына белгіленген шағым 17 ақпанға ауыстырылды. Шағымның бірінші кезеңінде Ли алғашқы трибунал төрағасы Адам Льюис тәуелсіздігіне күдік келтірді. Льюис бұрын World Snooker бас директоры Барри Хернге тиесілі Лейтон Ориент ФК-ні заңдық дауда өкілдік еткен, ал Лидің заңгерлері мүдделердің қақтығысы бар деп мәлімдеді. Бұл аргумент 25 ақпанда қабылданбады және оған қосымша 30 000 фунт стерлинг төлеуге бұйырылды. Шағымдар алқасы Лидің кінәлі екендігі туралы үкімді өзі қабылдамайтынын білгеннен кейін шағымның екінші бөлігінен бас тартты. 15 мамырда Николас Стюарт QC төрағалық еткен кезде шағымның қалған бөлігі қабылданбады және Адам Льюис отырысында Лиге қатысты шығындар 40 000 фунт стерлингтен 75 000 фунт стерлингке дейін өсті. Стюарт сонымен қатар Лиге қарсы шағымның екінші бөлігі үшін 20 000 фунт стерлингтің қосымша шығындарын төлеуге бұйырды, осылайша оған қарсы төленген жалпы шығын сомасы 125 000 фунт стерлингке жетті. Ли осы заңдық шығындардың ешқайсысын төлемеді. 2014 жылдың маусым айында ол снукер турынан және әлемдік рейтингтен шығарылды.

Жеке өмір

2005 жылы Ли ұзақ жылдар бойы бірге болған серіктесі Лораға үйленді. Оның төрт баласы бар, соның ішінде егіз ұлдары да бар. Кәсіби турнирлерде ойнаған кезде ол ерекше салмақтылығымен көзге түсті. 2015 жылдың қыркүйегінде Ли BBC-нің "Inside Out West" деректік бағдарламасында пайда болды, онда ол Қытайдың Шэньчжэнь қаласында балалар мен жастарға арналған Стивен Ли бильярд академиясын – снукерді үйрету клубын құрғаны жарияланды.

Қылмыстық жазалар

Ли кәсіби спорттан кеткеннен бері бірнеше рет заңмен қақтығысты. 2014 жылдың 9 маусымында Ли Суиндон магистраттық сотында алаяқтық жасағанын мойындады және 110 фунт стерлинг айыппұл төледі. Ли жеке снукер таяғын Facebook-тағы жанкүйеріне 1600 фунтқа сатқан, бірақ таяқты тапсыра алмағандықтан, жанкүйер полицияға шағымданды. Лиге таяқтың 1600 фунт стерлинг құнын өтеуге бұйырылды. 2018 жылдың 12 сәуірінде Ли Гонконгтағы бильярд залында өткен иммиграциялық тексеру кезінде ұсталды. Лиге жұмыс рұқсатысыз снукер сабақтары өткізгені үшін айып тағылды және 14 сәуірде сотта туристік виза талаптарын бұзғанын мойындамай, кінәсіз екенін мәлімдеді. Ли паспортын тапсыруға мәжбүр болды және маусымға дейін кепілдікпен босатылды. Сот процесінің бірінші күні Ли кінәлі екенін мойындады, ал 12 айлық 1000 гонконг доллары (95 фунт стерлинг) көлеміндегі жақсы мінез-құлық кепілдемесіне келіскеннен кейін іс жабылды.

Pro-am финалы: 6 (3 атақ)

Нәтижесі: №. Жыл Чемпионаты Финалдағы қарсыласы Есеп Жеңілісші 1. 1995 Pontins Autumn Open 1–5 Жеңілісші 2. 2007 Австрия ашық чемпионаты 4–5 Жеңімпаз 1. 2010 Вена Снукер Ашық чемпионаты 5–4 Жеңімпаз 2. 2013 3 Kings Open 5–4 Жеңімпаз 3. 2013 RKG Khar Gymkhana Snooker Masters 10–9 Жеңілісші 3. 2023 CCI Snooker Classic 2–7

Командалық финал: 1 (1 атақ)

Нәтижесі: 1. Жыл: 2000. Чемпионат: Ұлттар кубогы. Команда: ENG. Финалдағы қарсылас: WAL. Есеп: 6–4. Жеңімпаз: ENG.

Әуесқойлар финалы: 3 (3 атақ)

Нәтижесі: №. Жыл Чемпионаты Финалдағы қарсыласы Есеп Жеңімпаз 1. 1990 16 жасқа дейінгі британдық чемпионат Мэтью Паффетт 3–0 Жеңімпаз 2. 1992 18 жасқа дейінгі британдық чемпионат 4–2 Жеңімпаз 3. 1992 Англияның әуесқойлар чемпионаты Нил Мосли 13–8