Кіріспе

Пойыз серфингі (пойыздан секіру немесе пойызға ілігіп алу деп те аталады) – қозғалатын пойыздың, трамвайдың немесе басқа да теміржол көлігінің сыртында саяхаттаудың ойсыз, қауіпті және заңсыз әрекеті. Көптеген елдерде "пойыздан секіру" термині жүк пойызының сыртына отыруды білдіретін жүк пойызымен мағынасы жақын қолданылады, ал пойыз серфингі кез келген түпкілікті пойызбен жасалуы мүмкін. Мұндай саяхаттау өте қауіпті, тіпті өмірге қауіп төндіруі мүмкін, себебі қозғалып бара жатқан пойыздан құлау, электр тогының соғуы (жоғары кернеулі сымдар, үшінші рельс, ток жинағыштар, резисторлар және т.б.) салдарынан өлім немесе ауыр жарақат алу қаупі бар, сондай-ақ көпірлер, туннельдер, станция платформалары, жол бойындағы ғимараттар, теміржол сигналдары немесе басқа пойыздар сияқты теміржол инфрақұрылымымен соқтығысу, пойыздың қабырғасында немесе шатырында жүргенде немесе қозғалып бара жатқан пойызға секіруге немесе одан түсуге жасалған сәтсіз әрекеттерден де қауіп бар. Бүгінде бұл практика әлемдегі көптеген теміржолдарда заңмен тыйымдалған. Осыған қарамастан, бұл әдет әлі де кездеседі, әсіресе пойыздар тығырылып жүретін теміржолдарда.

Тарих

Пойыздың сыртына отыру құбылысы алғашқы темір жол желілерінің пайда болуымен бірге туды. Алғашқы теміржолдардың бірқатарында пойыздардың шатырларында және аяқ тақталарында жүру кең таралған, бірақ уақыт өте келе, 19-ғасырдың екінші жартысынан бастап, пойыздардың көлемі мен жылдамдығының артуына байланысты жолаушылар вагондары толық жабылып, көшеден оқшауланды. Бұл жолаушылардың қауіпсіздігін арттыру және қозғалып жатқан пойыздан адамдардың құлауын болдырмау мақсатында жасалды. Дегенмен, кейбір адамдар билетсіз саяхаттау үшін пойыздардың сыртына отыра берді. Америка Құрама Штаттарында бұл, Азамат соғысынан кейін, теміржол батысқа қарай кеңейген кезде, әсіресе "хобос" деп аталатын көшіп-қонушы жұмысшылар арасында кең таралған көлік құралына айналды. Ол басқа көлік құралдарын алу мүмкіндігі болмайтын, әсіресе Ұлы депрессия сияқты экономикалық қиындықтар кезінде, көптеген адамдар үшін қолжетімді болды. 20-ғасырдың бірінші жартысында, Еуропа мен АҚШ-та трамвайлардың дамуымен, кейбір қалаларда трамвайлар тығырылып, жолаушылар аяқ тақталарына, есіктерге, байланыстырғыштарға және тіпті төбелеріне отыруды бастады. Сонымен қатар, соғыс кезеңдерінде, әсіресе Бірінші дүниежүзілік соғыс, Ресей азамат соғысы және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Еуропа елдерінде де пойыз серфингі жиі кездесетін. Әскерлер мен босқындар көбінесе вагондардың төбесінде саяхаттайтын, себебі ішінде орын жетпейтін. 20-ғасырдың ортасында Еуропа мен Америка теміржол компаниялары вагондардағы тығырлықты азайту және сыртқы серфингтің алдын алу үшін шаралар қабылдады, нәтижесінде бұл құбылыс азая бастады. Алайда, Оңтүстік-Шығыс Азия мен Африканың жоғары халық тығыздығы бар елдерінде, пойыздарды қоса алғанда, көлік құралдарының тығырлық мәселесі күрт өсті, сондықтан пойыз серфингі сол елдерде кең таралған құбылысқа айналды. Экстремалды хобби ретінде пойыз серфингі алғаш рет 1980-жылдары Оңтүстік Африкада кедей отбасылардың жасөспірімдері арасында пайда болды, содан кейін әлемнің басқа елдерінде де тарала бастады. 1988 жылы Рио-де-Жанейрода 13 жастағы жасөспірімдердің пойыздың үстінде серфинг жасағаны туралы хабарлар тарады. 1990-жылдары, теміржол желілеріне жақын тұратын жастар арасында, Еуропада қалалық пойызбен серфинг жасау танымал болды. Германияда S-Bahn серфингі 1990-жылдары кеңінен таралды. Бұл құбылыс ұзақ уақытқа ұмытылды, бірақ 2005 жылы Франкфурттан (Германия) келген пойыз серферлері тобы оны қайтадан жаңғыртты. Өзін "Пойыз жүргізушісі" деп атаған топ жетекшісі Германиядағы ең жылдам пойыз – InterCityExpress-те серфинг жасады. Интернеттегі бейнеде ол бір жылдан кейін емделмейтін лейкемиядан қайтыс болғаны туралы айтылды, бірақ кейін Trainrider сұхбатында бұл бейнені жанкүйер жасағанын және оның өлімі туралы ақпараттың жалған екенін мәлімдеді. 1980-жылдары Кеңес Одағында жасөспірімдер мен жастар кейде трамвайларда серфинг жасады. Электр пойыздарында серфинг жасау тәжірибесі 1990-жылдары Ресейде және басқа посткеңестік елдерде экономикалық дағдарысқа және теміржолға жақын тұратын жасөспірімдер мен жастардың қызығушылығының артуына байланысты пайда болды. 2000-жылдардың басында олар Мәскеу метрополитенінің туннельдерінде метро пойыздарында серфинг жасауды бастады және пойыз серфингі бригадаларын және интернет-қоғамдастықтарды құрды. 2000-жылдардың ортасынан бастап Мәскеу облысында қалалық пойыздардың жиі тоқтатылуы және вагондардағы тығырлық байқалды. 2010 жылдың жазында Мәскеу теміржолында жол жөндеу жұмыстарына байланысты ондаған қалалық пойыз рейсі тоқтатылды, пойыздардағы тығырлық және Мәскеу облысында пойыз серферлерінің саны күрт өсті. Осы кезде пойыз серфингі алғаш рет Ресей теміржолдарында кеңінен таралды және үлкен дау тудырды. Бұған дейін пойызбен серфинг жасау көбінесе жасөспірімдердің хоббиі болған. Жол жөндеу жұмыстары аяқталғаннан кейін пойыздардағы тығырлық азайды және төбеде жүретін жолаушылардың саны азайды. Жасөспірімдер арасында төбеде серфинг жасау танымал болды және олар пойыз серферлерінің қауымдастығын құрып, YouTube-қа бейнелерді жариялай бастады. Пойыз серферлері кездесулер мен үлкен серфинг шараларын интернет арқылы қалалық, метро және жергілікті жүк пойыздарынан тыс ұйымдастыра бастады. Ресейлік пойыз серфингі жанкүйерлері өздерін "Зацепер" деп атай бастады және өздерінің хоббилерін "Зацепинг" (ресей тілінен "Зацепиться" – "ілініп алу") деп атады. Пойыз серфингі олар үшін белгілі бір деңгейде экстремалды спортқа айналды. 2011 жылдың басынан бастап ресейлік пойыз серферлері жоғары жылдамдықты Siemens Velaro "Сапсан" пойызының сыртында бірнеше рет серфинг жасады. Индонезияда, әсіресе Үлкен Джакартада, көптеген адамдар пойыздың үстінде серфинг жасады, әсіресе 1990-жылдардың соңынан бері, 30 миллиондық халқы бар бұл мегаполисте метро жүйесі болмағандықтан және көлік құралдарының балама түрлері пайда болды. Джакартадағы жол ағлағы Оңтүстік-Шығыс Азиядағы ең нашар, тіпті әлемдегі ең нашар жол ағлағының бірі болып саналады. Бұрынғы автобус жедел транзиттік жүйесі салынды, бірақ ол тиімді болған жоқ, себебі ауыр қозғалыстан бөліне алмады. Тропикалық ыстық және қалалық жылу аралының әсерінен пойыздағы төбе – ауа айналымы жақсы болатын жалғыз орын. 2013 жылдан бастап мемлекеттік теміржол компаниясы Kereta Api Indonesia билет жүйесін жаңғырту арқылы бұл тәжірибеге толық тоқтатты, билеттерді 90 күнге дейін алдын ала сатуға және тексеру талаптарын енгізуге, сондай-ақ вагондардың санын арттыруға мүмкіндік берді. KRL қалалық қызметтерінде станцияларға турникеттер орнатылып, контактсіз төлем жүйесі енгізілді және станциялардың кіреберісі жабылды. Барлық қалалық емес пойыздардың жолаушылар лимиті 100-110% құрайды, бұрын қызмет 200% немесе одан да көп сыйымдылықпен жұмыс істеген.

Қазіргі жағдай

Пойыз серфингі Бангладеш және Оңтүстік Африка сияқты елдерде пойыздармен жүрудің кең таралған және әдеттегі тәсілі болып табылады. Мұндай жолмен жүрудің себебі, сол елдердегі жоғары халық тығыздығы мен пойыздың тым толуы болып табылады. Бұл практика сол елдерде көптеген апаттарға себеп болып, адамдардың қаза болуына немесе жарақат алуына әкеп соқтырады. Дегенмен, пойыз серфингі пойыздар мен трамвайлар бар кез келген аймақта кездесуі мүмкін. Адамдар билет ақысынан қашу үшін немесе ойын-сауық ретінде пойыз серфингімен айналысуы мүмкін. Интернеттің пайда болуымен, осы іс-әрекетті түсіріп, видеоларын онлайн желілерге жариялау әлемдік масштабта артып келеді. Пойыз серферлері әлеуметтік желілер арқылы бір-бірін тауып, байланысқа түсіп, шағын топтарда пойыздармен саяхаттарды ұйымдастыра алады. Пойыз серферлерінің үлкен қауымдастығы бар елдерде, олар кейде жергілікті пойыздардың сыртында ірі шараларды ұйымдастырады, онда ондаған адамдар қатысады. Кейбір теміржол қызметкерлері, мысалы, маневршілер немесе кондукторлар, маневрлік операциялар кезінде пойыздардың сыртқы бөліктеріне отыруға рұқсат алады, бірақ бұл көптеген шектеулермен жүзеге асырылады.

Алдын алу және жазалау

Пойызға ілігіп саяхаттау әлемдегі көптеген теміржолдарда заңсыз, кейбір ерекшеліктер бар. Көптеген теміржол компаниялары пойыздардың сыртқы бөліктеріне отыру практикасына қатысты нөлдік төзімділік саясатын қолданады және осыған жол бермеу үшін теміржол полициясын және күзетшілерді жұмысқа алады. Полиция қызметкерлері мен күзетшілер әдетте ірі жолаушылар станциялары мен жүк аулаларының аумағын патрульдейді және олар көрінсе, пойызға ілігіп саяхаттаушыларды қамауға алады. Кейбір елдерде теміржол полициясы теміржол аумағын жүк машиналарымен, жол талғамайтын көліктермен ("бульмобильдер") немесе тіпті стандартты полиция машиналарымен патрульдей алады. Пойызға ілігіп саяхаттау жиі кездесетін елдерде полиция серферлерді анықтау, пойыздан түсіру және оларды қамау үшін рейдтер жиі ұйымдастырады. Пойызға ілігіп саяхаттаушыларға ең көп тағайындалатын жаза – айыппұл. Алайда, кейбір елдерде, мысалы, АҚШ немесе Канадада, пойызға ілігіп саяхаттаушылар айыппұл төлеуден басқа түрмеге де жабылуы мүмкін. Ұлыбританияда пойызға ілігіп саяхаттау теміржол ережелерінің 10-бабымен тыйым салынған, ол пойыздың сол адамға арналған бөліктерінен басқа, пойызда немесе оның ішінде жүруге тыйым салады. 2010 жылдың соңғы төрт айында Мельбурнда пойызға ілігіп саяхаттаумен байланысты құқық бұзулар үшін кем дегенде 87 адам қамауға алынды. Ресейде 2011 жылдың он айында Мәскеу теміржолында 1000-нан астам пойызға ілігіп саяхаттаушы қамауға алынды. Үндістанда 2012 жылдың маусым айында бір күні ішінде Орталық теміржолда пойызға ілігіп саяхаттағаны үшін 153 адам сотталды.

Қорқытқыштар

Пойыздың сыртына міну әдетін азайту үшін теміржол компаниялары көбінесе пойыз серфингінің қауіптілігі туралы ескертетін белгілер орналастырады. Ресми статистика жоқ болғанымен, Лондон метрополитені "метро серфингіне" қарсы халықты хабардар ету кампаниясын өткізді. Индонезияның "PT Kereta Api" теміржол компаниясы пойыз серферлерін тоқтату үшін бірнеше әдіс қолданды. Бастапқы әдістерге пойызға түскендерді қызыл бояумен бүрку және пойыздың шатырына тікенді сымдар орнату кірді. 2012 жылы компания станциялардан біршама қашықтықта, теміржолдың үстіне ауыр бетон шарларын іліп қоюға көшті. Бұл әдіс қауіпті, тіпті өлімге әкелуі мүмкін деп сынға ұшырады.