Кіріспе

Америкалық ұшақ қозғалтқышы өндірушісі, General Electric компаниясының ғарыш бөлімшесінің 1960 жылдардағы нұсқасы GE Aerospace өз атауымен қозғалтқыштар өндіреді, сонымен қатар қозғалтқыштар жасау үшін басқа өндірушілермен серіктестік құрады. Әлемдегі ұшақ қозғалтқыштарының көшбасшы жеткізушісі және GE-нің ең табысты серіктестігі – CFM International, француз Safran Aircraft Engines компаниясымен 50/50 үлестес кәсіпорын. 2020 жылғы мәліметтер бойынша, CFM International коммерциялық ұшақ қозғалтқыштары нарығының 39% құрайды (ал GE Aerospace компаниясының үлесі тағы 14%). GE Aerospace компаниясының қозғалтқыш нарығындағы басты бәсекелестері – Pratt & Whitney және Rolls Royce. Бұл бөлім 2005 жылдың қыркүйегіне дейін General Electric Aircraft Engines (GEAE) деген атпен, ал 2022 жылдың шілдесіне дейін GE Aviation ретінде жұмыс істеді. 2022 жылдың шілдесінде GE Aviation компаниясы GE Aerospace деп өзгертілді.

Алғашқы әрекеттері

General Electric 1900 жылдардың басынан-ақ бу турбиналары саласында ұзақ тарихы бар еді. 1903 жылы олар GE компаниясында турбокомпрессорларды (турбосуперзарядкалаушыларды) әзірлеуді бастаған Санфорд Александр Мосты жұмысқа алды. Бұл келесі он жылда бірнеше рекордтық ұшуларға әкелді. Алғашқыда жоғары биіктіктегі ұшудың маңызы шектеулі болды, бірақ Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі жылдары ол дерлік барлық әскери ұшақтардың стандартты жабдығына айналды. GE осы технологияда әлемдік көшбасшы болды; көптеген басқа компаниялар қозғалтқышпен тікелей жұмыс істейтін, механикалық жағынан қарапайым компрессорларды жасауға баса назар берді, ал GE жоғары тиімділік беретін, газ шығару арқылы жұмыс істейтін турбожүйені (турбокомпрессор) әзірлеуге көп күш салды. Осы жұмысының нәтижесінде 1941 жылы Фрэнк Уиттлдің W.1 қозғалтқышы Хап Арнольдқа көрсетілгенде, реактивтік қозғалтқыштарды жасауға табиғи өндірістік серіктес ретінде танылды. Сентябрь айында өндіріс лицензиясы алынды, және бірнеше W.1 сынақ қозғалтқыштары зерттеу үшін АҚШ-қа жіберілді, онда олар I A ретінде GE өндірісіне көшірілді. GE жақсартылған үлгілерді тез арада шығара бастады; I 16 (J31) 1942 жылдан бастап шектеулі санда өндірілді, ал 1944 жылы одан да қуатты I 40 (J33) пайда болды, ол АҚШ-тың алғашқы жауынгерлік реактивтік ұшақтарының – P-80 Shooting Star-дың қозғалтқышы болды. Реактивтік қозғалтқыштарға қатысты алғашқы жұмыстар GE-дің Нью-Йорк штатындағы Сиракуза (бу турбинасы) және Массачусетс штатындағы Линн (компрессор) зауыттарында жүргізілді, бірақ көп ұзамай Линн зауыттарында шоғырландырылды. 1945 жылдың 31 шілдесінде Линн зауыты «Ұшақ газ турбиналық бөлімі» болып қайта аталды. GE армия мен флоттың қажеттілігіне жеткілікті қозғалтқыштарды беріп үлкермеді, сондықтан 1944 жылы I 40 (қазір J33 деп аталады) өндірісі Allison Engines компаниясына берілді. Соғыс аяқталғаннан кейін армия GE-ден J33 қозғалтқыштарына жасаған тапсырыстарын тоқтатты және өндірістің барлығын Allison компаниясына өткізді, ал Сиракуза зауыты жабылды.

Әскери және азаматтық кеңейту

Бұл жағдайдың өзгеруі компания ішінде авиациялық қозғалтқыш нарығында қызметін жалғастыру туралы пікірталас тудырды. Дегенмен, Линн қаласындағы инженерлер жаңа қозғалтқыш – TG 180-ді әзірлеуді жалғастырды, оны АҚШ әскері J35 деп белгіледі. 1946 жылы осы үлгінің қуаттырақ нұсқасы – TG 190 үшін қаражат бөлінді. Бұл қозғалтқыш әйгілі General Electric J47 болып айналды, ол көптеген әскери ұшақтарға жоғары сұранысқа ие болды; Цинциннати маңындағы Огайо штатының Эвендейл қаласында екінші өндіріс орны ашылды. J47 қозғалтқыштарының өндірісі 1956 жылы тоқтаған кезде 30 000 данаға жетті. J47-нің одан әрі жетілдірілуі J73-ке, ал одан әлдеқайда қуатты J79-ға әкелді. J79 GE компаниясының екінші сәтті жобасы болды, ол бірнеше елде 17 000 данаға жуық өндірілді. J79 және F 104 Mach 2 истребителін жасаған GE және Lockheed командасы 1958 жылы авиациядағы ең үздік техникалық жетістіктері үшін Коллиер сыйлығына ие болды. Содан кейін T58 және T64 турбовалды қозғалтқыштар, J85 турбореактивті және F404 турбовентиляторлы қозғалтқыштар сияқты басқа да сәттіліктер келді. 1961 жылдан бастап General Electric өзінің маңызды ғылыми-зерттеу және даму жұмыстарының бірі – GE1 технологиялық үлгісін (алғашқыда X101 деп аталған) бастады. GE1 – компрессор, жану камерасы және турбинадан тұратын газ генераторы болды, оған кейін желдеткіштер, форсаждық камералар немесе итермелеу векторын өзгертуге арналған басқа да құрылғыларды қосуға болады. Жобаға өзгермелі статорлық қанаттары бар үлкейтілген компрессор, жылдық жану камерасы, турбинаны салқындатудағы жаңа жетістіктер және бірнеше мемлекеттік зерттеу бағдарламалары үшін жаңа материалдар енгізілді. АҚШ үкіметі бастапқыда J97 қозғалтқышын жасау үшін GE1 әзірлеуін қолдады. GE1 дизайны мен технологиясы General Electric компаниясына көптеген қозғалтқыштарды жасауға көмектесті, соның ішінде TF39 қозғалтқышы үшін GE1/6 турбовентиляторлық үлгісі, Boeing 2707 үстіркіштік ұшағы үшін GE4 және АҚШ Әуе күштерінің стратегиялық ұшағы үшін GE9, кейіннен B 1 бомбалаушысы үшін GE F101 қозғалтқыштары. : General Electric F101 кейіннен General Electric F110 және CFM International CFM56 қозғалтқыштарына жетілдірілді. TF39 – өндіріске енгізілген алғашқы жоғары өтпелі турбовентиляторлы қозғалтқыш. 1964 жылы C 5 Galaxy конкурсына Кертисс Райт және Pratt & Whitney компанияларының ұқсас жобаларына қарсы қатысқан GE-нің ұсынысы 1965 жылы соңғы іріктеу кезінде жеңімпаз деп танылды. Бұл Lockheed L 1011 және McDonnell Douglas DC 10 жобалары үшін ұсынылған азаматтық үлгі – CF6-ға әкелді. Lockheed кейіннен өз қозғалтқышын Rolls Royce RB211-ге ауыстырса да, DC 10 CF6-мен жалғасты, бұл сәттілік Boeing 747 сияқты көптеген ірі ұшақтардың кеңінен сатылуына ықпал етті. GE S 3 Viking және Fairchild Republic A 10 Thunderbolt II ұшақтарына қозғалтқыштарды жеткізуге таңдалған кезде тағы бір әскери-азаматтық сәттілікке қол жеткізілді, TF39 технологиясын пайдалана отырып, кішкентай жоғары өтпелі қозғалтқыш жасалды. Нәтижесінде TF34 CF34 болып өзгертілді, оның көптеген үлгілері бүгінгі таңда әртүрлі аймақтық ұшақтарды қамтамасыз етеді. 1970-ші жылдардың басында GE вертолеттерде қолданылатын заманауи турбовалды қозғалтқышты – T700 әзірлеу үшін таңдалды. Ол одан әрі дамытылып, аймақтық тасымалдау үшін CT7 турбовинтомоторына айналды.

Коммерциялық авиацияның қуат қондырғылары

1974 жылы GE компаниясы Францияның Snecma компаниясымен келісім жасап, орта өлшемді жаңа турбовентиляторларды бірлесіп өндіру үшін CFM International құрды, осының нәтижесінде CFM56 пайда болды. Жаңа зауыт АҚШ-тың Огайо штатындағы Эвендейл қаласында 50/50 үлестес серіктестік аясында салынды. Алғашқыда сату өте қиын болды және жоба тоқтатылуға жақын еді. Бірақ 1979 жылдың наурыз айында бірнеше компания өздерінің Douglas DC-8 парктерін жаңарту үшін CFM56 қозғалтқышын таңдады, осылайша жоба сақталып қалды. 2010 жылдың шілдесіне дейін CFM International CFM56 отбасының 21 000-шы қозғалтқышын тапсырды, өндіріс жылдамдығы жылына 1250 дананы құрады, ал алдағы төрт жылға тапсырыстар тізімі толы болды. CFM-нің жетістігі GE компаниясын CFE CFE738 үшін Garrett AiResearch, Engine Alliance GP7000 үшін Pratt & Whitney және соңғы кезде GE Honda Aero Engines шағын турбовентилятор жобасы үшін Honda сияқты бірнеше ұқсас серіктестіктерге қатысуға итермеледі. GE өз әзірлемелерін де жалғастырып, GE90 сияқты жаңа азаматтық және General Electric F110 сияқты әскери үлгілерді ұсынды.

GE Aerospace бүгінгі күні

GE және оның бәсекелесі Rolls Royce компаниясы Boeing компаниясының жаңа 787 ұшағын қуатпен қамтамасыз ету үшін таңдалды. GE Aviation ұсынған қозғалтқыш – GE90 негізінде жасалған GEnx. Бұл қозғалтқыш сонымен қатар Boeing 747-8 ұшағының жалғыз қуат көзі болды. Линн зауыты АҚШ Қорғаныс министрлігі, қосалқы қызметтер және коммерциялық операторлар үшін әртүрлі реактивтік қозғалтқыштарды құрастыруды жалғастыруда. Осы зауытта F404, F414, T700 және CFE738 қозғалтқыштары құрастырылады. Линн зауыты CF34 өңірлік реактивтік қозғалтқышының 3 және 8 түрлерін, CT7 коммерциялық турбовинтоцилді электр стансасын, сондай-ақ T700 турбошағының CT7 деп аталатын коммерциялық нұсқаларын да шығарады. Эвендейл зауыты CFM International компаниясының CFM56, CF6, сонымен қатар LM6000 және LM2500 электр стансаларын соңғы құрастыруды жүргізеді. Солтүстік Каролина штатындағы Дарем қаласында CFM LEAP, GEnx, CFM56, GE90, GP7200 және CF34 электр стансаларының соңғы құрастырылуы жүзеге асырылады. Бұл қозғалтқыштардың маңызды бөліктері GE Aviation компаниясының қосалқы мекемелерінде жасалады, мысалы, Квебек, Бромонт; Нью-Гэмпшир, Хуксетт; Солтүстік Каролина, Уилмингтон; Солтүстік Каролина, Ашевилл; Кентукки, Мэдисонвилл; Вермонт, Рутленд; және Мичиган, Мскэгон қалаларында, мұнда қозғалтқыш лопастары мен басқару беттері өндіріледі. 2007 жылдың 15 қаңтарында Smiths Group және General Electric компаниялары Smiths Aerospace компаниясын екіншісіне 2,4 миллиард фунт стерлингке (4,8 миллиард АҚШ долларына) сату туралы келісімге келгенін хабарлады. GE Aviation 2007 жылдың 4 мамырында бұл мәмілені аяқтады. Маңызды жеткізуші болған Smiths Aerospace, GE Aviation компаниясының GE Aviation Systems деп аталатын еншілес компаниясы болды. Бұл сатып алудың нәтижесінде біріктірілген компанияның ең ірі клиенттері – Boeing және Airbus компанияларының бағалық қысымына қарсы тұруға мүмкіндігі артады. 2012 жылдың 23 желтоқсанында GE компаниясы азаматтық және әскери ұшақтарға арналған авиациялық қозғалтқыш компоненттерін және жүйелерін өндіретін, Италиядағы Avio авиациялық бөлімін 4,3 миллиард АҚШ долларына (3,3 миллиард еуроға) сатып алуға келіскенін мәлімдеді. GE Aviation Aerion үшін дыбыс жылдамдығынан асып түсуге, дыбыс жылдамдығынан төмен жылдамдыққа және шу деңгейіне қатысты талаптарды қанағаттандыратын конфигурациямен жоғары жылдамдықты қозғалтқыш тұжырымдамасын әзірлеуді жалғастыруда. 2022 жылдың 18 шілдесінде GE компаниясы GE Aviation компаниясының енді "GE Aerospace" деп аталатынын және еншілес компаниялар бөлінгеннен кейін GE компаниясының мұрагері болатынын хабарлады. GE Aerospace GE тауарлық белгісі мен логотипіне ие болады және брендті GE HealthCare және GE Vernova сияқты басқа компанияларға лицензиялауға құқылы.

Қосымша өңдеу

Жақында олар қозғалтқыштарына 3D-басып шығару технологияларын енгізе бастады және әлемдегі ең үлкен реактивтік қозғалтқыш – жаңадан жобаланған GE9X-те өндіріс процесін пайдаланды. GE электронды сәулемен балқыту үшін Arcam EBM, лазерлік балқыту үшін Concept Laser және материалдарды жеткізуші AP&C компанияларын сатып алды.