Кіріспе

Веб-портал – қолданбаларды, процестерді және қызметтерді біріктіретін арнайы жасалған веб-сайт. Веб-портал электрондық пошта, онлайн-форумдар және іздеу жүйелері сияқты әртүрлі көздерден ақпаратты бірыңғай форматта ұсынады. Әдетте, әрбір ақпарат көзі бетте ақпаратты көрсету үшін арналған жеке аймаққа (портлет) ие болады, және пайдаланушы оларды көрсетуді өзгерте алады. Порталдың түрлеріне маш-аптар және басшылар мен менеджерлерге арналған интранет тақталары жатады. Мазмұнның "бірыңғай" көрсетілу дәрежесі мақсатты пайдаланушыға, мақсатына және мазмұнның әртүрлілігіне байланысты болуы мүмкін. Көбінесе дизайн мазмұнды (мысалы, тақта немесе карта) конфигурациялау және бейнелеу үшін белгілі бір "метафораға" баса назар аударады, сондай-ақ таңдалған іске асыру аясы немесе код кітапханаларына да назар беріледі. Сонымен қатар, ұйымдағы пайдаланушының рөлі порталға қандай мазмұнды қосуға немесе портал конфигурациясынан жоюға болатынын анықтайды. Портал іздеу жүйесінің қолданбалық бағдарламалау интерфейсін (API) пайдаланып, пайдаланушыларға экстранет мазмұнына қарағанда интранет мазмұнын іздеуге мүмкіндік береді, іздеуге рұқсат етілген домендерді шектеу арқылы. Бұл іздеу мүмкіндігінен басқа, веб-порталдар электрондық пошта, жаңалықтар, қор нарығының ақпараты, деректер базасынан алынған мәліметтер және тіпті ойын-сауық мазмұны сияқты басқа да қызметтерді ұсына алады. Порталдар кәсіпорындар мен ұйымдарға бірнеше қолданбалар мен деректер базаларына кіруді бақылау және рәсімдермен біркелкі "көрініс пен сезім" беруге мүмкіндік береді, әйтпесе олар әртүрлі URL-дердегі бөлек веб-сайттар болар еді. Қол жетімді мүмкіндіктер рұқсат етілген және аутентификацияланған пайдаланушының (қызметкер, мүше) немесе анонимді сайт келушінің кіруіне байланысты шектелуі мүмкін.

Тарих

1990 жылдардың соңында веб-портал – веб-IT саласында кең таралған ұғым болды. 1990 жылдардың аяғында веб-браузерлердің таралуынан кейін көптеген компаниялар интернет нарығының үлесін иелену үшін портал құруға немесе сатып алуға тырысты. Веб-порталға ерекше назар аударылды, себебі көптеген пайдаланушылар үшін ол бас бет ретінде белгіленген жағдайда, веб-серфингтің бастапқы нүктесі болып табылды. Интернет компаниялары бірігіп немесе басқа компанияларға қосылғанда порталдың мазмұны мен бренді өзгертілуі мүмкін. Netscape компаниясы America Online-ның бір бөлігіне айналды, ал Walt Disney компаниясы Go.com жобасын іске қосты. Портал метафоралары қоғамдық кітапханалардың сайттарында қарыз алушылар үшін логин арқылы қолданылады, сондай-ақ университеттердің студенттер мен оқытушыларға арналған интранеттерінде де жиі қолданылады. Корпорациялар мен мемлекеттік органдар үшін басқару, тәуекелдерді басқару және нормативтік сәйкестік сияқты салаларда басқару және атқарушылық интранет "панельдерін" ұсынатын тәуелсіз бағдарламалық қамтамасыз ету жеткізушілер (ISV) үшін тік нарықтар әлі де сақталады.

Жіктеу

Веб-порталдар кейде көлденең немесе тік деп жіктеледі. Көлденең портал бір экономикалық сектордағы бірнеше компанияға немесе бір типті өндірушілер мен дистрибьюторларға платформа ретінде қолданылады. Тік портал (сонымен қатар "вортал" деп те аталады) – белгілі бір нарық немесе салалық нишаға, тақырыптық салаға немесе қызығушылыққа арналған мамандандырылған кіру нүктесі. Кейбір тік порталдар "тік ақпараттық порталдар" (VIP) деп аталады. VIP-тер жаңалықтар, редакциялық мазмұн, цифрлық жарияланымдар және электрондық коммерция мүмкіндіктерін ұсынады. Дәстүрлі тік порталдардан өзгеше, VIP-тер әлеуметтік желілер, бейнелерді жариялау және блогтар сияқты динамикалық мультимедиалық қолданбаларды ұсынады.

Жаңалықтар порталы

Жаңалықтар порталы – онлайн-галерея, индекс және интернетте жарияланған жаңалықтарды іздеу жүйесі. Ол нақты қызығушылықтарға немесе тілдерге бағытталуы немесе кеңірек аудиторияны қамтуы мүмкін.

Веб-портал

Веб-портал – іздеу жүйелері, электрондық пошта, онлайн сауда және форумдар сияқты кең ауқымды қызметтерді ұсынатын веб-сайт. Американдық веб-порталдардың қатарында Pathfinder, Excite, Netscape's Net Center, Go, NBC, MSN, Lycos, Voila, Yahoo! және Google Search болды.

Жеке портал

Жеке портал – бұл World Wide Web желісіндегі веб-сайттағы веб-бет немесе жергілікті HTML-бет, оның құрамында JavaScript және модификацияланған веб-браузерде жұмыс істейтін мүмкіндіктер болуы мүмкін. Жеке портал әдетте келушілеріне немесе жергілікті пайдаланушысына жекелендірілген мүмкіндіктер ұсынады, басқа мазмұнға қол жеткізу жолын ашады. Ол әртүрлі көздерден қызметтерді ұсыну үшін таратылған қосымшаларды, әртүрлі типтегі және санындағы аралық бағдарламалық құралдар мен аппараттық құралдарды пайдалануға арналған болуы мүмкін және стандартты емес жергілікті веб-серверде жұмыс істей алады. Сонымен қатар, жұмыс орындарында ақпарат алмасу және ынтымақтастық үшін бизнес-порталдар құруға болады. Порталдардың тағы бір бизнес-талабы – мазмұнның жеке компьютерлер, ноутбуктер, планшеттік компьютерлер, жеке цифрлық ассистенттер (PDA), ұялы телефондар және смартфондар сияқты бірнеше платформада көрсетілуі. Ақпарат, жаңалықтар және жаңартулар – мұндай портал арқылы таратылатын мазмұнның мысалдары. Жеке порталдар кез келген нақты тақырыпқа байланысты болуы мүмкін, мысалы, әлеуметтік желіде достарға ақпарат беру немесе қызметтердің қолжетімділігінен тыс адамдарға көмектесетін сыртқы мазмұнға сілтемелер ұсыну. Порталдар тек сілтемелерді ұсынумен ғана шектелмейді. Бизнес-интранет пайдаланушысынан тыс, көбінесе қарапайым порталдар байрақ машп-дизайнмен ауыстырылады. Кәсіпорындардағы алғашқы порталдар көбінесе әлдеқайда қуатты "торпедо" (dashboard) дизайнмен ауыстырылды. Кейбіреулері RSS агрегациясының кейбір нұсқалары сияқты жаңа протоколдарға сүйенді және веб-жинаудың белгілі бір деңгейін қамтуы немесе қамтамауы мүмкін.

Үкімет

1990 жылдардың соңында дотком бумасы аяқталған кезде көптеген үкіметтер өз азаматтары үшін мемлекеттік веб-порталдар құруға міндеттенді. Бұл үкіметтерге арналған негізгі порталдарды, сондай-ақ нақты бір салалар (мысалы, белгілі бір үкіметтік министрлік, департамент немесе агенттік) немесе нақты бір аудиториялар (мысалы, зейнеткерлер, ата-аналар, жоғары білімнен кейінгі студенттер және т.б.) үшін әзірленген порталдарды қамтыды. Белгілі мемлекеттік веб-порталдарға мыналар жатады: my.gov.au – Австралия үшін. Disability.gov – АҚШ-тағы мүмкіндігі шектеулі азаматтар үшін. Europa (веб-портал) – баспасөз хабарламалары мен аудиовизуалды контенттен басқа, барлық ЕО агенттіктері мен институттарына сілтемелер. GobiernoUSA.gov – АҚШ үшін (испан тілінде). gov.uk – Ұлыбритания азаматтары үшін және businesslink.gov.uk – Ұлыбританиядағы кәсіпорындар үшін. Health EU порталы – Еуропа бойынша денсаулық сақтауға қатысты барлық тақырыптарды біріктіреді. india.gov.in – Үндістан үшін. National Resource Directory – АҚШ әскери қызметшілері, ардагерлер және олардың отбасылары үшін ресурстарға сілтемелер береді. USA.gov – АҚШ үшін (ағылшын тілінде).

Корпоративтік

Корпоративтік интранеттер 1990-шы жылдары кеңінен таралды. Интранеттердің көлемі мен күрделілігі артқан сайын, ұйым веб-мастерлері мазмұнды және пайдаланушыларды басқарудағы қиындықтармен бетпе-бет келді. Компания ақпаратының біріктірілген көрінісі жеткіліксіз деп есептелді; пайдаланушылар жекелендіру және өзгертуге мұқтаж болды. Веб-мастерлер, қабілеттері жетерлік болса, кейбір мүмкіндіктерді ұсына алды, бірақ көбінесе пайдаланушыларды интранетті пайдаланудан алшақтатып жіберді. Көптеген компаниялар веб-мастерлерге деректерін, қосымшаларын және ақпаратын оңай басқаруға көмектесетін құралдарды ұсына бастады, сондай-ақ әртүрлі пайдаланушыларға жекелендірілген көріністерді ұсынды. Порталдық шешімдер жұмыс процесін басқаруды, жұмыс топтары немесе филиалдар арасындағы ынтымақтастықты және саясат бойынша басқарылатын мазмұн жариялауды қамти алады. Көбінесе, қауіпсіз аутентификация немесе бір реттік кіру арқылы, белгілі бір корпоративтік ақпаратқа ішкі және сыртқы қол жеткізуге рұқсат береді. JSR168 стандарттары 2001 жыл шамасында пайда болды. Java Specification Request (JSR) 168 стандарттары әртүрлі портал платформаларында портлеттердің өзара үйлесімділігіне мүмкіндік береді. Бұл стандарттар портал әзірлеушілеріне, әкімшілеріне және пайдаланушыларына стандарттарға негізделген порталдар мен портлеттерді әртүрлі жеткізушілердің шешімдерімен интеграциялауға мүмкіндік береді. Мазмұнды жинақтау концепциясы әлі де күш алып келе жатқандай, ал порталдық шешімдер алдағы бірнеше жылда маңызды өзгерістерге ұшырауы мүмкін. Gartner Group 8-ші буын порталдары бизнес-машуптар концепциясын кеңейтеді, олар әртүрлі ақпаратты, құралдарды, қосымшаларды және кіру нүктелерін бір арна арқылы ұсынады. Пайдаланушылар жасаған мазмұнның (блог жазбалары, пікірлер, фотосуреттер) көбеюімен, әртүрлі деректер жиынтықтары мен файл форматтарымен, ақпараттық архитекторлар мен таксономистерге пайдаланушыларға деректерді немесе мазмұнды белгілеуге (санаттауға) мүмкіндік беру қажет болады. Мысалы, егер вице-президент блог жазбасын жазса, бұл жазба оның атымен, лауазымымен және жазба тақырыбымен белгіленуі мүмкін. Белгілеу интранет пайдаланушыларына қызығушылық тудыратын мазмұнды табуды жеңілдетеді. Бұл, әрі қарай пайдаланушылардың жеке навигациялық және ақпараттық ағындарын құруға себеп болатын тікелей әсерге алып келеді. Корпоративтік порталдар клиенттер мен қызметкерлерге өзіне қызмет ету мүмкіндіктерін ұсынады.

Іздеу

Іздеу порталдары бірнеше іздеу жүйелерінен алынған нәтижелерді бір бетке жинақтайды. Пайдаланушылар нақты өнімге арналған іздеу порталдарын таба алады, мысалы, жылжымайтын мүлік іздеу порталдары. Кітапхана іздеу порталдары сондай-ақ ашу интерфейстері деп те аталады.

Мүлікті іздеу

Жылжымайтын мүлік іздеу порталдары жылжымайтын мүлік агенттері немесе сатушылар сататын немесе жалға беретін мүлік туралы деректерді жинақтайды. Ұлыбританиядағы белгілі агенттік іздеу порталдарына Nestoria, Nuroa, OnTheMarket, Rightmove және Zoopla жатады. Ұлыбританиядағы белгілі сатушы (сатушы немесе жалға беруші) порталдарына OpenRent және Gumtree жатады.

Үйлестіруші

Хостталған веб-порталдар танымал болды және көптеген компаниялар оларды хостингтік қызмет ретінде ұсына бастады. Хостингтік порталдар нарығы порталдардың құрамын түбегейлі өзгертті. Көп жағдайда олар бұрынғы қолданбаларды интеграциялау немесе таратылған деректер базаларынан байланысты деректерді ұсыну сияқты жоғары мақсаттардың орнына, ақпаратты жариялау құралы ретінде ғана қызмет етті. Hyperoffice.com сияқты алғашқы хостингтік портал компаниялары немесе қазір тоқтатылған InternetPortal.com корпоративтік деректерді таратумен қатар, ынтымақтастық пен кестелеуге назар аударды. Хостингтік веб-порталдардың танымалдылығы артып, олардың мүмкіндіктері хостингтік деректер базалары, құжаттарды басқару, электрондық пошта, талқылау форумдары және тағы да басқаларымен толықтылды. Хостингтік порталдар өз модульдерінен жасалған мазмұнды автоматты түрде жекелендіріп, пайдаланушыларға жекелендірілген тәжірибе ұсынады. Осы тұрғыдан алғанда, олар бұрынғы корпоративтік веб-порталдардың бастапқы мақсаттарына адал болды. Жаңа интернет-порталдар класы – Бұлтты порталдар, API (Қолданбалық бағдарламалау интерфейсі) бай бағдарламалық жүйелердің күшін көрсетеді, олар SOA (қызметке бағытталған архитектура, веб-қызметтер және жеке деректер алмасу) арқылы машиналар арасындағы өзара әрекеттесуді қамтамасыз етеді, соның нәтижесінде бір "сессия" барысында бірнеше домендегі пайдаланушыларды байланыстыруға арналған ыңғайлы тәжірибе құрылады. Nubifer Cloud Portal сияқты бұлтты порталдар, бұлтты порталдарды құру үшін Enterprise Mashup және Web Service интеграциялық тәсілдерін қолдану арқылы қандай мүмкіндіктер бар екенін көрсетеді.

Доменге тән

Белгілі бір салаға арналған, қатысты компаниялар мен қызметтерге қол жеткізуді ұсынатын бірнеше порталдар пайда болды; осы тенденцияның жарқын мысалы – жылжымайтын мүлік агенттері, көшіру фирмалары және жылжымайтын мүлікті ресімдеумен айналысатын заңгерлер сияқты қызметтерге қол жеткізуді қамтамасыз ететін жылжымайтын мүлік порталдарының өсуі. Сол сияқты, салалық жаңалықтар мен ақпараттық порталдар да пайда болды, мысалы, клиникалық сынақтарға арналған портал.

Шолу

Негізгі идея – пайдаланушыға басқа жүйелер мен серверлерден мазмұнды біріктіретін немесе жинақтайтын бір веб-бетті ұсыну. Қолданба сервері немесе архитектурасы қолданбаның көптеген маңызды функцияларын орындайды. Бұл қолданба сервері өз кезегінде деректер қоры серверлеріне қосылады және кластерленген сервер ортасының бөлігі болуы мүмкін. Жоғары сыйымдылықтағы портал конфигурациялары жүктемені теңестіру стратегияларын қамтуы мүмкін. Пайдаланушыға қолданбалық функционалды ұсынатын порталдар үшін портал сервері, іс жүзінде, қолданба серверімен байланысы бар сервер конфигурациясының алдыңғы бөлігі болып табылады. HTML фреймдер жинағы және iframe элементтеріне рұқсат беретін алғашқы веб-браузерлер үшін, браузердің бір көздік қауіпсіздік саясатын бұзбай, әртүрлі ақпаратты көрсетуге болады (бұл сайттар арасындағы қауіпсіздік бұзушылықтарының алдын алу үшін қолданылады). Жаңа клиенттік технологиялар JavaScript фреймворктері мен кітапханаларына сүйенеді, олар WebSockets және XMLHttpRequests арқылы асинхронды кері шақырулар сияқты жаңа веб-функционалдықты пайдаланады. Порталды хостингтейтін сервер пайдаланушы үшін жай ғана «өткізу» болып табылуы мүмкін. Портлеттерді пайдалану арқылы қолданбалық функционалды портал беттерінің кез келген санында көрсетуге болады. Көбінесе, бұл архитектура пайдаланушы үшін көзге көрінбейді. Мұндай жобалауда қауіпсіздік және бір мезгілде пайдаланушылардың саны маңызды мәселелер болуы мүмкін, сондықтан қауіпсіздік дизайнерлері тек аутентификацияланған және авторизацияланған пайдаланушылар ғана қолданба серверіне сұраулар жібере алатынын қамтамасыз етуі керек. Егер қауіпсіздік дизайны мен басқаруы жеткілікті аутентификация мен авторизацияны қамтамасыз етпесе, портал түрлі шабуылдарға осал болуы мүмкін.