Кіріспе

Репертуарлық театр, сондай-ақ репертуар, реп, нағыз реп немесе тұрақты театр деп те аталады, олар өндірістік театрлар деп те танылады. Бұл резиденттік труппа белгілі бір репертуардан туындыларды ұсынатын театр, әдетте кезектесіп немесе ауыстырып жұмыс істейді.

Ұлыбритания

Энни Хорниман Дублиндегі Абби театрынан қолдауын кері тартып алғаннан кейін Манчестерде алғашқы заманауи репертуарлық театрын құрды. Хорниманның Гайети театры өзінің алғашқы маусымын 1908 жылдың қыркүйегінде ашты. Гайети театрының ашылуынан кейін Гласгоудағы Азаматтар театры және Ливерпуль репертуарлық театры да құрылды. Театрды Энни Хорниман басқарып тұрған кезеңде, түрлі-түрлі пьесалар қойылды. Хорниман «Манчестер мектебі» деп аталған жергілікті драматургтерді қолдады. Олардың қатарында Аллан Монкхаус, «Хобсонның таңдауы» пьесасының авторы Харольд Бригхаус және «Хиндл Уэйкс» пьесасын жазған Стэнли Хоутон болды. Гайетиде мансабының басында Сибил Торндайк және Базил Дин сынды актерлер өнер көрсетті. 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін британдық репертуарлық театр саласында екі импресарио үстемдік құрды, әсіресе солтүстік аймақта. Олар – Гарри Хэнсон және оның «Сот ойыншылары», сондай-ақ Франк Х. Фортескьюдің «Атақты ойыншылары», Оңтүстіктегі Фолкстондағы Артур Броу ойыншыларымен бірге. Актерлер олардың труппасына қосылғанда, бұл «күнделікті екі рет» көрсетілімдер мен әр апта сайын жаңа пьесаны жаттауды білдірді. Актриса Розмари Харрис Бедфордтағы репертуарлық театрда 50 апта бойы осылай жұмыс істегенін айтты. Дегенмен, қазір мұндай мүмкіндік жоқ, себебі Британдық өнер қайырымдылық қорының (Equity) шектеулеріне байланысты аптасына тек сегіз көрсетілімге, оның ішінде екі таңғы көрсетілімге рұқсат беріледі. Репертуарлық («реп») тәжірибесі әлі де ірі қалаларда кездеседі. Алайда, актерлер енді кем дегенде үш апталық репетицияға ие. Репертуарлық театр Ұлыбританияда әртүрлі форматтарда сақталып қалған: Сидмутта (12 пьеса), Вулвергемптонда (сегіз), Бёрслем мен Таунтонда (әрқайсысы төрт). Шерингэм шағын театры әр жазда маусымнан қыркүйекке дейін репертуарлық маусымды ұйымдастырады. Апталық репертуарлық театр Фринтон-он-Сидегі жазғы театр маусымында да қойылады.

Канада

Канададағы ұйымдарға Солтүстік Американың ең ірі классикалық репертуарлық театр компаниясы, 1953 жылы негізінен Уильям Шекспирдің пьесаларын қою үшін құрылған Стратфорд фестивалі кіреді. Канада сонымен қатар 1962 жылы құрылған Солтүстік Америкадағы екінші ірі репертуарлық театр компаниясы – Шоу фестиваліне де ие. Ол Бернард Шоудың өмірінде жазылған немесе оның заманында қойылған, немесе Шоудың әлеуметтік тұрғыдан жедел театр туралы идеалына сай пьесаларды ұсынады. Дегенмен, канадалық репертуарлық компаниялар Еуропадағы жылдар бойы сақталатын репертуарлық жүйеден кейбір жағынан өзгеше модельді ұстанады. Канадада қойылымдар көбінесе бір маусым бойы репертуарда қалады, сол жылы басқа қойылымдармен бірге көрсетіледі. Актерлер ұзақ мерзімді толық жұмыспен қамтылмайды, олар әдетте 8 айға дейінгі мерзімге келісімшарт бойынша жұмыс істейді. Vagabond Repertory Theatre Company 2009 жылдың наурызында көркемдік директорлар Натаниел Фрид пен Райан ЛаПланте құрды және қазіргі уақытта Онтарионың Кингстон қаласында орналасқан және өнер көрсетеді. Ол 2019 жылы жабылды. Оттавадағы CRT (Canadian Repertory Theatre) және Торонтодағы Crest Theatre сияқты ескі үлгідегі репертуарлық театрлар енді жоқ – бірақ олардың кішкентай демалыс аймақтарында, мысалы, Онтарионың демалыс аймағындағы Мускока көлдеріндегі Гравенхерст пен Порт Карлингтің "Straw Hat" труппалары сияқты жазғы театрдың нұсқалары болған. Континенттік Еуропадағы мемлекеттік қаржыландырылатын театрлар репертуарлық дәстүрдің бастауы деп саналады. Бұл жүйенің ең ерте мысалдарының бірі – 1898 жылғы Мәскеу өнер театры. Германия театрлары да осыған мысал бола алады. Бұрын да түрлі репертуарлар болған, бірақ қазіргі репертуарлық жүйе тек ХХ ғасырда ғана кең таралды.

Америка Құрама Штаттары

АҚШ-та репертуарлық жүйе коммерциялық театрмен бәсекелесуге мүмкіндік алды. Көптеген жазғы театр труппалары репертуарлық сипатта болады. Ойын-сауық компаниясының басым бөлігін құрайтын колледж студенттері мен жас мамандар, мансабындағы жоғары сатыдағы қонақ жұлдыздар немесе актерлермен қолдалады. Көбінесе актерлік құрамы ауысып, ұзақ қойылатын репертуарлық театрлар, мүмкін "облыстық" немесе "коммерциялық емес" театрлар ретінде жіктеледі. Олар Литтл-Рок (AR), Вашингтон (DC), Миннеаполис, Индианаполис, Милуоки, Цинциннати, Чикаго, Лос-Анджелес, Нэшвилл, Нью-Йорк, Хьюстон, Бостон, Сан-Франциско, Сан-Диего, Буффало, Канзас-Сити және Сиэтл сияқты қалаларда қайта жанданды. Қазір фестивальдік театрлар актерлерге жаз айларында жұмыспен қамтамасыз етеді. Репертуарлық театрды репетициялаудың әртүрлі тәсілдері бар. Американың ең өнімді репертуарлық театрлары осыған дәлел. Юта Шекспир фестивалі күніне екі қойылымды сегіз сағат ішінде репетициялайды. Бұл жиі кездесетін жағдай. Кейбір театрлар күніне бір қойылымды репетициялап, маусым барысында қосымша қойылымдарды айналымға енгізеді, мысалы, Америка Шекспир орталығы. Олар 1960 жылдары АҚШ-та пайда болған репертуарлық және тұрақты театр қозғалысының мақсаттарымен үйлеседі. Бұл қозғалыс Нью-Йорктен тысқары, балама және децентрализацияланған театр желісін құруға бағытталды, ол коммерциялық емес мәртебеге ие болып, театр өнерін, сондай-ақ суретшілердің, шеберлердің және әкімшілердің дамуына баса назар аударуды көздеді. Мемлекеттік қаржыландыруға ие театрлар 1980 жылдан бері тұрақсыз қолдау алып келеді. Өндіруші суретшілер қауымдастығы (APA) АҚШ-тағы ең табысты репертуарлық театрлардың бірі болды. Олар төрт жыл бойы гастрольдік сапарлар жасап, бірнеше қалада тұрақты түрде орналасқаннан кейін, Нью-Йорктегі Феникс театрына қосылды, онда олар шалқақ бағамен пьесалар қоюымен танылды. Қазіргі уақытта Америка Репертуарлық Театры АҚШ-тағы ең беделді репертуарлық театрлардың бірі саналады. 1979 жылы құрылғаннан бері ол бірнеше марапаттарға ие болды, соның ішінде Пулитцер сыйлығы (1982), Тони сыйлығы (1986) және Жужамцин сыйлығы (1985).

Шығыс Еуропа

Ресей және Шығыс Еуропаның көп бөлігінде репертуарлық театр әр труппаның бірнеше қойылымды тұрақты түрде сақтап, кезекпен көрсету идеясына негізделген. Әр қойылымның сақталу мерзімі көрермендер арасындағы сәттілігімен анықталады. Дегенмен, көптеген қойылымдар жылдар бойы репертуарда қалады, себебі бұл тәсіл әр туындыны маусым ішінде бірнеше рет көрсетуге мүмкіндік береді, бірақ потенциалды көрермендерді толық қамтуға жеткіліксіз. Кеңес үкіметі құлағаннан кейін және мемлекеттік қаржыландырудың қысқарғаннан кейін репертуарлық практиканы қайта қарау қажет болды. Мәскеу өнер театры және Санкт-Петербургтегі Лев Додиннің Малый драма театры осы тәсілді әлемдегі ең белгілі қолданушылар болып табылады. Айналымды репертуарлық жүйе Шығыс және Орталық Еуропадағы тікелей эфирдегі театрлардың ең көп қолданылатын бизнес-моделі болып табылады, әсіресе Австрия, Сербия, Хорватия, Словения, Словакия және Чехия сияқты елдерде. Германияда Schaubuhne және басқа да театрлар репертуарлық жүйеде жұмыс істейді.

Резидент компания

Қазіргі таңда репертуарлық театрлар әртүрлі актерлерді жұмысқа алады, олар түрлі рөлдерді ойнай алады. Қазіргі репертуарлық жүйе пайда болғанға дейін актерлік топтар көбінесе стандартты актерлік труппадан, кейін гастрольдік труппадан құралған. Актерлік труппа әдетте басты ер және әйел рөлдерін ойнайтын актерлерден, кейіпкерлік актерлерден, романтикалық рөлдерге жас актерлерден және қалған актерлер әртүрлі жас пен дене бітіміне ие болған. Мұндай топтар әдетте он екі шамасында болған. Бұл Реставрацияға дейін ең танымал болды. Реставрациядан кейін және тоғызыншы ғасырда актерлік труппалар сақталды, бірақ оларға саяхаттап жүретін труппалар қосылды, содан кейін оларды ығыстырды. Бұл топтар жұлдыздар мен белгілі бір рөлді ойнау үшін жалданып алынған актерлерден тұрды, өйткені бір ғана қойылыммен түрлі қалаларға саяхаттайтын. Репертуарлық өнерде танымал болған актерлердің мысалдары: Джон Гилгуд, Ральф Ричардсон, Лоренс Оливье, Розмари Харрис, Кристофер Пламмер, Гарольд Пинтер, Питер О’Тул, Джереми Бретт, Джеральдин Макьюэн, Ванесса Редгрейв, Джуди Денч, Иан МакКеллен, Майкл Гэмбон, Имельда Стаунтон және Патрик Стюарт. Дирк Богард 1939 жылы Амершамдағы репертуарлық театрдағы жұмысын бастауы туралы жазды, ал Майкл Кейн 1950 жылдардың басында Хоршамдағы репертуарлық театрдағы уақытын еске алды. Көптеген танымал тұрақты немесе репертуарлық компаниялар бар, мысалы, Суретшілер репертуарлық театры.

Түсініктемелер

Мюррей, Стивен. Көңіл көтерулерді қастерту. LAP, 2010 жыл.