Кіріспе

Лорд Эдуардтың крест жорығы, кейде Тоғызыншы крест жорығы деп аталады, 1271–1272 жылдары Гаскония герцогы Эдуардтың (кейін король Эдуард I болған) басшылығымен Киелі жерге жасалған әскери жорық болды. Бұл Сегізінші крест жорығының жалғасы еді және 1291 жылы Акконың түсуімен крест жорықтарының Киелі жердегі тұрақты болуына нүкте қойылғанға дейін, Киелі жерге соңғы рет жеткен крест жорығы болды. Бұл жорық барысында Эдуард Мысыр мамлюк сұлтаны Бейбарспен қақтығысты, екеуі де шектеулі жеңістерге қол жеткізді. Эдуардтың өз ел ішінде шешілуі керек маңызды мәселелері болғандықтан және қалған шет аймақтарындағы ішкі дау-дамайларды реттеуге шамасы келмегендіктен, крестшілер ақыры кері шегінуге мәжбүр болды. Бұл сонымен қатар Жерорта теңізі жағалауындағы крестшілердің соңғы бекіністерінің күйреуінің алдынан келе жатқанын көрсете білдірді.

Доверден Акраға дейін

1260 жылы Айн-Джалут шайқасында мамлюктердің моңғолдарды жеңгенінен кейін Кутуз бен оның генералы Бейбарс Кутузды өлтіріп, Бейбарс сұлтандықты өзіне иеленді. Сұлтан болған соң Бейбарс Аруф, Атлит, Хайфа, Сафад, Яффа, Аскалон және Кесариядағы христиан крестшілеріне шабуыл жасады. Крестшілердің бекініс қалалары бірінен соң бірі құлағанда, христиандар Еуропадан көмек сұрады, бірақ көмек келуі кешікті. 1268 жылы Бейбарс Антиохияны басып алып, Антиохия княздығының соңғы қалдықтарын жойды, соның арқасында мамлюктердің солтүстік майданы қорғалды және Триполидің шағын крестшілер графтығына қауіп туды. Патшалық және паптық келісіммен Эдуард 1268 жылдың 24 маусымында крестке белгі салды. Франция королі Людовик IX Мысырға шабуыл жасау мақсатымен үлкен крестшілер армиясын ұйымдастырды, бірақ оны Туниске бұрды. Людовик өзі 1270 жылы сонда қайтыс болды. Ол Эдуардқа крест жорығы үшін 70 000 ливр турнир қарыз берген. Эдуард пен оның інісі Эдмунд Людовикке қосылу үшін Туниске жорық дайындады, бірақ 1270 жылдың жазында олардың әкесі, Англия королі Генрих III оған қосылу-қосылмауды шеше алмағандықтан, бірнеше рет кейінге шегерілді. Кеңесшілерінің кеңесімен ол Англияда қалуды жөн көрді және крестшілер 20 тамызда Доверден аттанды. Ол кездегідей, Эдуардтың әйелі Элеонора Кастильская да олармен бірге болды. Эдуард Франция арқылы баяу сапар шегіп, қыркүйек айының соңында (күтілгеннен бір ай кейін) Людовиктің кемеге отырған портына, Айгус-Мортке жетті. 18 қарашада Карл Эдуардқа келесі қадамдарын ойластыру үшін Сицилияда қалуға рұқсат беретін қауіпсіз жол берді. Оның құрамында сегіз желкенді кеме және отыз галера болды. Ол өзімен 1000-нан аспайтын, оның ішінде 225 атты әскерден тұратын шағын, бірақ маңызды күш әкелді.

Қасиетті жердегі операциялар

Эдуард Акро қаласы әлі қоршауда тұрғанда келді. Оның келуі Байбарстың жоспарларын өзгертіп, Акродан кетуіне себеп болды. Эдуард Сент-Жорж де Лебейнеге шабуыл жасады, бірақ бірнеше сарбазды ыстықтан жоғалтқаннан басқа, бірнеше үй мен егінді ғана өртеп, көп нәтижеге жете алмады. Кейін, Эдуардтың інісі Эдмунд басқаратын Англиядан және Кипрдің Хью III-інен қосымша күштер келген соң, Эдуардтың рухы көтерілді. Ол Темплерлер, Госпитальерлер және Тевтон ордендерінің қолдауымен Какун қаласына ірі шабуыл ұйымдастырды. Крестшілер көшпелі малшылардың басым көпшілігі түркімендерден құралған үлкен күшті күтпеген жерден шапты, олардың 1500-ін өлтіріп, 5000 малын олжалады. Бұл түркімендер Байбарс әскеріне салыстырмалы түрде жаңадан қосылған болатын, 1268 жылы олар әскери қызмет үшін аттар, лауазымдар мен жерлер алып, монғол шапқыншылығынан кейін түркімендердің қоныс аударуынан кейін қабылданып, әскерге біріктірілді. Мұсылман деректерінде осы шабуылда бір әмір қаза тапқандығы, тағы біреуі жараланғандығы айтылады. Сонымен қатар, қамалдың мұсылман басшысы өз қызметінен бас тартуға мәжбүр болды. Бірақ Эдуард қамалды басып алмады және Байбарс жауап беруге үлкермес бұрын шегінді (сол кезде ол Алепподағы бас әскерімен монғол шабуылына қарсы тұрып жатқан еді). 1271 жылдың желтоқсан айында Эдуард пен оның әскері Байбарстың Акро қаласына жасаған шабуылын тойтарды.

Моңғол шабуылдары

Эдуард Акраға келген соң, франко-монғол одағын құруға әрекеттенді. Ол мұсылмандардың жауы болған Персияның моңғол билеушісі Абағаға елшілік жіберді. Елшілікке Реджинальд Россель, Ваус Годфрой және Паркер Джон жетекшілік етті, олардың миссиясы моңғолдардан әскери қолдау алу болды. 1271 жылдың 4 қыркүйегінде Абаға ынтымақтастыққа келісіп, мамлюктерге қарсы біріккен шабуылды қай күні жасау керектігін сұрады. 1271 жылдың қазан айының соңында Сирияға моңғол әскері келді. Бірақ Түркістандағы басқа да қақтығыстармен айналысқан Абаға генерал Самагардың басқаруымен 10 000 атты әскерді ғана жібере алды. Бұл әскер Сельджук Анатолиясындағы оккупациялық әскерлер мен көмекші Сельджук әскерлерінен құралған. Олардың саны салыстырмалы түрде аз болғанымен, олардың келуі мұсылман халқының (Китбуқаның бұрынғы жорықтарын еске түсіргендер) Каирге дейін оңтүстікке қашуына себеп болды. Моңғолдар Алеппоны қорғаған түркі әскерлерін жеңіп, оңтүстікке шабуыл жасап, басқа гарнизондарды Хамаға қашуға мәжбүр етті және Апамеяға дейінгі жерлерді қиратты. Бірақ моңғолдар ұзақ тұрмады, 12 қарашада мамлюк басшысы Бейбарс Мысырдан қарсы шабуыл жасағанда, моңғолдар Евфраттан артылып, көптеген олжамен қайтып кеткен еді.

Кипр маңындағы теңіз шабуылы

Осы аралықта Бейбарс Мысырға қарсы бірлескен құрлық пен теңізден шабуыл жасалатынын күдіктенді. Өзінің жағдайы жеткілікті түрде қауіпті екенін сезіне, ол мұндай әрекеттің алдын алу үшін флот құруға кірісті. Флотты құрылысын аяқтағаннан кейін, крестшілер армиясына тікелей шабуыл жасаудың орнына, 1271 жылы Бейбарс Кипрге десант түсіруге тырысты, Кипрдің Юго III-сін (Иерусалимнің номиналды патшасы) және оның флотын Акрыдан шығаруға үміттенеді, мақсаты аралды жаулап алып, Эдуардты және крестшілер армиясын қасиетті жерде оқшау қалдыру болатын. Ол 17 әскери галереяны христиандық кемелер деп жасырып, Лимассолға шабуыл жасады. Бірақ, одан кейін болған теңіз шайқасында флот Лимассол жағалауында жойылды және Бейбарс әскерлері кері қайтаруға мәжбүр болды.

Крест жорығының соңы

Бұл жеңістен кейін Эдуард Иерусалимді қайтарып алуға қабілетті күш құру үшін христиан мемлекетіндегі ішкі тәртіпсіздікті тоқтату қажет екенін түсінді, сондықтан ол Хью мен Кипрдің Ибелин әулетінен шыққан ынтасыз рыцарьларының арасында келісім жасады. Келісім жасаумен қатар Эдуард пен Хью Бейбарспен бітім туралы келіссөздер жүргізе бастады; 1272 жылдың мамыр айында Кесарияда 10 жыл, 10 ай және 10 күнге келісімге қол жеткізілді. Эдмунд бірден Англияға кетіп қалды, ал Эдуард келісімнің орындалуын күтіп қалды. Келесі айда Эдуардқа жасалған қастандықтың кім жасағаны белгісіз болды. Әртүрлі мәліметтерге сәйкес, қастандық жасаған адам Рамла әмірінің немесе Бейбарс жіберген елшісі болуы мүмкін. Кейбір аңыздарда бұл қастандықты Хашшашиннің басшысы, "Тау қариясы" жасаған делінеді. Эдуард қастандықты жасаған адамды өлтірді, бірақ уланған пышақтан алған жарасының жазылуы кешігіп, сапарына кедергі келтірді. 1272 жылдың қыркүйегінде Эдуард Акрдан Сицилияға аттанды. Ол аралда жазылып жатқанда, алдымен ұлы Джонның, ал бірнеше айдан кейін әкесі Генрих III-нің қайтыс болғаны туралы хабар алды. 1273 жылы Эдуард Италия, Гаскония және Париж арқылы туған жеріне қайтты. 1274 жылдың ортасында Эдуард Англияға жетіп, 19 тамызда Англия королі болып тағайындалды.

Салдары

Эдуардпен бірге 1271 жылы папа Григорий X болған Теобальд Висконти де бар еді. Григорий 1274 жылы Лион кеңесінде жаңа крест жорығын шақырды, бірақ бұл ештеңеге әкелген жоқ. Осы арада христиан мемлекеттерінде жаңа шиеленістер туды, себебі Анжу королі Карл Хью III, Темплер рыцарлары және венециялықтар арасындағы дауды пайдаланып, қалған христиан мемлекетін өзінің бақылауына алды. Мария Антиохияның Иерусалим патшалығына талап ету құқығын сатып алғаннан кейін, ол Хью III-ке шабуыл жасап, патшалық ішінде азаматтық соғыс тудырды. 1277 жылы Роджер Сан-Северино Карл үшін Акрыны басып алды. Крестшілердің ішкі соғысы әлсірететін болғанымен, ол Карл басшылығымен крест жорығын біріктіріп басқару мүмкіндігін ұсынды. Алайда бұл үміт күйрегенімен, Венеция мамлюктерге қарсы емес, Михаил VIII Византия империясын қайта құрып, венециялықтарды қуған Константинопольге қарсы крест жорығын шақыруды ұсынды. Папа Григорий мұндай шабуылды қолдамас еді, бірақ 1281 жылы папа Мартин IV оған келісім берді; одан кейінгі сәтсіздік 1282 жылғы 31 наурызда Михайл VIII бастаған Сицилия кешін тудырды, және Карл үйіне қайтуға мәжбүр болды. Бұл Еуропадағы Византияға немесе Киелі жердегі мұсылмандарға қарсы соңғы крест жорығы болды. Қалған тоғыз жылда мамлюктердің талаптары күшейді, соның ішінде салық салу және қажыларды қудалау, барлығы да бітім шартына қайшы келді. 1289 жылы Сұлтан Калавун үлкен әскер жинап, Триполи графтығының қалдықтарын басып алды. Соңында ол қақтығыстардан кейін астананы қоршап алып, басып алды. Алайда Триполиге жасалған шабуыл мамлюктер үшін аса ауыр тиді, себебі христиандық қарсылық фанатизм деңгейіне жетті және Калаун науқанда өзінің үлкен және ең қабілетті ұлын жоғалтты. Ол күшін қайта жинап алу үшін тағы екі жыл күтті. 1275 жылы Абака Эдуардқа хатпен хабаршы жіберді. Абака Эдуардтан тағы бір крест жорығына қатысуын өтінді, бұл жолы ол көбірек көмек көрсете алатынын айтты. Эдуард сол жылы Абақаға Тоғызыншы крест жорығында көрсеткен көмегі үшін алғыс айтып, сонымен қатар христиан дініне деген құрметін білдірді. Ол тағы бір крест жорығы қашан болатынын білмейтінін, бірақ Киелі жерге қайтуға асығатынын және Папа тағы бірін жарияласа, Абақаға хабарлайтынын айтты. Хат, әрине, ресми формальдылық болды, себебі Эдуард басқа крест жорығына дайындық жасамады. 1276 жылы Эдуардқа тағы бір елші жіберілді, ол да дәл осындай хабарды жеткізді, сонымен қатар 1271 жылы араласпағаны үшін кешірім сұрады. 1291 жылы Акрыдан келген қажылар тобы шабуылға ұшырап, кек алу үшін Сирия керуеніндегі он тоғыз мұсылман саудагерін өлтірді. Калаун олардың өтемақы ретінде үлкен сома төлейтіндерін талап етті. Жауап келмеген соң, Сұлтан мұны Акрыны қоршауға алып, Киелі жерді басып алған соңғы тәуелсіз крестші мемлекетті жою үшін сылтау ретінде пайдаланды. Калаун қоршау кезінде қайтыс болып, Халилді, оның отбасының жалғыз тірі қалған мүшесін, мамлюк сұлтаны етіп қалдырды. Акры басылып алынғаннан кейін Кипрден басқа крестші мемлекеттерінің бар болуы тоқтады. Крестшілер билігінің орталығы солтүстікке қарай Тортосаға және ақырында Кипрдің жағалауына көшірілді. 1299 жылы Газан хан бастаған моңғол әскері Хомстың солтүстік-шығысында Газаға дейін оңтүстікке қарай мамлюктерге қарсы сәтті шабуылдар жасады. 1300 жылы Сириядан кері қайтты. Моңғолдар мен Киликия Армения патшалығы Сирияны қайтадан басып алу үшін тағы бір науқанға аттанды, бірақ 1303 жылы Шакхаб шайқасында мамлюктермен жеңілді. 1303 жылы Руад аралы Киелі жердегі соңғы бекініс ретінде түсті. Бірінші крест жорығы басталғаннан кейін 208 жыл өткен соң, Киелі жерге жасалған крест жорықтары кезеңі аяқталды.