Кіріспе

Ұшақ қозғалтқышы

General Electric F110 – GE Aerospace (бұрынғы GE Aviation) компаниясы өндіретін, қуысқаннан кейінгі турбовентиляторлық реактивті қозғалтқыш. Ол General Electric F101 қозғалтқышынан Pratt & Whitney F100 қозғалтқышына балама ретінде тактикалық истребительдерді қуаттандыру үшін жасалған, ал F-16C Fighting Falcon және F-14A+/B Tomcat ұшақтары алғашқы платформалар болды; F110 кейін жаңа F-15 Eagle нұсқаларын да қуаттандырды. Бұл қозғалтқышты Жапониядағы IHI Corporation, Түркиядағы TUSAŞ Engine Industries (TEI) және Оңтүстік Кореядағы Samsung Techwin лицензиялық келісімдер аясында да құрастырады. F118 – Northrop B-2 стратегиялық бомбалаушы және Lockheed U-2S барлау ұшағын қуаттандыратын F110 қозғалтқышының қуысқаннан кейінгі нұсқасы емес.

Жобалау және әзірлеу

F110 ұшағы 1970 жылдары General Electric компаниясының АҚШ-тың жойғыш ұшақтар қозғалтқыштары нарығына қайта кіру және АҚШ Әскери-әуе күштерінің F-15 және F-16 ұшақтарында қолданылатын Pratt & Whitney F100 қозғалтқыштарының сенімділігі, қызмет ету мерзімі және күтіміне қатысты мәселелерді шешуге жасаған күш-жігерінің нәтижесінде пайда болды. 1975 жылы General Electric компаниясы өз қаражатымен F101 қозғалтқышының B-1 бомбалаушысына арналған түйіндемесі – F101X-ті әзірлеуді бастады; F101X негізгі конструкциясының көп бөлігін мұраға алды, бірақ F404-тен үлкейтілген кішірек желдеткіші болды, бұл оның термодинамикалық циклі мен итермелеуін жойғыш ұшақтарға арналған қозғалтқышқа сәйкес етуге мүмкіндік берді. Конвергентті-дивергентті ирис соплосы да F404-тен алынған. Картер әкімшілігінің B-1A бағдарламасын тоқтатуы (оның орнына B-2 Advanced Technology Bomber бағдарламасы іске қосылды) General Electric компаниясы үшін бизнес жоғалтуға әкеп соқты және F101X-ті жойғыш ұшақтар нарығына ұсынуға қосымша түрткіс берді. Қозғалтқыш Әуе күштерінің Ұлғылық Қозғалтқыш Түйіндемелері Бағдарламасының (EMDP) қызығушылығын тудырды және 1979 жылы F101 Түйіндемелі Жойғыш Ұшақ Қозғалтқышы (F101 DFE) ретінде қаржыландырыла бастады. Әуе күштері F101 DFE-ді F100-ге мүмкін балама ретінде және Pratt & Whitney-ден F100-ге қатысты мәселелерді шешуде жақсы нәтижелерге қол жеткізу үшін ықпал ету құралы ретінде қарастырды. 1980 жылы жердегі сынақтар аяқталғаннан кейін F101 DFE алғаш рет ұшу сынақтары үшін F-16 ұшағына орнатылды, онда ол қолданыстағы F100-ге қарағанда өнімділік және жұмыс істеу қабілеті жағынан айтарлықтай жақсаруды көрсетті. 1982 жылы Әуе күштері F101 DFE-ді болашақ F-15 және F-16 өндірісінде F100-мен бәсекелесу үшін толық көлемде дамытуды бастады; қозғалтқыш ақырында F-16 үшін таңдалды және F110 GE-100 деп аталды. F110-ның пайда болуы Pratt & Whitney компаниясын F100-ге қатысты мәселелерді тезірек түзетуге және F100 PW-220 жақсартылған түйіндемесін әзірлеуге итермелеген фактор ретінде көрсетілді. Бірлік құнын төмендету және мердігерлердің жұмысын жақсарту мақсатында Әуе күштері 1983 жылы F100 және F110 арасындағы "Ұлы Қозғалтқыш Соғысы" деген лақап атпен белгіленген, "Балама Жойғыш Ұшақ Қозғалтқышы" (AFE) бәсекесін ұйымдастырды, онда қозғалтқыш келісім-шарты бәсекелестік негізде берілуі керек еді. Әуе күштері 1984 жылдан бастап екі қозғалтқышты да сатып алатын болды, келісімшарттар әр қаржы жылында бәсекелестікке түседі және F100 мен F110 арасалық қатынасы келісімшартқа байланысты өзгеретін еді; бәсекелестіктер 1992 жылы аяқталды. F101 DFE 1981 жылы F-14B прототипінде де сынақтан өтті, және ұшақ қолданыстағы Pratt & Whitney TF30-ға қарағанда айтарлықтай жақсарды. 1982 жылы Теңіз күштері сынақтарды тоқтатқанмен, ол болашақ F-14 ұшақтары үшін қуат қондырғысын таңдау үшін Әуе күштерінің AFE бағалау нәтижелерін пайдаланды. 1984 жылы F101 DFE Теңіз күштері таңдады және F110 GE-400 деп аталды. F100-дің жоғары итермелеу және төмен салмаққа бағытталған амбициялық өнімділік мақсаттарына қарағанда, F110 сенімділік, жұмыс істеу және өнімділік арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көбірек мән берді. Желдеткіш және кіретін бағыттағыш қанаттар компрессордың тоқтауына қарсы тұруын арттыру үшін ауа ағынын тегістеу үшін жасалған. Қозғалтқышта электрондық және гидромеханикалық басқару жүйесі бар, ол газды жылдам ашуға төзімді. 100 және 400 арасындағы басты айырмашылық – соңғысының кеңейтушісі немесе соңғы күйдіру бөлімі шамамен 50 дюймге ұзын болды. F-16C/D Block 30/40 ұшақтарында қолданылатын 100-дің орнатылмаған статикалық итермесі орташа қуатта болды және соңғы күйдіруде ; F-14B/D ұшақтарында қолданылатын 400-дің көрсеткіштері сәйкесінше және болды.

Қосымша өзгерістер

1980 жылдардың ортасында Әуе күштері өз тактикалық истребительдері үшін күштірек қозғалтқыш іздеді және F100 және F110 үшін Жақсартылған Өнімділік Қозғалтқышы (ЖӨҚ) бағдарламаларын бастады. Мақсаты – F100 PW 220 және F110 GE 100 модельдерінде қол жеткізілген сенімділікті сақтай отырып, осы кластағы итермелеу күшін ұлғайту болды. Нәтижесінде Pratt & Whitney F100 PW 229 және General Electric F110 GE 129 пайда болды. 100 модельімен салыстырғанда, 129 жаңа компоненттерді қамтыды, соның ішінде толық құқықты цифрлық қозғалтқыш басқару жүйесін (ТҚҚБЖ) (FADEC) қосты. Бұл, жағдайлардың кең ауқымында және ұшу диапазонының үлкен бөлігінде максималды итермелеу күшіне қол жеткізуге мүмкіндік берді, сонымен қатар 80% ортақ элементтерді сақтап, айналма коэффициентін 0,76-ға дейін төмендетті. 129 орташа қуатта итермелеу күшінің және толық форсажда итермелеу күшінің өндірісін қамтамасыз етеді және алғаш рет 1992 жылы F 16C/D Block 50 истребителінде қолданылды. Бұл қозғалтқыш Оңтүстік Корея үшін F 15K-дан бастап F 15E истребительдерінің жаңартылған нұсқаларын да қуаттандырды. F110-ның F118 деп аталатын, форсажсыз нұсқасы B-2 стелс бомбалаушысын және қайта жабдықталған U-2S барлау ұшағын қуаттандырды. General Electric компаниясының Осьтік Векторлық Соқпа (AVEN) деп атаған 3 өлшемді осьтік векторлық соқпасымен жабдықталған F110 GE 100 нұсқасы, Көп Осьтік Итермелеу Векторландыру (КӨІВ) бағдарламасы аясында арнайы модификацияланған F-16 NF16D VISTA истребителінде сынақтан өтті. F110-ның одан әрі жақсартылған нұсқасы 2000 жылдан бастап F110 GE 132 моделімен жасалды, бастапқыда F110 GE 129EFE (Жақсартылған Истребитель Қозғалтқышы) деп аталды. Қозғалтқыштың ұшу сынақтары 2003 жылы басталды, ал алғашқы жеткізілім 2005 жылы жүзеге асты. 132 моделінен алынған технологияның бір бөлігі F110 қызмет мерзімін ұзарту бағдарламасы (ҚМҰБ) арқылы бөліседі.

F-14

F-14A 1973 жылы Pratt & Whitney TF30 қозғалтқыштарымен қызметке түсті. Онжылдықтың соңына қарай, бастапқы қозғалтқыштағы көптеген мәселелерден кейін (және F-15 және F-16 ұшақтарындағы F100 қозғалтқышындағы ұқсас мәселелерден соң), Қорғаныс министрлігі жаңартылған TF30 P-414A қозғалтқыштарын сатып алуды бастады. Бұл қозғалтқыштар техникалық қызмет көрсету мәселелерін шешсе де, отын тұтыну және итермелеу күші бастапқы модельмен салыстырылатын болды – F-14 ұшағы жобаланғаннан әлдеқайда аз. F-14 үшін бастапқыда жоспарланған Pratt & Whitney F401, F100 жобасының теңіздік үлгісі, сондай-ақ шығындар мен сенімділік мәселелеріне байланысты тоқтатылды. Әуе күштерінің AFE бағалау нәтижелерін қарағаннан кейін, Әскери-теңіз күштері 1984 жылы F-14 ұшағының қозғалтқышын ауыстыру үшін F101 DFE-ді таңдады, бұл нұсқа F110 GE 400 деп аталды. 400 және Әуе күштерінің F110 GE 100 арасындағы басты айырмашылық – ұзындығы. 400 нұсқасында F-14 ұшағының фюзеляжіна сәйкес келетін соңғы құбыр кеңейтілді, ол күшейткіш бөлімінен (форсаждық бөлімнен) кейін орналасқан. Қозғалтқыш форсажсыз 29 500 фунт (131 кН) итермелеу күшіне ие, ал форсаждық режимде теңіз деңгейінде 35 000 фунт (156 кН) итермелеу күшіне жетеді, бұл Мах 0,9 жылдамдықта 38 500 фунтқа (171 кН) дейін артады. Бұл F-14 үшін бастапқыда жоспарланған F401-ге ұқсас және TF30 қозғалтқышының 20 900 фунт (93 кН) ең жоғары итермелеу күшінен айтарлықтай жоғары. Бұл жаңартылған ұшақтар бастапқыда F-14A+ деп аталды, бірақ кейін F-14B деп қайта аталды, сондай-ақ F110 қозғалтқышымен жабдықталған жаңадан шығарылған ұшақтар да осылай аталды. Осы қозғалтқыш F-14D ұшағының соңғы нұсқасын да қамтамасыз етті. F-14 ұшағының Super Tomcat 21 (ST-21) сияқты жаңартылған нұсқалары F110 GE 429 қозғалтқышымен жабдықталуы тиіс еді, бұл F110 GE 129 IPE теңіздік нұсқасы.

F-16

F16 Fighting Falcon Pratt & Whitney F100 күйдіруден кейінгі турбовентиляторымен қамтамасыз етілді. Құрылымдық шығындарды төмендету мақсатында, АҚШ Әскери-әуе күштері 1984 жылы «Балама соғыс қозғалтқышы» (БСҚ) бағдарламасын іске қосты, онда қозғалтқыш келісімшарты конкурстық негізде берілуі тиіс болды. 2005 жылғы маусым айының мәліметтері бойынша, F110 АҚШ Әскери-әуе күштерінің F 16C/D паркінің 86% -ын қамтамасыз етті. F110 GE 100, F100 PW 200-ге қарағанда шамамен көбірек итермелеу күшін ұсынуға қабілетті болса да, қозғалтқыштың толыққанды жұмыс істеуі үшін ұшаққа көбірек ауа ағыны қажет; стандартты нормальдық соққылық кіреберіс (NSI) F110-дың мүмкіндіктерін шектеді. Бұл MCID үшін қозғалтқыш кіреберісінің ауданын ұлғайтуға әкелді. F 16C/D Block 30/32 үлгілері екі қозғалтқышты да қабылдай алатын бірінші жалпы қозғалтқыш бөлімімен жасалды, Block 30 үлгілері F110 үшін үлкен MCID кіреберісімен (сондай-ақ «Үлкен ауыз» деп белгілі) жабдықталды, ал Block 32 үлгілері F100 үшін стандартты кіреберісті сақтап қалды. F 16C/D Block 30 және 40 үлгілері F110 GE 100 қозғалтқыштарымен, ал Block 50 үлгісі F110 GE 129 IPE қозғалтқышымен жабдықталды. Біріккен Араб Эмираттарының F 16E/F Block 60 үлгісі F110 GE 132 қозғалтқышымен жабдықталған, сондай-ақ Block 60 негізінде құрылған және бастапқыда Үндістан Әскери-әуе күштерінің MMRCA конкурсы үшін F 16IN деп аталған Lockheed Martin Tata F 21 ұшағы да ұсынылды. F 16 ұшағының екі түрі – Mitsubishi F 2 және General Dynamics F 16XL 129 IPE қозғалтқыштарымен жабдықталған. F 2 үшін қозғалтқыштар IHI Corporation компаниясымен лицензия бойынша өндірілді және F110 IHI 129 деп аталды. 2024 жылдың 24 сәуірінде IHI компаниясы Жапонияның Жер, инфрақұрылым, көлік және туризм министрлігінің еншілес компаниясы IHI Power Systems Co. компаниясының 2003 жылдан бері қозғалтқыш деректерін жалғандап, әлем бойынша 4000-нан астам қозғалтқышқа әсер еткенін тергеп жатқанын хабарлады.

F-15

Әуе күштері F-15E Strike Eagle үшін IPE ретінде Pratt & Whitney F100 PW-229 қозғалтқышын таңдағанмен, ұшу сынақтары үшін бір ұшаққа F110 GE-129 қозғалтқыштары орнатылды. Оңтүстік Корея 40 F-15K истребителін қуаттандыру үшін 129 қозғалтқышын таңдады, бұл F-15 ұшақтарының алғаш рет General Electric қозғалтқышымен жабдықталғандығы болды. Қозғалтқыштар Samsung Techwin компаниясымен бірлескен лицензиялық келісім бойынша өндірілді. Сондай-ақ, Сингапур Республикасы Әуе күштері (RSAF) өзінің F-15SG ұшағын қуаттандыру үшін оны таңдады. F-15E жаңа fly-by-wire басқару жүйесі және F110 GE-129 FADEC-пен бірге Advanced Eagle (Қосымша Егіз) ретінде одан әрі дамытылды. Advanced Eagle Сауд Арабиясының F-15SA, Катардың F-15QA және АҚШ Әуе күштерінің F-15EX ұшақтарының негізі болды.

Нұсқалар

F110 GE 100: F101 DFE (Derivative Fighter Engine) қозғалтқышынан жасалған бастапқы нұсқа, F 16 Block 30 және 40 ұшақтарын қуаттандырады. F110 GE 400: F14 ұшағына сәйкес келетін 50 дюймдік артқы жану камерасы бар 100 нұсқасының теңіздік варианты, F14A+ (кейін F14B деп аталды) және F14D ұшақтарын қуаттандырады. F110 GE 129: Жақсартылған өнімділігі бар қозғалтқыш нұсқасы, F 16 Block 50 және 70, сондай-ақ F 15SG, SA, QA және EX ұшақтарын қуаттандырады. F110 GE 132: Тағы да күшейтілген итеру күші бар нұсқа, F 16 Block 60 ұшағын қуаттандырады.