Монжисар шайқасы: Саладинға қарсы Крестшілер жеңісі

Кіріспе

1177 жылы крестшілер мен әйюбилер арасындағы шайқас

Монгисар шайқасы Иерусалим Корольдігі мен Әйюбид әулеті арасында 1177 жылғы 25 қарашада Рамла мен Ибна арасындағы Монгисарда өтті. 16 жасар Иерусалимнің Бальдуин IV-і, қажырлы жараға шалдыққан, Саладиннің әскеріне қарсы аз санды христиан әскерін басқарып, крест жорықтарының ең танымал шайқастарының біріне айналды. Мұсылман әскері жылдам жеңіліске ұшырап, он екі шақырымға дейін қуылды. Саладин 8 желтоқсанда қалаға жетіп, Қайырға қашып кетті, әскерінің тек онда бірі ғана оныңмен бірге болды. Мұсылман тарихшылары Саладиннің жеңілісін он жыл өткен соң Крессон және Хаттин шайқастарында, сондай-ақ 1187 жылғы Иерусалимді қоршауда жеңіске жеткенімен толықтырылған деп есептеді. Саладин 1179 жылы Мардж-Айюн шайқасында және Якоб фортының қоршауында Бальдуин IV-ті жеңгенімен, 1182 жылы Белвуар қамалы шайқасында және 1183 жылы Керак қоршауында Бальдуинге қайта жеңілді.

Өмірбаян

1177 жылы Иерусалим патшасы Бальдуин IV және жақында қажылық сапарға келген Эльзас Филиппі Мысырға теңізден шабуыл жасау үшін Византия империясымен одақ құруды жоспарлады, бірақ ешқандай жоспар іске аспады. Оның орнына Филипп Триполи графы Реймонд III-тің солтүстік Сириядағы Харим сарынына жасаған жорығына қосылуға шешім қабылдады. Оған ірі крест армиясы, Госпитальдік орденінің рыцарьлары және көптеген Темплирлер еріп жүрді. Бұл Иерусалим патшалығын өз аумақтарын қорғау үшін аз ғана әскермен қалдырды. Ал Саладин Мысырдан Иерусалим патшалығына шабуыл жасауды жоспарлап жатқан болатын. Ол солтүстікке жасақшылар аттанғанын естіп, дереу шабуылға дайындалып, 21 000–26 000/30 000 сарбаздан тұратын әскерімен Иерусалим патшалығына басып кірді. Саладиннің ниеттерін білген Бальдуин IV Вильгельм Тирдің мәліметінше, Аскалонды қорғауға 375 рыцарьмен ғана Иерусалимнен аттанды, бірақ Саладин жіберген әскерлер Балдуиннің жолын тосқаулады. Саладин Газаны қоршау үшін әскерінің бір бөлігін қалдырды, Аскалонда шағын күш қалдырып, қалғандарымен солтүстікке бет бұрды.

Қарсылас күштер

Шын мәнінде, нақты сандарды анықтау мүмкін емес, себебі христиандық дереккөздер тек қана рыцарьлар туралы айтады және жаяу әскер мен туркополдардың санын көрсетпейді, бірақ өлгендер мен жараланғандардың санынан 375 рыцарьдан артық адам болғандығы анық көрінеді. Сондай-ақ, «рыцарь» деп аталатындардың ішінде сержанттар немесе жас рыцарьлар болған-жоғы белгісіз, не олар нағыз рыцарьлар ма екені де сұрақ. Бір замандас шежіреші крест әскерінің саны 7000 деп жазса, екінші замандас бағалаған 20,000 саны, мүмкін, 10,000 санының мәтіндік қателігі болар. Дегенмен, қазіргі тарихшылар франк әскерлерінің саны одан да аз болған деп санайды: 80 тамплиер және 375 рыцарь – 500-ден аз бронежабдықты атты әскер, сондай-ақ 2,500-ден 4,000-ға дейін жаяу әскер мен садақшылар (жауынгерлер, қылышкерлер, айдахарлар, арбаушылар және туркополдар) – Саладиннің неге осындай шағын христиан әскерін қауіп деп санамағанын және Иерусалимге толық сеніммен аттанғанын, соның ішінде әскерін Иерусалим Корольдігінің егістіктерін тонау үшін елді мекендерге таратуға мүмкіндік бергенін түсіндіруге болады. Олардың қарсыластарының саны да белгісіз. 1181 жылғы мәліметтерде Саладиннің мамлюк әскерлері 6976 гулам мен 1553 қарагуламнан тұрған. Алайда, Сирияда және басқа жерлерде қосымша әскерлер болған болуы мүмкін, ал мамлюктермен бірге оларға көмекші күштер де қосылған болуы мүмкін. Вильгельм Тир Саладиннің әскері 26,000 адамнан тұрғанын хабарласа, анонимді шежіреші 12,000 түрік және 9,000 араб әскерін санаған, ал Стивенсон мұны «үлкен асыра сілтеу» деп атады. Бальдуинмен бірге Ольтрежордайнның иесі, 1176 жылы Алепподағы тұтқындықтан босатылған Рейнальд де Шатильон да болды. Рейнальд де Шатильон Саладиннің қаһарлы жауы және король Бальдуиннің екінші қолбасшысы еді. Әскермен бірге Ибелиннің Балдуины, оның інісі Балиан, Реджинальд Греньер және Эдессаның Жоселин III де болды. Тамплиерлер орденінің бас ұстазы Эд де Сен-Аманд 80 тамплиер рыцарымен келді. Тағы бір тамплиер күші Аскалонда Балдуин IV-пен кездесуге тырысты, бірақ олар Газада қоршауға түсті.

The true numbers are impossible to estimate, since the Christian sources refer only to knights and give no account of the number of infantry and turcopoles, except that it is evident from the number of the dead and wounded that there must have been more men than the 375 Knights. It is also uncertain whether the so called knights included mounted sergeants or squires, or whether they were true knights. One contemporary chronicler gave a strength of 7,000 for the Crusader army, while another contemporary estimate of 20,000 was probably a textual corruption of 10,000. However, modern historians generally deem the number of Frankish troops to have been lower; 80 Templars and 375 Knights for less than 500 armored heavy cavalry, as well as 2,500 to 4,000 infantry and archers (spearmen, swordsmen, axemen, crossbowmen and turcopoles), could explain why Saladin did not remotely believe such a tiny force of Christians should be considered a threat and marched at his leisure on Jerusalem, allowing his army to spread out across the countryside to pillage the Kingdom of Jerusalem’s farmlands. Just as uncertain are the numbers of their opponents. An 1181 review listed Saladin's Mamluk forces at 6,976 Ghulams and 1,553 Qaraghulams. However, there would have been additional soldiers available in Syria and elsewhere, while auxiliaries might have accompanied the Mamluks. William of Tyre reported Saladin's strength as 26,000, while an anonymous chronicler estimated 12,000 Turkish and 9,000 Arab troops, which Stevenson calls "greatly exaggerated". Accompanying Baldwin was Raynald de Châtillon, Lord of Oultrejordain, who had just been released from captivity in Aleppo in 1176. Raynald of Châtillon was a fierce enemy of Saladin and was King Baldwin's second in command. Also with the army were Baldwin of Ibelin, his brother Balian, Reginald Grenier and Joscelin III of Edessa. Eudes de Saint Amand, Grand Master of the Knights Templar, came with 80 Templar Knights. Another Templar force attempted to meet Baldwin IV at Ascalon, but they remained besieged at Gaza.

Шайқас

Саладин IV Балдуин оған ермейтінін біліп, Иерусалимге қарай жорығын жалғастырды. Ол Рамла, Лидда және Арсуфқа шабуыл жасады, бірақ Болдуин қауіп төндірмейтіндіктен, әскерін үлкен аумаққа таратып, тонау мен азық-түлік іздеуге рұқсат берді. Алайда, Салахдинге белгісіз, патшаны бағындыру үшін қалдырған күштері жеткіліксіз болды, енді Балдуин мен Темплерлер оны Иерусалимге жетпей тұрып тоқтатуға аттанды. Иерусалим патшасы Балдуин IV бастаған христиандар мұсылмандарды жағалау бойымен қуып, ақырында Рамлаға жақын Монс-Гисарди (Монтгисард) деген жерде жауларын қоршады. Рамланың орналасқан жері даулы, өйткені Рамла сол аты бар қаланы қамтитын үлкен аймақ болған. Малкольм Барбер Монс Гисардиді Аль Сафия үйіндісімен теңестіреді. Саладиннің жылнамашысы Имад ад-Дин әл-Исфахани қазіргі Рамла провинциясындағы Ашкелоннан алыс емес, Менехем ауылының маңында, Аль-Сафия төбешігінде, қазіргі Tell es Safi-де болған шайқасты айтады. Әл-Сафия – ақ дегенді білдіреді, шын мәнінде, Эс-Сафи төбесі ақ түсті, оның басында жақында табылған крестонос қамалының іргетастары бар, ол Бланшегард деп аталады. Араб жылнамашыларының бірі Ибн әл-Атирдің айтуынша, Саладин сол аймақтағы крестонос қамалын қоршауға алуды жоспарлаған. Бірақ Салахдиннің жүкті тасымалдаған керуенінің ізі қалмағаны анық. Телль-эс-Сафидің солтүстігінде ауыл шаруашылығының жерімен шектесетін шағын өзен бар, ол қараша айында жүкті керуеннің өтуіне кедергі келтіретіндей етіп өңделген және сазды болған болуы мүмкін. Мысырлық жылнамашылар жүктің өзеннен өтуде кешіктірілгенін айтады. Саладинді толығымен таң қалдырды. Оның әскері шатақтап қалды: бір бөлігі жүкті керуенге тосқауылға түсіп, екінші бөлігі ауылға шабуыл жасады. Салахдин Балдуиннің және оның әскерінің Салахдиннің шабуылынан туындаған қауіп пен қатер туралы қате түсінік білдірді. Ол Болдуиннің Салахдин әскерінен қорқатынын қате ұқты. Аттар ұзақ жүрістен шаршады. Кейбір жауынгерлер жүкті керуеннен қаруларын жинауға асықты. Саладин әскері Палестина арқылы тез жүретін болсын деп, өз жүгін әулие Аришке қалдырды. Бұл оның әскерін ауыл тұрғындарынан тонап, алып кеткен азық-түлікпен өмір сүруге мәжбүр етеді. Салахдиннің әскері дүрбелеңдеген күйде жаумен күресуге бел буды. Патша Балдуин IV әскерлердің алдына "Нағыз Крест" монументін қоюға бұйрық берді. Жасөспірім кезінен-ақ ауруы қатты болған патшаға аттан түскен адам көмектесіп, ол айқышқа тізе бүгіп жығылды. Ол Құдайдан жеңіске жетуін сұрап, тіріліп, өз жасақтарының құттықтауына күмән келтірмейді. Болдуин қатты ауырып, атпен емін-еркін жүре алса да, кері қайтуға тым кеш екенін біліп, шабуылға шықты. Иерусалим әскері шашылып жиналған мұсылмандарға шабуыл жасап, көптеген зардап шекті. Балдуин IV патшаның қолдары жарақаттарын жабу үшін таңылып, соғыстың ең шұғыл тұсында болды. Мысырдың іс жүзіндегі қолбасшылығы Салахдиннің немере інісі Таки ад-Диннің қол астында болды. Таки ад-Дин Салахдин мамлюктардың күзетшілерін жинап жатқанда шабуыл жасаған. Болдуиннің әскері Салахдиннің бір бөлігін күтіп тұрған жоқ. Бұл бөлімді Салахдин өзі басқарған. Саладин барлық бөлімдерден көмек сұрауға тыңшыларды шақырды. Содан соң сұлтан ұрыстың басталғанын белгіледі. Такидің ұлы Ахмад алғашқы шайқаста қаза тапты. Салахдиннің жасағы тез жеңілді. Салахдиннің өзі Ральф де Дицетоның айтуынша, жарысқа шыққан түйеге мініп қашып құтылу арқылы ғана тұтқындалудан құтылды. Түн батып, сол сұлтанның ертедегі мысырлықтары Телл-эль-Хези төбесінің маңында Каунетум Эстурнеллорумға жетті. Бұл Рамладан 25 шақырым жерде. Бұл қала Tell es Safi (al Safiya) қаласынан 7 км жерде орналасқан. Иерусалимнің Балдуин IV-і Салахдинді түнгі мезгілге дейін қуып, содан кейін Аскалонға кетіп қалды. Тек оның әскерінің біразы ғана онымен бірге Мысырға қайтып оралды.

Saladin continued his march towards Jerusalem, believing that Baldwin IV wouldn't follow him. He attacked Ramla, Lydda and Arsuf, but because Baldwin was supposedly not a danger, he allowed his army to be spread out over a large area, pillaging and foraging. However, unknown to Saladin, the forces he had left to subdue the King had been insufficient and now both Baldwin and the Templars were marching to intercept him before he reached Jerusalem. The Christians, led by the King Baldwin IV of Jerusalem, pursued the Muslims along the coast, finally catching their enemies at Mons Gisardi (Montgisard), near Ramla. The location is disputed, as Ramla was a large region that included the town under the same name. Malcolm Barber equates Mons Gisardi with the mound of Al Safiya. Saladin's chronicler Imad ad Din al Isfahani refers to the battle taking place by the mound of Al Safiya, potentially modern Tell es Safi near the village of Menehem, not far from Ashkelon, and within the contemporary Ramla province. Al Safiya means white and, indeed, the Es Safi hill is white with the foundations of a Crusader Castle recently found at the top, called Blanchegarde. Ibn al Athīr, one of the Arab chroniclers, mentions that Saladin intended to lay siege to a Crusader Castle in the area. But Saladin's baggage train had been apparently mired. There is a small stream north of Tell es Safi bordering farmland that in November might have been plowed up and muddy enough to hinder the passage of the baggage train. The Egyptian chroniclers agree that the baggage had been delayed at a river crossing. Saladin was taken totally by surprise. His army was in disarray: part had been held up by the mired baggage train while another part of his force had scattered into raiding parties across the countryside. Saladin misread the danger and threat that Baldwin and his army was presenting to Saladin’s raiding forces. He mistakenly assumed that Baldwin was actually scared of Saladin’s army. The horses were tired from the long march. Some men had to hurry to collect their weapons from the baggage train. Saladin purposely left his baggage train in al Arish so that his army would quickly move through Palestine. This would force his army to live off of the supplies and food that they had pillaged and took from villagers. Saladin's army, in a state of panic, scrambled to make battle lines against the enemy. King Baldwin IV ordered the relic of the True Cross to be raised in front of the troops. The King, whose teenage body was already ravaged by aggressive leprosy, was helped from his horse and dropped to his knees before the cross. He prayed to God for victory and rose to his feet to cheers from his men, who were moved by what they had just witnessed. Though Baldwin was very ill and could barely ride his horse, he decided it was too late to turn back and went into attack. The Jerusalem army attacked the hurriedly arranged Muslims, inflicting heavy casualties. The King Baldwin IV, fighting with bandaged hands to cover his sores, was in the thick of the fighting. Egyptian effective command was under Saladin's nephew Taqi ad Din. Taqi ad Din apparently attacked while Saladin was putting his Mamluk guard together. As was hoped, Baldwin’s army caught a portion of Saladin’s army off guard. It turned out that Saladin himself led that section. Saladin called scouts to call in all the immediate sections for help. Then the sultan signaled for the start and deployment of battle. Taqi's son Ahmad died in the early fighting. Saladin's men were quickly overwhelmed. Saladin himself only avoided capture by escaping, as Ralph de Diceto claims, on a racing camel. By nightfall, those Egyptians that were with the Sultan had reached Caunetum Esturnellorum near the mound of Tell el Hesi. This is about 25 miles from Ramla. It is only about 7 km from Tell es Safi (al Safiya). Baldwin IV of Jerusalem pursued Saladin until nightfall, and then retired to Ascalon. Only a remnant of his army made it back to Egypt with him.

Салдары

Салах ад-Диннің шегінуі және христиандардың жеңісі барлық мұсылмандарды дүрліктірді. Салах ад-Диннің кейбір серіктері тіпті соғыста жеңіске жеткенімізді жалған айтты. Балдуин IV жеңісін мәңгі есте қалдыру үшін шайқас болған жерге бенедиктин монастырын салды, ол Александриялық Әулие Екатеринаға арналған, оның мерекесі шайқас күніне тура келді. Дегенмен, бұл жеңіс қиынға түсті; Госпитальерлер орденінің ұлы магистрі Роджер де Муленс ер адам қаза тапқанын және 750 адам жараланып үйлеріне қайтқанын хабарлады. Темірде, Триполилік Реймонд III және Антиохиялық Богемонд III Эльзастың Филипп I-ге Сириядағы Харим қаласына қарсы жеке жорыққа қосылды. Харимді қоршау 1178 жылға дейін жалғасты, ал Монгисардағы жеңіліс Салах ад-Динге өз сириялық қарауындағы адалдарын құтқаруға мүмкіндік бермеді. Кейін Салах ад-Дин, король Балдуин IV-тің мәйектің салдарынан қайтысынан кейін Иерусалимді басып алды.

Көркем әдебиет

Монгисар шайқасы 2005 жылғы "Көк патшалығы" фильмінде еске алынады, онда патша Бальдуин IV он алты жасында Саладинні жеңгені көрсетіледі. Ол сондай-ақ Сесилия Холландтың "Иерусалим" романында да сипатталған. Бұл шайқас туралы швед жазушысы Ян Гийюдің "Tempelriddaren" ("Темплирлер") романында да айтылады, онда басты кейіпкер Арн Магнуссон (де Готия) Монгисар шайқасында армия бөліміне қолбасшылық ететін Темплирлер орденінің жоғары лауазымды мүшесі ретінде бейнеленген. Шайқас Гийюдің кітабы негізінде түсірілген "Арн – Темплир" фильмінде көрсетілген.