Кіріспе

Басқа планеталардағы аңғарлық жер бедері. Валлис немесе валлистер /'//v//ae//l//ᵻ//s/ (көпше түрі – валлистер /'//v//ae//l//iː//z/) – латын тілінде "аңғар" деген мағынаны білдіретін сөз. Планеталық геологияда басқа планеталардың жер бедері ерекшеліктерін атау үшін қолданылады. Ғалымдар алғашқы ғарыш зондтарын Марсқа жіберген кезде тапқан ежелгі өзен аңғарлары үшін "валлис" терминін пайдаланды. "Викинг" орбиталық станциялары Марстағы су туралы біздің түсінігімізге революция жасады, көптеген аймақтарда алып өзен аңғарларын анықтады. Ғарыш аппараттарының камералары су тасқынының бөгеттерді бұзып, терең аңғарларды қазып, тау жыныстарының бетін эрозияға ұшыратып, мыңдаған шақырымға дейін ағып өткенін көрсетті. Марстағы кейбір валлистер (Mangala Vallis, Athabasca Vallis, Granicus Vallis және Tinjar Valles) грабендерден басталады. Ал кейбір ірі шығару арналары қиыршық тастармен толған төмендіктерден басталады, олар "хаос" немесе "хаотикалық жер бедері" деп аталады. Қалың криосфераның (мұздаған жер қабатының) астында қысыммен сақталған үлкен көлемдегі су кенеттен босатылған болуы мүмкін, бұл криосферанің жарықтар арқылы бұзылуына байланысты болған деседі.

Ниргал Валлис және суару

Ниргал Валлисі – Марстағы ең ұзын аңғарлар жүйесінің бірі. Ол тым үлкен болғандықтан, бірнеше төртбұрыш аймағында кездеседі. Ғалымдар ежелгі өзен аңғарларының қалай пайда болғанына әлі толыққанды жауап бере алмайды. Дәлелдерге сәйкес, аңғарларды қалыптастырған су жаңбыр немесе қардан емес, жер астынан шыққан. Ұсынылған бір механизм – сумен ыдырау (саппинг). Сумен ыдырау кезінде жер су шығу арқылы құлай бастайды. Бұл құбылыс Американың оңтүстік-батысындағы кейбір шөлді аймақтарда жиі кездеседі. Сумен ыдырау нәтижесінде шағын ойыстар мен қысқа салалар пайда болады. Бұл нышандар Марс Одиссей ғарыш станциясының THEMIS құралымен түсірілген Ниргал Валлисінің Копрат төртбұрышынан алынған суретте көрініс тапқан.

Касей Валлес

Луна Палус аймағының ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – Касей Валлес – Марстағы ең үлкен ағып шығу арналарының бірі. Басқа ағып шығатын арналар сияқты, оны да сұйық су қалыптастырған, мүмкін, алып су тасқыны кезінде. Касей шамамен ұзын. Оның кейбір бөліктері кең. Ол Valles Marineris маңындағы Echus Chasma-дан басталып, Viking 1 қонған жерге жақын Chryse Planitia-ға құйылады. Сакра Менса – үлкен үстел тәрізді жазық, Касейді солтүстік және оңтүстік арналарға бөледі. Ғалымдар оның бірнеше су тасқыны эпизодтарынан және, мүмкін, мұздықтардың әрекетінен пайда болғанын ұсынады.

Сызықты еден депозиттері

Кейбір каналдардың төңірегінде сызықты еден шөгінділері деп аталатын ерекшеліктер кездеседі. Олар кедергілерді айналып өтетіндей, қырлы және жолақты материалдардан тұрады. Ғалымдар олардың мұзға толы екенін айтады. Жердегі кейбір мұздықтарда да осындай ерекшеліктер байқалады. Сызықты еден шөгінділері, үлкен мөлшерде мұз қамтитыны дәлелденген, лобатты қиыршық таралмаларымен байланысты болуы мүмкін. Төмендегі суретте көрсетілгендей, Реулл Валлисі осы шөгінділерді көрсетеді.

Дао Валлистің шығу тегі

Дао Валлис үлкен жанартаудың, Адриака Патераның жанынан басталады, сондықтан ыстық магма үлкен мөлшердегі мұзды еріткен кезде су алған болуы мүмкін деп есептеледі. Суреттегі каналдың сол жағындағы жартылай дөңгелек ойыстар жер асты суларының да су көзіне үлес қосқанын көрсетеді.