Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Марста каналдар бар деген қате пікір
Erroneous idea of canals on Mars
19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басында Марста "каналдар" бар деген қате ой тарады. Бұл Марста экваторлық аймақтарда, 60° солтүстік және 60° оңтүстік ендікте орналасқан, астрономдардың фотосуретсіз алғашқы телескоптар арқылы бақылаған ұзын, түзу сызықтардың желісі болды. Оларды алғаш рет 1877 жылғы қарсы тұру кезінде итальяндық астроном Джованни Шиапарелли сипаттады, және кейінірек басқа бақылаушылар да растады. Шиапарелли оларды canali ("арналар") деп атады, бірақ бұл сөз ағылшын тіліне аударғанда "каналдар" деп қате түсінілді. Ирландиялық астроном Чарльз Э. Бертон Марстағы түзу сызықты ерекшеліктердің алғашқы суреттерін жасады, бірақ оның суреттері Шиапареллидің суреттерімен толық сәйкес келмеді. Ғасыр тобында олардың Марстағы ақылды шетелдіктердің өркениеті салған инженерлік құрылыстар, суару каналдары болғаны туралы болжамдар да айтылды. 20 ғасырдың басында астрономиялық бақылаулардың жақсаруы "каналдардың" көздің иллюзиясы екенін көрсетті, ал қазіргі заманғы ғарыш аппараттарының Марс бетінің жоғары ажыратымды карталары мұндай ерекшеліктердің жоқтығын көрсетеді.
During the late 19th and early 20th centuries, it was erroneously believed that there were "canals" on the planet Mars. These were a network of long straight lines in the equatorial regions from 60° north to 60° south latitude on Mars, observed by astronomers using early telescopes without photography. They were first described by the Italian astronomer Giovanni Schiaparelli during the opposition of 1877, and confirmed by later observers. Schiaparelli called these canali ("channels"), which was mis translated into English as "canals". The Irish astronomer Charles E. Burton made some of the earliest drawings of straight line features on Mars, although his drawings did not match Schiaparelli's. Around the turn of the century there was even speculation that they were engineering works, irrigation canals constructed by a civilization of intelligent aliens indigenous to Mars. By the early 20th century, improved astronomical observations revealed the "canals" to be an optical illusion, and modern high resolution mapping of the Martian surface by spacecraft shows no such features.
"Ақпараттық жаңалықтар"
Итальян тіліндегі canale (көпше canali) сөзі «канал», «арна», «құбыр» немесе «шатқал» дегенді білдіреді. Марспен байланысты канал сөзін алғаш рет 1858 жылы Анджело Секки қолданды, бірақ ол ешқандай түзу сызықтарды көрмеді және бұл терминді үлкен нысандарға қолданды. Мысалы, ол кейін Syrtis Major Planum деп аталатын «Атлантикалық канал» деген атауды берді. Каналдарға Шиапарелли және басқалар Жер бетіндегі нақты және аңызға толы өзендердің, немесе мифологиялық әлемнің есімдерін қойды. XIX ғасырдың соңында астрономиялық байқаулар фотосуретсіз жасалды. Астрономдар телескоп арқылы сағаттап қарап, суреттің анық болатын тыныш кезде күтіп, көргендерін суретке түсіруге тиіс болды. Сол кезде астрономдар Марстың атмосферасы салыстырмалы түрде тығыз деп есептеді. Олар Марстың айналу периоды (күннің ұзақтығы) Жердікімен шамалас екенін, ал Марстың осінің бұрылуы да Жердікіне ұқсас екенін білді, бұл оның астрономиялық және метеорологиялық мағынада маусымдары бар екенін көрсетеді. Олар сондай-ақ Марстың полярлық мұздықтарының маусымдарға байланысты қысқарып, өсіп жатқанын байқады. Жермен ұқсастығы оларды ашық беттегі қараңғы альбедо белгілерін (мысалы, Сыртис Майорды) мұхиттар деп түсіндіруге итерді. Алайда, 1920 жылдардың соңына қарай Марстың өте құрғақ екені және атмосфералық қысымы өте төмен екені белгілі болды. 1889 жылы американдық астроном Чарльз А. Янг Шиапареллидің 1877 жылғы каналды табуы 1881 жылы расталғанын хабарлады, бірақ бұрын болмаған жерлерде жаңа каналдар пайда болды, бұл олардың пайда болуы туралы «өте маңызды және қызығушылық тудыратын» сұрақтарға әкелді. 1892 жылғы қолайлы оппозиция кезінде В. Х. Пикеринг «каналдардың» барлық қиылысында немесе басталу нүктесінде пайда болатын көптеген кішкентай дөңгелек қара дақтарды байқады. Шиапарелли олардың көпшілігін үлкен қараңғы дақтар ретінде көріп, теңіздер немесе көлдер деп атаған; бірақ Пикерингтің обсерваториясы Арекипада, Перуде, теңіз деңгейінен шамамен 2400 метр биіктікте орналасқан және оның пікірінше, телескоп апертурасын екі есе арттыратын атмосфералық жағдайларға ие болды. Басқа байқаушылар, әсіресе Лоуэлл, көп ұзамай оларды анықтады. 1892 және 1894 жылдардағы оппозиция кезінде маусымдық түс өзгерістері туралы хабарлар тарады. Полярлық қар еріген кезде, жақын орналасқан теңіздер ағып, тропиктерге дейін таралып, көбінесе айқын жасыл түске ие болды. Осы кезде (1894) Марста теңіздер бар ма, жоқ па деген күмән туды. Ең жақсы жағдайларда, осы «теңіздер» біркелкіліктің кез келген белгісін жоғалтты, олардың көрінісі биік жерден көрінетін қырқалармен, жарықтармен және каньондармен бөлінген таулы аймаққа ұқсады. Бұл күмәндар көп ұзамай нақтылыққа айналды және қазір Марста тұрақты су беткі денелері жоқ деген жалпы келісімге келді.
The Italian word canale (plural canali) can mean "canal", "channel", "duct" or "gully". The first person to use the word canale in connection with Mars was Angelo Secchi in 1858, although he did not see any straight lines and applied the term to large features—for example, he used the name "Canale Atlantico" for what later came to be called Syrtis Major Planum. The canals were named by Schiaparelli and others after both real and legendary rivers of various places on Earth, or the mythological underworld. At this time in the late 19th century, astronomical observations were made without photography. Astronomers had to stare for hours through their telescopes, waiting for a moment of still air when the image was clear, and then draw a picture of what they had seen. Astronomers believed at the time that Mars had a relatively substantial atmosphere. They knew that the rotation period of Mars (the length of its day) was almost the same as Earth's, and they knew that Mars' axial tilt was also almost the same as Earth's, which meant it had seasons in the astronomical and meteorological sense. They could also see Mars' polar ice caps shrinking and growing with these changing seasons. The similarities with Earth led them to interpret darker albedo features (for instance Syrtis Major) on the lighter surface as oceans. By the late 1920s, however, it was known that Mars is very dry and has a very low atmospheric pressure. In 1889, American astronomer Charles A. Young reported that Schiaparelli's canal discovery of 1877 had been confirmed in 1881, though new canals had appeared where there had not been any before, prompting "very important and perplexing" questions as to their origin. During the favourable opposition of 1892, W. H. Pickering observed numerous small circular black spots occurring at every intersection or starting point of the "canals". Many of these had been seen by Schiaparelli as larger dark patches, and were termed seas or lakes; but Pickering's observatory was at Arequipa, Peru, about 2400 meters above the sea, and with such atmospheric conditions as were, in his opinion, equal to a doubling of telescopic aperture. They were soon detected by other observers, especially by Lowell. During the oppositions of 1892 and 1894, seasonal color changes were reported. As the polar snows melted the adjacent seas appeared to overflow and spread out as far as the tropics, and were often seen to assume a distinctly green colour. At this time (1894) it began to be doubted whether there were any seas at all on Mars. Under the best conditions, these supposed 'seas' were seen to lose all trace of uniformity, their appearance being that of a mountainous country, broken by ridges, rifts, and canyons, seen from a great elevation. These doubts soon became certainties, and it is now universally agreed that Mars possesses no permanent bodies of surface water.
Инженерлік жұмыстар ретінде түсіндіру
Марста өмір бар деген гипотеза, беткі қабаттағы ерекшеліктердің маусымдық өзгерістерінен туындады, олар алғашқыда өсімдіктердің маусымдық өсуіне байланысты деп түсіндірілді (іс жүзінде, бұл өзгерістердің кейбіріне Марстың шаңды дауылдары жауапты). 1894 жылғы оппозиция кезінде Шиапареллинің каналдары ақылды тіршілік иелері жасаған суару каналдары екені туралы идея алғаш рет американдық астроном Персиваль Лоуэлл және басқа да бірнеше адамдар тарапынан айтылды, содан кейін ол жалғыз мүмкін түсіндірме ретінде қабылданып алынды. Марстың полярлық мұздықтарының жыл сайынғы еруі, Марстағы дамыған шетелдік цивилизацияның суды құрғақ экваторлық аймақтарға тасымалдау үшін каналдар салғаны туралы болжамдарға жол ашты. Марстағы каналдар мен «марсиандар» туралы газет және журналдардағы мақалалар халықтың қиялын баурап алды. Лоуэлл өзінің көзқарастарын үш кітапта жариялады: «Марс» (1895), «Марс және оның каналдары» (1906) және «Марс – өмір мекені ретінде» (1908). Ол өмірінің соңына дейін каналдардың ақылды өркениет тарапынан суару мақсатында салынғаны туралы идеяның жақтаушысы болды, бұл Шиапареллиден әлдеқайда асып түсті, ол өз кезегінде Лоуэллдің суреттеріндегі көптеген егжей-тегжейліліктерді қиял тудырған деп есептеді. Кейбір бақылаушылар ондаған, тіпті жүздеген каналдарды көрсетіп, олардың барлығына егжей-тегжейлі атаулар берілген карталар жасады. Кейбір бақылаушылар «екілену» деп аталатын құбылысты байқады, яғни екі параллель каналды.
The hypothesis that there was life on Mars originated from seasonal changes observed in surface features, which began to be interpreted as due to seasonal growth of plants (in fact, Martian dust storms are responsible for some of this). During the 1894 opposition, the idea that Schiaparelli's canali were really irrigation canals made by intelligent beings was first hinted at, and then adopted as the only intelligible explanation, by American astronomer Percival Lowell and a few others. The visible seasonal melting of Mars polar icecaps fueled speculation that an advanced alien race indigenous to Mars built canals to transport the water to drier equatorial regions. Newspaper and magazine articles about Martian canals and "Martians" captured the public imagination. Lowell published his views in three books: Mars (1895), Mars and Its Canals (1906), and Mars As the Abode of Life (1908). He remained a strong proponent for the rest of his life of the idea that the canals were built for irrigation by an intelligent civilization, going much further than Schiaparelli, who for his part considered much of the detail on Lowell's drawings to be imaginary. Some observers drew maps in which dozens if not hundreds of canals were shown with an elaborate nomenclature for all of them. Some observers saw a phenomenon they called "gemination", or doubling – two parallel canals.
Қазіргі күмәндер мен түпкілікті дәлелдену
Басқа бақылаушылар каналдар туралы ұғымға күмән келтірді. Әйгілі бақылаушы Эжен Антониади 1909 жылы Марстың қарама-қарсы тұсуы кезінде Медон обсерваториясында 83 см (32,6 дюйм) апертурасы бар телескопты пайдаланды және ешқандай каналдарды көрмеді. Пик-дю-Миди обсерваториясындағы жаңа Бейло дөңгелегінде түсірілген Марстың керемет суреттері 1909 жылы Марс каналдары теориясын ресми түрде жоққа шығарды, ал каналдар туралы ұғымның маңызы азайды. Осы кезде спектроскопиялық талдау да Марс атмосферасында судың жоқ екенін көрсетті. Дегенмен, 1916 жылы Вальдемар Каемпферт (Scientific American және кейіннен Popular Science Monthly редакторы) әлі де скептиктерге қарсы Марс каналдары теориясын қызу қорғады. 1907 жылы британдық табиғат зерттеушісі Альфред Рассел Уоллес «Марста өмір сүруге бола ма?» атты кітап жариялады, онда Лоуэллдің талаптарына қатаң сын айтылды. Уоллестің талдауы Марстың беті Лоуэллдің болжағаннан әлдеқайда суық екенін және атмосфералық қысымның бетте сұйық судың болуы үшін тым төмен екенін көрсетті. Ол сондай-ақ, Марс атмосферасында су буының болуын анықтауға бағытталған бірнеше соңғы әрекеттер сәтсіз аяқталғанын атап өтті. Ол күрделі өмірдің мүмкін емес екеніне, тіпті Лоуэлл айтқан планетаны айналдыратын суару жүйесіне де келді. Марстағы каналдардың болуы ғарыш кеңістігіне жарыс басталғанда да даулы мәселе болып қала берді. 1965 жылы ғарыш ғылымдары туралы анықтамалықта былай делінген: «Каналдардың болуы туралы бірауыздан пікір болмаса да, көптеген астрономдар, әдетте, 40-160 шақырым (25-100 миль) немесе одан да көп ені және ұзындығы бар сызықтық (немесе шамамен сызықтық) белгілер бар екеніне келіседі». Содан кейін сол жылы АҚШ-тың «Маринер-4» ғарыш кемесі Марста жоғары деңгейдегі өмірдің болуы мүмкін емес екенін және ешқандай каналдың жоқ екенін нақты дәлелдеді. Ол әсер кратерлерін және жалпы құнарсыз Марс ландшафтын көрсететін суреттерді түсірді, атмосфералық қысым 4,1-7,0 миллибар (410-700 паскаль) болды, бұл Жер атмосфералық қысымының 0,4%-0,7%-ын құрайды, ал күндізгі температура -100 градус Цельсийге дейін төмендеді. Марстың магниттік өрісі мен радиациялық белдеулері анықталған жоқ. Ерте 1903 жылы Джозеф Эдвард Эванс және Эдвард Маундер мектеп оқушыларының қатысуымен визуальды эксперименттер жүргізіп, каналдардың қалай оптикалық иллюзия ретінде пайда болатынын көрсетті. Бұл өйткені нашар сапалы телескоп көптеген нүктелік нысандарды (мысалы, күн дақтары немесе кратерлер) қарағанда, олар сызықтар құрайтын сияқты көрінеді. Кейіннен, 1960 жылдардан 2000 жылдарға дейін Марсты суретке түсіруші ғалым Уильям Кеннет Хартманн «каналдардың» таулар мен кратерлердің жел соққан жағындағы шаңның жолақтары екенін болжады.
Other observers disputed the notion of canals. The influential observer Eugène Antoniadi used the 83 cm (32.6 inch) aperture telescope at Meudon Observatory during the 1909 opposition of Mars and saw no canals, the outstanding photos of Mars taken at the new Baillaud dome at the Pic du Midi observatory also brought formal discredit to the Martian canals theory in 1909, and the notion of canals began to fall out of favor. Around this time spectroscopic analysis also began to show that no water was present in the Martian atmosphere. However, as of 1916 Waldemar Kaempffert (editor of Scientific American and later Popular Science Monthly) was still vigorously defending the Martian canals theory against skeptics. In 1907 the British naturalist Alfred Russel Wallace published the book Is Mars Habitable? that severely criticized Lowell's claims. Wallace's analysis showed that the surface of Mars was almost certainly much colder than Lowell had estimated, and that the atmospheric pressure was too low for liquid water to exist on the surface. He also pointed out that several recent efforts to find evidence of water vapor in the Martian atmosphere with spectroscopic analysis had failed. He concluded that complex life was impossible, let alone the planet girding irrigation system claimed by Lowell. The existence of Martian canals was still controversial even at the dawn of the Space Race. In 1965, the Sourcebook on the space sciences said that "Although there is no unanimous opinion concerning the existence of the canals, most astronomers would probably agree that there are apparently linear (or approximately linear) markings, perhaps 40 to 160 kilometers (25 to 100 miles) or more across and of considerable length." Later in the same year, the arrival of the United States' Mariner 4 spacecraft debunked for good the idea that Mars could be inhabited by higher forms of life, or that any canal features existed. It took pictures revealing impact craters and a generally barren Martian landscape, with a surface atmospheric pressure of 4.1 to 7.0 millibars (410 to 700 pascals), 0.4% to 0.7% of Earth atmospheric pressure, and daytime temperatures of −100 degrees Celsius were measured. No magnetic field, nor Martian radiation belts were detected. As early as 1903, Joseph Edward Evans and Edward Maunder conducted visual experiments using schoolboy volunteers that demonstrated how the canals could arise as an optical illusion. This is because when a poor quality telescope views many point like features (e. g. sunspots or craters) they appear to join up to form lines. In hindsight, William Kenneth Hartmann, a Mars imaging scientist from the 1960s to the 2000s, hypothesized that the "canals" were streaks of dust caused by wind on the leeward side of mountains and craters.
Танымал мәдениетте
Марстағы каналдар алғаш рет 1883 жылы анонимді түрде жарияланған «Марстағы саясат және өмір» романында көркем әдебиетте пайда болды. Лоуэллдің кітаптарында олардың жасалма құрылыстар екені туралы идея кеңінен таралғаннан кейін, олар көптеген көркем шығармаларда суреттелді, бірақ «Маринер-4» ғарыш аппаратының Марс маңынан өтуі олардың мүлдем жоқ екенін нақты көрсетті.
Martian canals first appeared in fiction in the anonymously published 1883 novel Politics and Life in Mars. Following the popularization of the idea that they were artificial constructs by Lowell's books, they appeared in numerous works of fiction until the Mariner 4 flyby conclusively demonstrated that they did not exist.