Кіріспе

Жұлдызды соғыс ғаламындағы тілдер мен жазу жүйелері

Джордж Лукас жасаған «Жұлдызды соғыс» ғарыш операсы ғаламында, ойдан шығарылған тілдерде айтылатын кейбір диалогтар бар. Франшизаның лингва франкасы ғаламда «Галактикалық негізгі» деп аталады, ол фильмнің немесе туындының тілінің өзі, ағылшын тілі немесе туындының дубляждануы немесе аудармасы жасалған тіл. Кейіпкерлер көбінесе «Негізгі» тілден өзге тілдерде сөйлейді, атап айтқанда, Чеубакка және басқа Вукилер сөйлейтін Ширивук, R2-D2 және BB-8 сөйлейтін дроид тілі, Эвоктар сөйлейтін Эвок тілі және Джабба Хатт сөйлейтін Хуттес тілі. Бұл аттардың ешқайсысы «Жұлдызды соғыс» фильмдерінде кездеспейді. Ойдан шығарылған тілдер дыбыс дизайны ретінде қарастырылды және көбінесе түпнұсқа және соңғы үш фильмнің дыбыс режиссері Бен Бертт жасады. Ол ағылшын тілінен өзге кечуа, хая және тибет тілдері сияқты тілдердің дыбыстарын пайдаланып, шетелдік диалогтар құрды. Сара Форсберг «Күш оянады» фильмінде де осы әдістемені қолданды. Лукас сондай-ақ фильмдердегі жазба мәтіннің ағылшын алфавитінен ерекшеленуін қалады, сондықтан жаңа әліпбилер жасалды. Сыншылар фильмдер үшін жасалған тілдерді басқа ойдан шығарылған туындылардағы нақты жасалған тілдермен салыстырып, оларды нашар деп бағалады. Шет елдік кейіпкерлер үшін күшті акцентпен ағылшын тілін қолдану нәсілдік стереотиптерді күшейте түсетіні де сынға ілікті.

Даму

Тілдерді дамыту дыбыс дизайны ретінде қарастырылды және оны Бен Бёртт, түпнұсқа және преквел трилогияларының дыбыс дизайнері жүзеге асырды. Ол ағылшын тілінен өзге тілдердегі сөздер мен олардың дыбыстарын пайдаланып, шетелдік диалогтар жасады, мысалы, түпнұсқа «Жұлдызды соғыстар» фильмінде Гридо үшін кечуа тілін, ал «Жедайлардың оралуы» фильмінде Ниен Нунб кейіпкері үшін хая тілін қолданды. Ол ағылшын тілін де пайдаланды, мысалы, алғашқы «Жұлдызды соғыстар» фильмінде ол батыс фильмінен алынған ағылшын диалогтарын өңдеп, оларды шетелдік тілдей етіп шығарды. Бёртт осы процесс туралы былай деді: «Әдетте, зерттеу жүргізіп, экзотикалық және қызықты тілдерді табу қажет, мұндай тілді аудиториямыздың 99 пайызы түсінбеуі мүмкін». Осы әдіс шетелдік тілдердің дыбыстарын жасау үшін «Қуат оянады» фильмінің өндірісіне де енгізілді. Режиссер Джей Джей Абрамс лингвистикада кәсіби білімі жоқ, бірақ YouTube желісінде «Шетелдіктер үшін тілдер қалай дыбыстайды» деген танымал видеосериясын жасаған Сара Форсбергтен индонезиялық актер Яян Рухиан айтқан шетелдік диалогты жасауын сұрады. Рухианның ана тілі – индонезия және сунда тілдері. «Эпизод I – Жасырын қауіп» фильміне жасалған сын пікірде Патрисия Уильямс The Nation басылымында Джедайлар «жақсы британдық акцентпен» сөйлейтінін, ал «Набу планетасының бағындырылған әйелдері» және «Анакин мен Шми Скайуокер сияқты құлдар» «орта таптың американдықтарына тән қатал, бейтараптықпен» сөйлейтінін атап өтті. Силас Карсон сомдаған Неймодиан кейіпкері Нут Гунрейдің дыбысын анықтау үшін Лукас және Рик Маккалум әртүрлі елдердің актерлерін Карсонның репликаларын оқып тыңдады. Ақырында олар тай тіліндегі акценті бар ағылшын тілін таңдады, ал Карсон диалогты тай акцентін имитациялап қайта жазды. Гунрейдің акценті сыншылар тарапынан «Голливудтық шығыс» деп сипатталды, бұл Гунрейдің азиялық стереотип ретінде сынға ұшырауына себеп болды. Ваттоның акценті де антисемиттік және арабтық коннотацияларға ие болды деген сындарға ұшырады. Гунган кейіпкерлері, әсіресе Джар Джар Бинкс, күшті акценті бар қарапайым тілде сөйлейді, сыншылар бұл тілді «Кариб теңізінің әуезімен сіңген пиджин» деп сипаттап, афроамерикандық мәдениетінің стереотиптік бейнесін еске алады деді. Осы ерекшелік гугандықтардың нәсілдік қорлаушылыққа ұшыраған стереотип немесе карикатура ретінде сынға ұшырауына себеп болды. Оның әрбір әрпі ағылшын әрпіне сәйкес келеді, сондай-ақ кейбір ағылшын диграфтары да бар. 2015 жылдың желтоқсанында «Қуат оянады» фильмінің шығуына орай, Google Translate 2015 жылдың қарашасында мәтінді Ауребеш тіліне аудару мүмкіндігін қосты, бірақ ол 2016 жылдың ақпанында алынып тасталды. «Қуат оянады» фильмінде BB-8 диалогы Билл Хейдер мен Бен Шварцтың дауыстарын iPad-тағы дыбыс эффектілері қосылған сөйлеу құрылғысы арқылы өңдеу арқылы жасалды. Бинарлық код көрермендерге көбінесе түсініксіз болғанымен, ол Люк Скайуокер сияқты кейіпкерлерге түсінікті болып көрінеді.

Евокез

Ендор ормандарының эвоктары С-3ПО білетін 6 миллионнан астам басқа коммуникация түрлерінің біріне жататын "алғашқы диалектіде" сөйлейді. "Джейдидің оралуы" фильмінің дыбыс режиссері Бен Бёртт эвок тілін, немесе эвок тілін жасады. "Джейдидің оралуы" DVD-нің комментарий жолында Бёртт BBC деректі фильмінде естіген тілді оқшауланған көшпелі калмықтардың тілі – Калмык Ойрат тілі деп атады. Ол зерттеу жүргізіп, 80 жастағы калмық босқынын анықтағанын айтады. Ол оның ана тілінде халық ертегілерін айтқанын жазды, содан кейін бұл жазбаларды эвок тілінің дыбысталу негізі ретінде пайдаланды. Дауыс актері қарт әйелдің даусының әртүрлі стильдерін еліктеп, осы дыбыстарды орындады. C-3PO эвок тілінде сөйлейтін сахна үшін актер Энтони Дэниелс Бёртпен бірге жұмыс істеді және калмық жазбаларына негізделген сөздерді ойлап тапты. Алдыңғы сахнада, C-3PO-ның левитациялау кезінде, эвоктар тагалог тілінде "көр", "осы" және "әдемі" сияқты сөздерді айтты. Летбридж университетінің Марсия Кальковская эвок тіліне калмық тілімен бірге тибет тілінің де әсер еткенін айтады. Бұл тілдерді таңдау тарихы Бёртттің 1989 жылғы телефон сұхбатында айтылған, сондай-ақ көптеген тибет тіркестері аударылған. Эвоктардың C-3PO-ға айтқан алғашқы дұғасы – барлық сезімтал тіршілік игілігі үшін тибет буддалық дұғасының бастапқы бөлігі, сонымен қатар панаға алу дұғасының екінші бөлігі. Тибет диаспорасының өкілдері экрандағы оқиғалармен сәйкес келмейтін көптеген тіркестерді түсінбегендіктен, қызығушылық танытты.

Родий

Бастапқы "Жұлдызды соғыстар" фильмінде Гридо Хан Солоға түсінікті, белгісіз шетел тілінде сөйлейді, кейін ол Родиан тілі екені анықталды. Брюс Маннхайм Гридоның "морфологиялық жағынан дұрыс құрылған" фразалармен Оңтүстік Кечуа тілінде сөйлегенін, бірақ сөйлемдердің мағынасыз болғанын айтты. Аллен Соннефранк, Кечуа тілінде сөйлейтін және Берклидегі Калифорния университетінде лингвистикалық антропологияны оқыған студент, Лукасфильмтің фильм үшін Кечуа тіліндегі диалогтарды жазу үшін оған жүгінгенін мәлімдеді. Оған диалог фильмде кері ойнатылатыны айтылды, бірақ Соннефранк оны жазудан бас тартты, себебі оны "егер Кечуа тілі ана тілі болған адам жасаса, онда бұл пайдалануға құмарлық танытудың ықтимал қадамы" деп ойлады. Хатт тілі – "Жұлдызды соғыстар" әлеміндегі лингва франка. Оны көптеген топтар мен түрлер қолданады. Наль-Хутта, Нар-Шада, Татуин және Хатт кеңістігіндегі және оның маңындағы басқа да әлемдерде. Хатт кеңістігі – галактиканың Хатттардың ықпал аймағындағы аймағы, сондықтан Хатт тілі кеңінен қолданылады. "Жұлдызды соғыстар аңыздары" үздіксіздігінде бұл аймақ бұрынғы Хатт империясының иеліктеріне кіреді. Оны фильмдерде адам емес жандар (Джабба Хатт, Уатто, Себульба және т.б.) және адамдар сөйлейді. Айта кетейік, The Max Rebo тобы Хатт тілінде сөйлейді және ән айтады. Франшизада көптеген Хатт әліпбилері кездеседі, ең танымалдары – Бунта әліпбиі және Наль Хутт әліпбиі. Жанкүйерлердің пікірінше, "канондық" саналатын әліпби Pizza Hut пицца қораптарында табылған.

Жава және жава сауда тілдері

Татуинде де кездесетін джавалар жоғары, сыңғырлаған дауыспен сөйлейді. Өз тегінің басқа өкілдерімен сөйлескенде, сөйлеумен қатар, олар эмоцияларын көрсететін иіс шығарады. Дроидтармен сауда жасағанда және джава емес адамдармен араласқанда, олар иіссіз сөйлейді, себебі көптеген адамдар бұл иісті "жағымсыз" деп есептейді. "Утинни!" – жава тіліндегі белгілі айғай, "Жаңа үміт" фильмінде джава Р2-D2-ні атып түсіргеннен кейін басқа джаваларға айқайлаған.

Кенары тілі

Andor сериалының үшінші эпизодында қолданылған кенари тілі португал, испан және венгр тілдерінің қоспасынан құралған.

Мандоа

Мандалория тілінің жазба түрін Меттшан Джанго Фетттің Slave I кемесінің дисплей экраны үшін жасады. Композитор Джесси Харлин 2005 жылғы Republic Commando видео ойынына арналған хорлық шығармаға қажет сөздерді ойлап табу үшін, бұл тілдің ежелгі тіл болуын көздеп, сөйлеу түрін құрастырды. Ол бұл тілді "Мандо'а" деп атады, ал Republic Commando романдары сериясының авторы Карен Трависс оны кеңінен дамытты. Мандо'а негізінен сөйлеу арқылы қолданылатын, агглютинативті тіл ретінде сипатталады, онда есімдер мен есімдіктерде грамматикалық род жоқ. Сондай-ақ, бұл тілде пассивті сөздер жоқ, көбінесе белсенді сөздермен сөйлейді. Ол көбінесе тұманды және үш грамматикалық уақытқа (қазіргі, өткен және болашақ) бөлінеді. Оның сөйлеушілері әдетте қазіргі уақыттан басқа уақыттарды қолданбайды. Тілде "Конкордиан" деп аталатын, "Конкорд Таң" планетасында қолданылатын өзара түсіністік диалекті бар екендігі айтылады, бұл туралы Травистің Order 66 және 501st романдарында жазылған, ал Мандалордың Конкордия серігінде сөйленетін диалект "Мандалор қастандығы" атты The Clone Wars телесериалының екінші маусым эпизодында естіледі.

Сифтар

Сит тілі, Сит кейіпкерлерінің сөйлеуі үшін арналған, 2012 жылдың ақпанында жарық көрген «Сит кітабы» үшін Бен Гроссблатт жасаған. Тілді дамыту және жазу жүйесі 2010 жылдың қараша айында басталды. Гроссблатт «мультфильмдік» емес, «тіл принциптерінің үлгілеріне сай келетін» және айтуға қолайлы тіл жасауға тырысты. Ол тілдің «жауынгерлік және мистикалық сезім тудыруы» және «коммуникация үшін қолайлы, эстетикалық тұрғыдан ұнамды құрал» болуы керек деп ойлады. Тілдің дыбысы «қатал, бірақ жабайы емес» және «сенімді, сәнді қатыгездікті білдіруі» тиіс деп санайтын. «Формалды, әскери» және «күшті, даусыз» сипаттарға қол жеткізу үшін ол жабық буындарды қалайтын, нәтижесінде жылдам және ұзынды-қысқа сөздер пайда болды. Тіл агглютинативті құрылымға ие.

Тоскенді жаулаушылар

Татуиннің Тюскен шабуылшылары Тюскен емес адамдарға түсіну қиын тіл қолданады, бірақ «Мандалориан» сериалындағы Мандалорец олардың қол тілінде түсініп, жауап бере алды. «Ескі Республиканың рыцарі» ойынына сәйкес, олар өздеріне тән тілде сөйлейді. Ойында HK 47 атындағы дроид ойыншыға Тюскен шабуылшыларымен байланысуға көмектеседі. Олар көпшілік ортада арыстандай аңырап, шайқас қиғаштарын айқайлайды. «Мандалориан» сериалының «5-тарау: Оқшы» атты эпизодының сценарийінде Мандалорец пен Тюскен шабуылшысы қол тілі арқылы қарым-қатынас жасайтыны көрсетілген. Сериал құрамындағы қол тілін білетін адам өндірісшілерге есітімейтін адамды кеңес алуға және Тюскен шабуылшысы рөлін ойнауға шақыруға ынталандырды. Трой Коцур бұл рөлге тағайындалды және ол американдық қол тілінен гөрі Тюскен шабуылшыларының ортасы мен мәдениетіне негізделген Тюскен қол тілін жасады. Тілде қолданылатын қол пішіндері қарапайым болды. Мысалы, Мандалорецтің белгісі – Мандалорецтің қарулы бас киімінің аралықтарын бейнелеу үшін М әрпіне негізделген жалпақ қол пішіні, ал Грогудың белгісі – үлкен құлақтарын көрсету үшін екі қолды бас екі жағына қою. Тюскен шабуылшылары «Боба Фетт кітабында» да Тюскен қол тілінде сөйлейді.

Өтегі

Ubese – «Джедайдың оралуы» фильмінде естілетін тіл, онда көрініс түріндегі принцесса Лея C-3PO аудармашы ретінде Джабба Хаттпен келісімдер жүргізеді. Лея бірдей Ubese сөзін үш рет қайталайды, ал субтитрлер мен C-3PO оны әр жолы әртүрлі аударады. Тіл білімі мен жасанды тілдерді құрушы Дэвид Питерсон, жас кезінде осы түсініксіздікті шешуге тырысқанын, тіпті жанкүйерлердің кездейсоқ болса да, ойдан шығарылған тілдердегі қателерді қалай байқайтынына мысал ретінде келтірді. Ол Ubese-ді толыққанды дамыған тіл емес, тілдің «эскизі» деп атады және оны «шын тіл болмаса да, кейбір жағдайларда шын тілдей сезім беру үшін» жасалған «жалған тіл» деп сипаттады. Нәтижесінде, ол Ubese-ді «жақсы құрылмаған және назар аударуға лайық емес» деп сынады.