Кіріспе
Жұлдыздық соғыс кейіпкері Джар Джар Бинкс – Джордж Лукас жасаған «Жұлдыздық соғыс» сагасындағы гунган тайпасының ойдан шығарылған кейіпкері. Джар Джар «Жұлдыздық соғыс» трилогиясының барлық эпизодтарында – I эпизодтағы («Фантомдық қауіп») басты кейіпкер ретінде, II эпизодтағы («Клондардың шабуылы») және III эпизодтағы («Сифтердің қайырымы») қосалқы рөлде, сондай-ақ «Жұлдыздық соғыс: Клондар соғысы» телесериалында пайда болады. Тірі түсірілімдегі алғашқы толық компьютерлік графикамен жасалған қосалқы кейіпкер, ол көп жағдайда Ахмед Бесттің дауысымен дыбысталады, ал CGI жұмысына дейін протездерді пайдаланып осы кейіпкерді сомдады. Бинкс туралы соңғы мәлімет 2017 жылғы «Aftermath: Empire's End» романында келтіріледі. Джар Джардың I эпизодтағы басты міндеті – көрермендерге комедиялық әсер беру болды. Ол көрермендер мен сыншылар тарапынан зор наразылыққа ұшырады және «Жұлдыздық соғыс» тарихындағы, жалпы кино тарихындағы ең ұнатпайтын кейіпкерлердің бірі ретінде танылды. Кейбір комментаторлар кейіпкердің қара нәсілді адамдар, әсіресе ямайкалықтар туралы стереотиптерге негізделгенін айтады. Бұл жағдай Бестке жеке әсер етті, ол кейіпкердің нәсілшілдік стереотиптерге негізделгендігі туралы пікірмен келіспеді. 2010 жылы Adult Swim «Robot Chicken: Star Wars Episode III» атты мультсериалын шығарды, онда Ахмед Бесттің өзі дауыс берген Бинкс алты фильм бойы сиф лорд болғанын және Палпатинды өзі басқарғанын жариялады. Бес жыл өткен соң, 2015 жылы Reddit желісіндегі бір пайдаланушы Джар Джардың бастапқыда манипулятор-жамандық ретінде ашылуы жоспарланғанын, бірақ кейіпкердің танымалдылығының төмендігіне байланысты бұл сюжеттік желі алынып тасталғаны туралы жанкүйерлер теориясын жариялады. Бұл теория интернетте кең тарап, тіпті Бесттің де ынталандыруымен, оның жарым-жартылай шындыққа жақын болуы мүмкін деген пікірлер айтылды. Кейіпкерге деген қатынас өзгерді, оны бала кезінде преквелдерді көрген жанкүйерлер қорғады. Сондай-ақ, кейіпкерді преквелдердің түсірілім тобының мүшелері де қолдады. Содан бері Ахмед Бест осы қолдау мен құрметке өте риза болды.
Jar Jar Binks is a fictional character of the Gungan race from the Star Wars saga created by George Lucas. Jar Jar appears throughout the Star Wars prequel trilogy – as a major character in Episode I: The Phantom Menace and with a supporting role in Episode II: Attack of the Clones and Episode III: Revenge of the Sith – as well as having a role in the television series Star Wars: The Clone Wars. The first fully computer generated supporting character in a live action film, he has been voiced by Ahmed Best in most of his appearances, who also acted out the character with prosthetics prior to the CGI work. The last mention of Binks is in the 2017 canonical novel Aftermath: Empire's End. Jar Jar's primary role in Episode I was to provide comic relief for the audience. He was met with overwhelming dislike from both audiences and critics, and has been recognized as one of the most hated characters in Star Wars and the history of film in general, with some commentators arguing that the character was based on stereotypes of black people, especially Jamaicans. The hate affected Best personally, who rejected the idea that the character was based on racist stereotypes. In 2010, Adult Swim released Robot Chicken: Star Wars Episode III which included a sketch where Binks, voiced by Ahmed Best himself, revealed that he was a Sith Lord throughout the six films, and had manipulated Palpatine himself. Five years later, in 2015, a Reddit user posted a fan theory that Jar Jar was originally going to be revealed as a manipulative villain, but this plot point was removed due to the character's unpopularity. The theory gained popularity on the internet, and was even encouraged by Best, who implied that it could have been partially true. The character's reception changed as he was championed by fans who had seen the prequels at the time of their release as children. He has also been defended by members of the prequels' production team. Since then Ahmed Best felt grateful for the support and admiration.
Тұжырымдама
Джордж Лукас Диснейдің Гуфи кейіпкерінен шабыттанып, Жар Жарды жасауға кірісті. Әнші Майкл Джексон бұл рөлді ойнауға ниеттенді, бірақ кейіпкерді протездер арқылы сомдауды қаласа, Лукас оның толығымен компьютерлік графикамен жасалғанын (CGI) талап етті. Ахмед Бест "Стомп" өндірісіндегі жұмысының арқасында таңдалды, себебі Лукас рөлге епті, дене шынықтырылған адамды іздеді. Отырыс барысында ол бірнеше жекпе-жек қимылдары мен акробатикалық элементтер орындады, бұл, Бесттің сөзінше, Лукастың кейіпкер туралы ойларымен үйлеспеді – ол Бастер Китон сияқты комедиялық пантомима актерлеріне көбірек ұқсауы керек еді. Бест Жар Жарды сомдау үшін 100 000 долларға жуық тұратын протездік костюм киді, ол актерлерге араласуға, аниматорларға нұсқау алуға, ал цифрлық суретшілерге жарықты дұрыс бейнелеуге көмектесті. Ол – толыққанды фильмдегі алғашқы компьютерлік графикамен жасалған екінші рөлдегі кейіпкер, алайда кейбір кадрларда (мысалы, кейіпкердің тек қолы мен аяғы көрсетілгенде) костюм CGI-мен ауыстырылмады.
Фильмдер
Джар Джар тек алдын-ала түсірілген трилогия фильмдерінде ғана пайда болады.
Қауіп-қатер
Джар Джар Бинкс алғаш рет "Жұлдыздық соғыстар: І эпизод – Құпия қауіп" фильмінде Набу планетасынан шыққан, өзінің қоңырлығы үшін тайпасынан қуылған, ақымақ Гунган ретінде пайда болады. Ол Сауда федерациясының көлігінің астында қалмай жаздап кетеді, бірақ соңғы сәтте джедай шебері Кви-Гон Джинн (Лиам Нисон) оны құтқарады. Кви-Гон және оның шәкірті Оби-Ван Кеноби (Эван Макгрегор) Джар Джардың тайпасын оны өздеріне жетекші ретінде беруге көндіреді. Кейін ол Джедайлар мен Падме Амидаламен (Натали Портман) бірге Татуин планетасына барады, онда тоғыз жасар құл Анакин Скайуокермен (Джейк Ллойд) танысып, дос болады. Джар Джар кейін фильмнің шешуші шайқас сахнасында Гунган армиясының генералы ретінде Гунгандықтарды жетектеп, Сауда федерациясын жеңіске жетеді. Шайқас аяқталғаннан кейін ол Кви-Гон Джинннің қоштасу рәсіміне қатысады және тайпаластарымен бірге жеңіс шеруіне шығады.
Клондардың шабуылы
Джар-Жардың "Клондар шабуылы" фильміндегі рөлі әлдеқайда кішкентай, бірақ оның іс-әрекеттері маңызды. Өз планетасын құтқаруға көмектескеннен кейін он жыл өткен соң, ол Галактикалық Сенатқа делегат болып сайланады және осы ретте, ескі достары Оби-Ван мен Анакинге (Хейден Кристенсен) Корусантқа оралуына көмектеседі, оларды қуанышпен қарсы алады. Кейін ол Набу атынан Сенат алдында сөз сөйлеп, Канцлер Палпатинге (Иан МакДиармид) кең ауқымды төтенше жағдайларға қатысты өкілеттік беруді жақтады.
Сифтардың кек алуы
Джар-Жар «Ситтің қайырымы» фильмінде тек бірнеше сахнада ғана пайда болады және оның диалогы жоқ (бір сәтте қысқа ғана "кешіріңіз" дегеннен басқа). Алғашқыда оған диалогтар берілген, бірақ олар алынып тасталды. Тағы бір жойылған сахнада Палпатин өзін император деп жарияламай тұрып, Джар-Жарды билікке көтеруі үшін оны қысымға алып, мазақтайтын көрініс болған еді. Фильмнің соңында Падме Амидаланың қоштасу рәсімінде ол Босс Насспен бірге оның табытының артынан қасіретпен қадам басады.
Клондар соғысы телесериалы
Джар Джар Бинкс – "Жұлдыздар соғысы: Клон соғыстары" анимациялық сериалының көмекші кейіпкері, ол бұл жолы да Бест дауыстаған, алайда, Филь ЛаМарр бірінші маусымның үш эпизодында Б.Дж. Хьюз псевдонімімен осы кейіпкерге дауыс берген. Сериалда ол Сенат өкілі ретінде кейде басты кейіпкерлер – Анакин, Оби-Ван, Падме және Анакиннің шәкірті Асока Тано – олардың шытырман оқиғаларында бірге болады. Ол және джедай шебері Мейс Винду "Жоғалғандар" атты екі бөлімді эпизодтың басты кейіпкерлері, онда олар жоғалған қарттарды іздеуге және Жар-Жардың бұрынғы сүйіктісі болған патшайымды құтқаруға міндетті болды.
Соңынан: Империяның ақыры
Чак Вендигтің 2017 жылғы "Жұлдыздық соғыстар: Соңынан: Империяның соңы" романы, "Джедидің оралуы" оқиғаларынан кейін өтеді, онда Бинкс босқын балаларды көңілдететін көше артисі болып табылады, бірақ оны Империяның күшеюіне қатысқаны үшін кінәлайтын ересектер жек көреді. Mashable сайтынан Крис Тейлор бұл жағдайдың нақты өмірдегі жағдайға ұқсас екенін жазды, өйткені ересектер алдыңғы фильмдерде Джар-Жарды ұнатпаған, ал балалар одан ләззат алған. Сұхбат беру кезінде режиссер Дж. Дж. Абрамс Джар-Жардың өлімі "Жұлдыздық соғыстар: Күш оянады" фильмінде айтылуы мүмкін екенін айтты, бірақ бұл орындалмады.
Аңыздар
2012 жылы The Walt Disney Company компаниясы Lucasfilm компаниясын сатып алғаннан кейін, 1977 жылғы түпнұсқа «Жұлдызды соғыстар» фильмінен бастап шығарылған көптеген лицензиялық «Жұлдызды соғыстар» романдары мен комикстері 2014 жылдың сәуір айында франшизаның каноны емес деп жарияланып, «Жұлдызды соғыстар: Легендалар» деп қайта аталды. «Жұлдызды соғыстар: Күштің оянуы» ойынында Джар Джар Империя офицерімен карбонитке мұздатылып, оның трофей бөлмесінде сақталғаны көрсетілген.
Басқа көріністер
Бинкс – Lego Star Wars видео ойындарындағы Lego мини-фигурасы. Ол Angry Birds Star Wars II ойынында "Jar Jar Wings" деп аталатын ілгек қозғалысы бар ашулы құс ретінде көрінеді. Ахмед Бест Star Wars Detours сериалында Бинкс рөлін ойнау үшін шақырылды.
Қабылдау
"Құзғынның қасіреті" фильмі жарыққа шығудың алдында-ақ, Джар Джар Бинкс көптеген БАҚ және халықтың назарына ілікті. Фильм шыққаннан кейін Бинкс, Брент Стейплс (The New York Times), Дэвид Эдельштейн (Slate) және Эрик Харрисон (Los Angeles Times) сияқты көптеген сыншылар фильмнің шығармашылық ақаулары деп есептеген нәрсенің символына айналды. Кейіпкер кеңінен қабылдамады және оны фильмге тек балаларға ұнасын деп қосылған деп ойлаған адамдар жиі қысымға алды (осындай сын алғаш рет «Джедайлар оралысы» фильмінде эвоктар енгізілген кезде айтылған). Бір жанкүйер, Майк Дж. Николс, «Фантомдық өңдеу» деп аталатын фильмнің өңделген нұсқасын жасап, тегін таратты, онда Джар Джардың «жантүршігерлік қимылдары» деп аталатын бірнеше сахналар қиылып тасталған. Кейіпкер сондай-ақ «Саут Парк» телешоуының «Яковазаврлар» атты эпизодында, «The Fairly OddParents» (Эпизод: «Abra Catastrophe! »), «Симпсондар» (Эпизод: «Co Dependents' Day») және «Робот тауығының» пародиалық «Жұлдызды соғыстар» эпизодтарында, онда Бест дауыстық рөлді қайта ойнады, пародиаланды. Джар-Джарға қатысты сынға жауап ретінде «Жұлдызды соғыстар» авторы Джордж Лукас «фильмдер балаларға арналған, бірақ олар мұны мойындағысы келмейді» дейтін жанкүйерлердің шағын тобы бар екенін айтты. Олар фильмдердің «Терминатор» сияқты қатал болуын қалайды және балалыққа қатысты кез келген нәрсеге ашуланып, өз пікірлерін білдіреді». 2018 жылдың шілдесінде Бест оның кейіпкеріне қатысты кең таралған сын оны өзіне-өзі қол жұмсау туралы ойларға итергенін айтты. Жанкүйерлер Бестке аянып, оған қолдау көрсетті, өйткені олар зиянды қарым-қатынасты қабылдамайды. Олардың арасында Йоданың дауысын сомдаған Фрэнк Оз да бар, ол Джар Джар Бинкс кейіпкерін ұнатқанын айтып, Twitter-де былай жазды: «Мен Джар Джар Бинксті жақсы көремін. Мен мұны айтқаным үшін мені сынап, жазалайтынын білемін, бірақ оны адамдардың неге соншалықты жек көретінін ешқашан түсінбедім. Мен кейіпкерлермен жұмыс жасаймын. Ол – керемет кейіпкер! Жарайды. Адасқандар, атып тастаңыз. Бар күшіңізді салып, мені өзгерте алмайсыз».
Растық карикатура туралы айыптар
The Wall Street Journal журналындағы мақаласында киносыншы Джо Моргенстерн кейіпкерді "платформадағы тұяқтары бар, Баттерфлай Маккуинмен ашуланып келіскен Растафари Степин Фетчит" деп сипаттады. Заң ғалымы Патриция Уильямс Джар Джар Бинктің кейіпкерінің көптеген жақтары менстрель шоуларындағы қара бет архетиптерін еске салады деп мәлімдеді, ал ғалым Пол Форд кейіпкерді "Афро-Карибтік халықтың стереотиптерін пайдаланған, жайбасар клоун кейіпкері" деп атады. Lucasfilm бұл айыптауларға жауап беріп, кейіпкерді жасау кезінде ешқандай расистік ниет болмағанын мәлімдеді. Джордж Лукас та "осындай сын-ескертпелерді ямайкалықпен ешқашан таныспаған адамдар айтады. Қалайша апельсин түсті амфибияны алып, оны ямайкалық деуге болады?" деп жауап берді. Ахмед Бест де осындай мәлімдемелерді жоққа шығарып, "Жар-Жардың Кариб теңізімен ешқандай қатысы жоқ" деді.
Қарақшылық туралы болжамдар
2010 жылдың 19 желтоқсанында Adult Swim “Робот тауық: Жұлдызды соғыс” атты “Жұлдызды соғыс” комедиялық анимациялық пародиасының үшінші бөлімін шығарды. Бірінші скеч, “Императордың қайтысы” деп аталады, онда Император Палпатин өз іс-әрекеттеріне өкінеді және Ахмет Бесттің өзі дауыстаған Бинкске телефон соғып, “Клондар шабуылы” кезінде Сенатта Палпатинге төтенше өкілеттік беруге оны итермелегені үшін кешірім сұрайды. Бинкс бұл кешірімді қабылдағандай болып, әдемілік танытады, бірақ телефонды түйіп қойғаннан кейін ол шын мәнінде Дарт Джар Джар есімді сит лорды екенін жариялайды, ол Палпатиннің манипуляциясына бой алғандай көрініп, ішкі жағынан Палпатинды өзі манипуляциялаған. Бұл скеч “Жұлдызды соғыс” әуесқойлары арасында кең таралған бір әзілге сілтеме жасады. Бес жыл өткен соң, 2015 жылдың қазан айының соңында “Lumpawarroo” (Чубакканың ұлының аты) атты Reddit пайдаланушысы Бинкстің бастапқыда сериалдың басты қарсыласы ретінде жазылғанын, Палпатиннің манипуляциялық, маңызды серігі болғанын, бірақ кейіпкерге деген жағымсыз реакцияға байланысты оның басты жау рөлінен бас тартылғанын болжайтын егжей-тегжейлі теория жариялады. Бұл теория /r/IAmA-да актер Ахмет Бестпен болған сұхбатқа байланысты болды, онда ол Джар-Жардың кері реакцияға байланысты оқиғаның негізгі бағытынан ығыстырылғанын, сонымен бірге кейіпкерге деген жеккөрушілік толығымен қасақана болмағанын айтты. Бұл жазба тез танымал болды және тәуелсіз блогерлер мен The Guardian, The Washington Post және The New York Times сияқты ірі жаңалықтар құралдары тарапынан халықаралық деңгейде кеңінен жарияланды, онда оның әрекеттері талданды. The Guardian газетінің журналисі Эндрю Стрит оны “классикалық сюжеттік бұрылыс” деп атап, оны “Империяның кері шабуылы” фильміндегі Йоданың рөлімен салыстырды. Бірнеше айдан кейін ол YouTube сұхбатында өз твиттерін кеңейтіп, “теорияның көп бөлігі дұрыс, бірақ кейбір тұстары дұрыс емес. Джар-Жар осы рөлге қалай дамыды? Менің ойымша, жауап – иә. Жағымсыз пікірлердің салдарынан Lucasfilm Джар-Жардан қол үзді, бірақ мен кейіпкерге салған әсерім “Жұлдызды соғыс” ғаламындағы көп нәрсеге ұқсас болды” деді. Бест тек Лукас ғана Бинкстің нақты рөлін аша алатынын айтты, бірақ ол “Клондар шабуылы” фильмінен өшірілген сахнада Палпатиннің Империя туралы жоспарларын Джар-Жарға жасырын түрде айтқанын көрсетті. Дисней сатып алғаннан кейін франшизаның жалғастыру трилогиясының екі бөлімін режиссерлік еткен Джей Джей Абрамс, жауыз Джар Джар туралы теорияны жеке мақұлдады. Ол Лумпаварроудың аргументациясын “оның [жамандыққа] бейімділігінің себептерін өте мұқият және ұзақ талдау” деп сипаттады. 2019 жылы бұл туралы сұралғанда, Бест тек Лукас ғана жауап бере алатынын айтты, бірақ ол теоретиктердің Джар-Жардың қимылдарының ішкі мағынасы мас боксқа ұқсас жасырын жекпе-жек стилі екенін растады, өзінің орындалуын 1978 жылғы “Мас шебер” фильміндегі Джеки Чанның рөліне негіздегенін айтты. Ол: “Дарт Джар Джар теориясы оны тапты. Мен ешкімнің мұны байқамайтынын ойлаған жоқпын” деді. Дарт Джар Джар теориясы алдағы Lego Star Wars: Галактиканы қайта құру анимациялық мини-сериалында айтылады, онда джедай реликвиясы кездейсоқ түрде шындықты өзгертіп, Бесттің қайта ойнаған Джар-Жарын сит лордына айналдырады.
Қасиет-құлқының қайта бағалануы
"Жұлдызды соғыстар" фильмдерінде жұмыс істеген көптеген адамдар мен көрермендер Жар-Жар Бинксті қорғады. Фильмдер жасаушы және автор Джордж Лукас Жар-Жар Бинкс кейіпкерін қорғап, "Жұлдызды соғыстар" фильмдері 12 жастағы балалар үшін жасалғанын түсіндірді. Ол "Жаңа үміт" фильміне берген алғашқы сұхбатында, осы сериал балаларға арналғанын айтқан. IGN-ге берген сұхбатында "The Force Awakens" фильмінің премьерасы кезінде Йоданың орындаушысы Фрэнк Оз Жар-Жар Бинкс өзінің сүйікті кейіпкері екенін мәлімдеді: "Мен Жар-Жар Бинксті жақсы көремін. Құдайға сөз беремін, жақсы көремін. Сценарийді көргенде, ол керемет кейіпкер деп ойладым, не болғанын білмеймін. Мен оны керемет деп ойладым, ол қатты күлкілі болды. Ол маған Эбботт пен Костеллоны еске салды". Актер Лиам Нисон Ахмед Бестің Жар-Жар Бинкс рөлін сомдағаны үшін жоғары бағалады: "Көптеген жанкүйерлер мен сыншылар оны ұнатпағанын білемін. Жар-Жар Бинкс рөлін ойнаған Ахмед Бес көп сынға ұшырады, тіпті оның мансабына зиян келді. Мен оның сол фильмді түсірген кезде, Ахмед Бес Жар-Жар Бинкс рөлінде, ал Эван Макгрегор жас Оби-Ван Кеноби рөлінде, ол менің жұмыс істеген ең көңілді және талантты адамдардың бірі болды деуге болады. Мен бұрынғы агентіммен сөйлесіп: "Мен енді жаңа Эдди Мерфимен жұмыс істедім" дедім. Мен әлі де соған сенемін". "Фантомдық қатер" фильмінің 20 жылдығына орай, преквелдерді жасаған көптеген адамдар кейіпкерді қорғады және Star Wars Celebration іс-шарасында жұртшылықтың қабылдауын бағалады. Визуалды эффекттер жөніндегі жетекші Джон Нолл былай деді: "Менің ойымша, оның [жаңа танымалдығын] көру жақсы, себебі Джордж көптеген сынды өте ауыр қабылдады деп ойлаймын. Адамдардың оған қатыгездікпен қарағанын және Джорджтың мұны жеке қабылдағанын көру маған қиын тиді. Менің ойымша, фильмдер алған жеккөрініштің бәріне лайық емес еді. Джорджтың қаншалықты көп нәрсені жүрегіне жақын қабылдағанын көріп, қатты ренжідім". Ол сондай-ақ: "[Жұлдызды соғыс мерекелік панелі] өте жақсы болды, әсіресе Ахмедке көрсетілген жылы қарым-қатынас. Ол Жар-Жар туралы айтылған жағымсыз пікірлерді қатты қабылдағанын білемін. Бұл оның кінәсі емес, ол кейіпкерді өзі жазған жоқ. Ол - өте жақсы жұмыс істеген және оны дұрыс жасау үшін көп еңбек еткен актер. Көпшіліктің жылы лебізін көріп, көңілім толқыды". "Rogue One: A Star Wars Story" фильмінің премьерасы кезінде Europa Press тілшісі актриса Фелисити Джонстан, егер ол Рождествода "Жұлдызды соғыстар" галактикасында болса, кімнен сыйлық алғысы келетінін сұрады. Ол: "Менің ойымша, ол Жар-Жар Бинкстен немесе C-3PO-дан сыйлық алуға қызығушылық танытар еді" деп жауап берді. Ахмед Бес адамдардың Жар-Жар Бинкске деген ризашылығына қатты әсер етті: "Бұл сөзсіз балалар еді. Мен Жар-Жарға олардың көзімен қарауға мәжбүр болдым, және бұл мені қайтадан күлімсіретті. Бұл балалар қазір 20-30 жастағылар. Олардың "Фантомдық қатер" туралы көзқарастары басқаша. Олар үшін "Фантомдық қатер" - олардың "Жұлдызды соғысы". [Эпизодтар] IV, V және VI, бұл олардың ата-аналарының "Жұлдызды соғысы", ал VII, VIII және IX, бұл олардың балаларының "Жұлдызды соғысы". Бірақ бұл олардың преквелдері, және олар преквелдерді қорғайды. Мен де соны көріп тұрмын. "Фантомдық қатердің" қайта жаңғыруын көріп отырмын". Содан кейін ол "Жұлдызды соғыс" мерекелеріне бару тәжірибесі туралы былай деді: "Шын айтайын, мен мерекелерге барудан қатты қорықтым. Мен "Жұлдызды соғыстар" сериалдарына қатысқан сайын, уақытымның көп бөлігін біздің жұмысымызды қорғаумен және Жар-Жарды қорғаумен өткіземін. Енді бұлай істегім келмейді. Сондықтан мен Celebration-ке келуден тартындым, және мен қуанышты таңғалдым. Бұл мүлдем олай емес. Мен тек қана сүйіспеншілік, құрмет пен біздің атқарып жатқан жұмысымызға деген құрметті сезіндім. Мен бұдан да мақтаныш пен бақытты бола алмадым. Джорджтың да сол жерде болғанын қалар едім, өйткені қазір біз осы жұмыста тұруымыз керек деп ойлаймын. Біз "Біз оны жасадық" деп мақтанышпен айтамыз, өйткені ол уақыт сынағына төтеп береді".