Кіріспе

VIII ғасырдағы Франциядағы шайқаста Кордобалық Абд ар-Рахман өзінің ең сенімді генералы Талаба ибн Обайдты қаланың басып қалған болу мүмкін екенін ескере отырып, оны бақылауға алу және франктардың шабуылына жол бермеу үшін жіберді. Хусейн мен Ибн Обайд бірнеше рет қақтығысты; нәтижесінде Хусейн Ибн Обайдты жеңіп, түрмеге қамады. Өзінің тәуелсіздігін нығайтқаннан кейін, Хусейн өзінің жаңа жеңілдіктерге толы мәртебесін франк монархына беруге құлшынбады және қаланы Шарльге тапсырудан бас тартты, ол Шарльге адалдыққа сөз бермегенін мәлімдеді. Ол Шарльді тұтқынға алған генерал Ибн Обайдты және көп мөлшерде алтынды беру арқылы оны ынаюға тырысқан сияқты, бірақ Шарль Сүлейман әл-Арабиді тізбекке бұғаулап, оңай көнбеді. Ал Бағдат халифатының жіберген әскері Барселона маңында тоқтаған көрінеді. Шарльдің әскерлері бастапқыда үстемдік танытса да, Сарагоса қоршауы бір айдан астамға созылды. Ақырында Шарль мен Хусейн арасында келісімге келді. Хусейн алтын төлейді және бірнеше тұтқындарды босатады, ал франктар өз кезегінде қоршаудан шегінеді.

Шайқас

Иберия түбегінен кетер алдында Карл Ұлы Баск аймағын (Васкония) одан да нығайтуға шешім қабылдады. Аймақ бойынша гарнизондар мен әскери бекеттер орналастырылды, және франктардың басктарды жаулап алған кездегі қатал мінез-құлқы туралы әңгімелер тарады. Карл Ұлы әскерін қайта жинап, эвакуациялауға тырысқанда, Роланд және оның серіктері басктар оларды толығымен қырғанша, ұзақ уақыт бойы қарсы тұрды. Соңғы адамға дейін қаза болғанмен, артынан еріп келген жасақ Карл мен оның әскеріне қауіпсіздікке өтуге мүмкіндік берді. Басктар қалған жүкті тонап, қараңғылықтан пайдаланып қашып кетті, франктар ертесіне таңертең оларды қуу үшін ешқандай із қалдырмады.

Баск әскері

Васкондардың негізгі құрамаларының бірі басктардың партизандық әскері болды. Типикалық баск тау шаруасы екі қысқа найза және пышақ немесе қысқа қылышпен қаруланған, ал қашықтықтан шабуыл үшін садақ немесе сүңгі жиі қолданған. Ол әдетте зәрлі қару кимейтін. Беарн авторы Пьер де Марка шабуылдаушылардың көбінесе жергілікті Төменгі Наварра, Сулетин және Базтан тұрғындарынан тұратын шағын топ болғанын, ал олардың басты мақсаты тонау болуы мүмкін екенін айтады. Эйнхард пен Пьер де Марканың мәліметтері шабуылды Гасконияның Люпо II жасағанын көрсетеді. Ол Пиреней тауларының аумағын бақылап, өз аймағында болған трагедияға жауапты болды. Оның мемлекетіне жақын Бордо сияқты аймақтар Каролингтердің билігінде болды. Герцог Карлға Хунальд II (көтерілісшілердің басшысы және Ваиофардың мұрагері болуы мүмкін) және оның әйелін сыйлап, құрмет көрсеткенімен, Лупо билеген Пиреней арғы баск жерлері және Каролингтердің бағыныштылығындағы жерлер туралы даулар туды.

Орналасқан жері

[[Файл:Иберия түбегі 125 жылы.svg|thumb|left|Hispania жолдарының картасы. Ронсевоу асуы Кастра Легионестен Бенеарнумға дейін басталған және Бурдигалаға жеткен Ab Asturica Burdigalam жолында орналасқан. Бұл сипаттамалар шайқас Наварра мен Арагоннан бастап Каталонияға дейін әртүрлі жерлерде болған болуы мүмкін деген ұсыныстар жасады. Басым пікір бойынша, шайқас Ронсеводан көп алыс емес жерде болған, себебі бұл оңай жолдардың бірі ғана емес, сонымен қатар дәстүрлі жол болған. Шындығында, Кастра Легионнан (қазіргі Леон) басталып, Бенеарнумға (мод. Лескар) дейін созылған Via ab Asturica Burdigalam римдік жолы Пиренейді Ронсево арқылы кесіп өткен. Дегенмен, тарихи римдік жол (Наполеон жолы деп те аталады) қазіргі жолдан өзгеше бағытпен жүрген, Ибаньетадан (дәстүрлі орын) өтпей, шығысқа қарай көтеріліп, Леподер және Бентартеа асуларынан – Астобискар тауының жанында – және тарихи римдік дереккөздерде Summum Pyreneum деп белгіленген Уркулу тауынан өтіп кеткен.

Мұра

Ронсвалль асуы шайқасының ескерткіші, оң жақта. Атаңызды ескеріңіз, Роланның есімі испан тілінде "Roldan" деп жазылған. Ронсвалль асуы шайқасының 12 ғасырлығын еске алу ескерткіші, Ронсеваль, Наварра, Испания. Осы жылдар ішінде бұл шайқас ауызша дәстүрде христиандар мен мұсылмандар арасындағы ірі қақтығыс ретінде бейнеленді, бірақ шындығында сол кездегі басктардың көпшілігінен пұтқа табынушылар болды және Карл Ұлы кейбір мұсылмандармен одақтас болған. Дәстүр бойынша басктардың орнына 400 000 саррациннен тұратын әскер келді, сондай-ақ Дюрендал мен Олифант сияқты мифтік нысандар да қосылды. Бұл шайқасты еске алу үшін "Ролан жыры" 11 ғасырда белгісіз ақын жазған. Бұл – көне француз тілінде жазылған ортағасырлық Францияның шансон де жест немесе эпикалық поэзиясының ең ерте мысалы. Ұлыбританиядағы Дөңгелек үстел рыцарларымен бірге Ролан мен паладиндер туралы әңгіме Еуропадағы рыцарлықтың архетипіне айналды, рыцарлық мәдениетіне үлкен әсер етіп, көптеген христиан жауынгерлерін шабыттандырды. 1066 жылғы Гастингс шайқасында Жеңімпаз Вильгельмнің әскері мен сарбаздары ағылшын-саксондықтармен шайқас алдында өлеңді айтып, рухтандырды. "Ролан үшін Оливерді беру" деген ағылшын тіркесі, яғни, өзара жақсылық жасау немесе алғаннан артық беру, шайқас кезінде Ролан мен Оливердің серіктестігінен туындаған. Мысалы, 1351 жылғы Отыздың шайқасы кезінде, Бретон мұрагерлік соғысы кезінде екі рыцарь тобы арасындағы сот айдынында айтылды. Француз жазушысы Жан Фруассар оларды "барлығы Роландтар мен Оливерлер болғандай" деп сипаттады, олардың шайқастағы құрметі мен серіктестігіне таң қалды. Бұл шайқасты еске алу үшін ескерткіштер де орнатылды, мысалы, Испанияның Наваррадағы Ронсвалль асуындағы ескерткіш. Ордеса-и-Монте-Пердидо ұлттық паркінде орналасқан Роланның бұзылуы – Ролан шайқасқан кезде пайда болған деп есептелетін жарық. Ронсево асуының басында Сан-Сальвадордың ертедегі шіркеуінің қалдықтары бар, ол Карл Ұлының шіркеуі деп те аталады, сондай-ақ 1934 жылы салынған Карл Ұлының ескерткіші бар, екеуі де императордың аймақтағы жорығын еске алу үшін салынған. Бұл шайқасқа Ван дер Граф Генераторының 1972 жылы жазылған, бірақ көп жылдардан кейін Time Vaults альбомында ғана жарық көрген "Roncevaux" әнінде де сілтеме жасалған. Бұл шайқас және Орландоның құрбандығы Клаудио Монтеверди, Жан Батист Лулли, Антонио Вивальди және Джордж Фридерик Гендель сияқты бірнеше композиторларды шабыттандырды, соңғысы Орландо туралы итальян тілінде опера жазды. Бұл шайқастың қазіргі заманғы бейімделулері романтикалық нұсқаларға көп сүйенді. 1978 жылғы француз фильмі "Роланның әні" ("La chanson de Roland") "Ролан жырынан" бейімделген және поэмада бейнеленгендей шайқасты көрсетеді. Бұл шайқас сондай-ақ графикалық роман "Мырзалар лигасы: қара досьеде" де кездеседі, онда Ролан Орландо деп аталған, Ролан мен Орландо есімді ойдан шығарылған кейіпкерлердің бірігуі.