Кіріспе

Американдық социолог Марк Санфорд Грановеттер (1943 жылғы 20 қазанда туған) – американдық социолог және Стэнфорд университетінің профессоры. Ол әлеуметтік желілер теориясы және экономикалық социология саласындағы еңбектерімен, әсіресе "Әлсіз байланыстардың күші" (1973) деп аталатын әлеуметтік желілерде ақпарат таралуы туралы теориясымен танымал. 2014 жылы Грановеттер Thomson Reuters ұйымынан "Цитаталау лауреаты" атағын алды және сол ұйымның экономика саласындағы Нобель сыйлығының күтілетін лауреаты тізіміне енді. Web of Science деректеріне сәйкес, Грановеттер социология ғылымында ең көп сілтемеленген мақалалардың бірінші және үшінші авторы. Сондай-ақ, ол екі рет Социология кафедрасын басқарған. 2020 жылы Ұлттық ғылым академиясының толық мүшесі болып сайланды. Бұрын ол Солтүстік-Батыс университетінде, Нью-Йорк штатының Стони Брук университетінде және Джонс Хопкинс университетінде қызмет еткен.

Әлсіз байланыстардың күші

Грановеттердің «Жиіртұтас байланыстардың күші» атты мақаласы әлеуметтік ғылымдардағы ең ықпалды мақалалардың бірі болып табылады, Google Scholar деректері бойынша 60 000-нан астам сілтемеге ие (2021 жылғы мәлімет бойынша). Оның негізгі тезисі – көптеген өзара достық байланыстармен нығайтылмаған таныстықтар, яғни әлсіз байланыстар ақпарат ағынында ерекше маңызды рөл атқарады. Бұл идея әлеуметтік желілер саласындағы маңызды түсінікке айналды. Маркетинг, ақпараттық ғылым немесе саясат салаларында әлсіз байланыстар күшті байланыстар арқылы қолжеткізуге болмайтын халық пен аудиторияға қол жеткізуге мүмкіндік береді. Осы еңбектің тұжырымдары мен нәтижелері кейіннен Гарвард университетінің Әлеуметтік қатынастар факультетінде Грановеттердің докторлық диссертациясының негізінде жазылған «Жұмыс ауыстыру: қала маңындағы тұрғындар арасындағы мобильділік ақпаратының арналары» (313 бет) атты монографиясында жарияланды. 1969 жылы Грановеттер бұл мақаланы American Sociological Review журналына тапсырды, бірақ ол жарияланбады. Соңында, бұл пионерлік зерттеу 1973 жылы American Journal of Sociology журналында жарияланып, әлеуметтік ғылымдардағы ең көп сілтемеленген еңбекке айналды.

Экономикалық әлеуметтану: кіріктірілгендік

Экономикалық социология саласында Грановеттер 1985 жылы "жаңа экономикалық социологияны" бастаған "Экономикалық әрекет және әлеуметтік құрылым: кіріктірілу мәселесі" атты мақаласын жариялағаннан бері жетекші болып табылады. Бұл мақала Грановеттерді "кіріктірілу" тұжырымдамасымен байланыстырды, яғни жеке тұлғалар немесе фирмалар арасындағы экономикалық қатынастар нақты әлеуметтік желілерге енгізілген және абстрактілі, идеалданған нарықта өмірге келмейді деген идея. Кіріктірілу тұжырымдамасы Карл Поланьидің "Ұлы трансформация" кітабында туындады, онда Поланьи барлық экономикалар әлеуметтік қатынастар мен институттарға енгізілгенін айтты. Грановеттер "Қоғам және экономика" (2017) атты кітапты да жариялады.

"Топтық нүктелер" және шекті модельдер

Грановеттер моданың қалай пайда болатынына қатысты зерттеу жүргізді. Сонымен, әрбір адамның бүлік көтеруге немесе көтермеуге қабылдайтын шешімі басқалардың іс-әрекеттеріне байланысты екенін қарастырайық. Бүлікке бастама көтергендер тіпті ешкім болмаса да, бүлік көтереді, ал қалғандары да бүлікке қатысу үшін белгілі бір көтерілісшілердің маңызды санын көруі керек. Бұл шектің мәні кейбір ықтималдық таралым бойынша таратылған деп есептеледі. Нәтижелер күрт түрленуі мүмкін, бірақ бастапқы шектік жағдайдың өзі шамалы ғана ерекшеленуі мүмкін. Бұл әлеуметтік мінез-құлықтың шектік моделі бұрын Томас Шеллингпен ұсынылған, ал кейін Малкольм Гладуэллдің «Тірек нүктесі» кітабында кеңінен танымал болды.

Қауіпсіздік ықпалы

Грановеттердің еңбегі мүмкіндіктерге негізделген қауіпсіздік саласындағы зерттеушілерге әсер етті. Осы жүйелердегі өзара әрекеттесулерді "Грановеттер диаграммалары" арқылы түсіндіруге болады, олар объектілер арасындағы байланыстардың өзгеруін көрсетеді.