Кіріспе
Стаунтон ( /s//t//æ//n//t//ən/ STANtən) – АҚШ-тың Вирджиния штатындағы тәуелсіз қала. 2020 жылғы халық санауы бойынша халқы 25 750 адамды құрайды. Вирджинияда тәуелсіз қалалар, оларды қоршаған округтерден бөлек әкімшілік бірліктер болып табылады, сондықтан Аугуста округінің бас кеңселері Стаунтонмен шектес Верона қаласында орналасқан. Стаунтон – Стаунтон-Уэйнсборо қалалық статистикалық аймағының маңызды қаласы, оның 2010 жылғы халқы 118 502 адамды құрады. Стаунтон АҚШ-тың 28-ші президенті Вудро Вильсонның туған жері және тарихи әйелдер колледжі болған Мэри Болдуин университетінің орналасқан жері ретінде белгілі. Қала сонымен қатар Стюарт Холл жекеменшік аралас білім беретін дайындық мектебіне, сондай-ақ Вирджинияның саңырау және соқыр балалар мектебіне үйіршік. Бұл АҚШ-та толыққанды қалыптасқан қалалық басқару жүйесіне ие болған алғашқы қала.
Тарих
Бұл аймаққа алғаш рет 1732 жылы Джон Льюис және оның отбасы қоныстанды. 1736 жылы Эссекс округынан шыққан бай плантатор және саудагер Уильям Беверлиге Тақ, болашақта Огаста округі болатын жерге жер берді. 1746 жылы геодезист Томас Льюис Беверли үшін алғашқы қала жоспарын жасады, ол бастапқыда Беверлидің Милл Плейсі деп аталды. 1747 жылы құрылған қала, корольдік лейтенант-губернатор сэр Уильям Гучтың әйелі, леди Ребекка Стаунтонның құрметіне қайта аталды. Қала колонияның географиялық орталығында (сонда Батыс Вирджиния да кірген) орналасқандықтан, Стаунтон 1738 және 1771 жылдар аралығында кейін Солтүстік-Батыс аймағы деп аталған аймақтың аймақтық астанасы ретінде қызмет етті, сондай-ақ Британдық Солтүстік Америкадағы ең батыс сот үйі болды. 1760 жылға қарай Стаунтон Британияның өнімді тасымалдаушы елден импорттаушы елге айналуына байланысты өндірілген астық пен темекінің көп көлемін үйлестіретін "шеткердегі маңызды сауда орталықтарының" біріне айналды. Осылайша, Стаунтон 18-ші ғасырдың ортасында Америка колонияларының экономикасын кеңейтуде маңызды рөл атқарды, бұл өз кезегінде Америка революциясының сәттілігіне үлкен үлес қосты. 1781 жылдың маусым айында Вирджинияның астанасы болды, осы кезде штат заң шығарушылары британдықтардың қолынан құтылу үшін Ричмондтан, содан кейін Шарлоттсвилльден қашып келді. Колониялық Вирджинияның көп бөлігі сияқты, Стаунтонда да құлдық болған. Мысалы, 1815 жылы Генри есімді құл Джон Г. Райттың Стаунтон плантациясынан қашып кетті. Райт Генридің қайтарылуын сұрап, Вашингтондағы Daily National Intelligencer газетінде жарнама берді. Жарнамада Генридің тамаша аспаз болғаны және Батыс Индияға дейін саяхаттағаны айтылған.
Азамат соғысы және оның алдындағы
1855 жылдың тамызында президент Франклин Пирс Стаунтон қаласына сапар жасады. Ол Вирджиния қонақ үйінде сөйлеген сөзінде "одақтың тарауы туралы ойға наразы екенін" білдірді. Ол "бұл – есепсіз қайғы-қасіреттің "Илиадасы" болар еді, оның ойына келгенінен жиренеді" деді. Долина Пайк бойында орналасқан Стаунтон сауда, көлік және өнеркәсіп орталығы ретінде дамыды, әсіресе 1854 жылы Вирджиния Орталық темір жолы келгеннен кейін. Зауыттар шана, арба, етік, киім және көрпеше жасады. ("Стаунтон Spectator") және кем дегенде бір сепаратистік, құлдыққа жақтас газет ("Стаунтон Виндикатор"). "Spectator" соғысқа дейін азаматтарын одаққа дауыс беруге шақыратын мақалалар жариялады, ал "Vindicator" мысалы, сатылмас үшін өздерін-өздері мүгедек еткен "басбұзар" құлдар туралы хабарлар берді. 1861 жылдың 23 мамырында Форт Самтерге шабуыл жасалғаннан кейін Американдық Азамат соғысы басталды, сол кезде Вирджиниялықтар Одақтан бөліну туралы шарттарды бекіту және Конфедерациялық штаттарға қосылу туралы дауыс берді. Бұл шарттар Комонвеллде, тіпті кейін Батыс Вирджинияға айналатын округтердің көпшілігінде де мақұлданды. Стаунтондағы дауыс беру нәтижесінде 3300 адам бөлінуді қолдады, ал қарсы дауыс бергендердің саны 6 ғана болды. Соғыс кезінде қала Шенандоа аңғарындағы маңызды өндіріс орталығы, конфедерация үшін жинақтау алаңы және жабдықтау қоймасы болды. 1864 жылдың 6 маусымында Одақтың генерал-майоры Дэвид Хантер Конфедерацияға пайдалы жабдықтау, байланыс және теміржол желілерін қию үшін 10 000 әскермен келді. Келесі күні олар теміржол стансасын, қоймаларды, үйлерді, зауыттар мен диірмендерді қиратты. Одақ әскерлері дүкендер мен қоймаларды тонап, жабдықтарды тәркіледі.
Соғыстан кейінгі Staunton
1902 жылдың 10 шілдесінде Стаунтон тәуелсіз қала мәртебесін алды. 1908 жылы Стаунтон қала басқарушысы жүйесін қабылдады. Чарльз Э. Эшбернер Стаунтон қаласының елдегі алғашқы қала басқарушысы болып тағайындалды.
Батыс мемлекеттік ауруханасы
Стаунтон қаласында бұрынғы Батыс мемлекеттік психиатриялық ауруханасы орналасқан, ол 1828 жылы қызметін бастады. 1894 жылы аурухана Батыс мемлекеттік ауруханасы деп қайта аталды. Алғашқы жылдары бұл мекеме курорт сияқты жұмыс істеді. Онда науқастар гүлдер отырғызып, серуендеуге арналған террасалы бақтар, тау көрінісін тамашалауға мүмкіндік беретін шатырлардағы серуендеу жолдары және емделу процесіне көмектесетін атмосфераны құру үшін көптеген сәулеттік элементтер болды. Алайда, 19 ғасырдың ортасына қарай, бұл утопиялық күтім үлгісі жойылып, ауруханалардың толығуы және науқастарды тек қана ұстап отырумен алмастырылды. "Аяқ-қолға байлау, физикалық күш қолдану және тігізбелі көйлектер" сияқты тәсілдер қолданылды. 1970 жылдары бұл практиканы рұқсат еткен заң күштен жойылғанға дейін Батыс штатында науқастарды мәжбүрлеп стерильдендіруге болыпты. Кейіннен электрошок терапиясы және лоботомия жасалған. Қазір бұл "Стаунтондағы ауылдар" деп аталатын кондоминиум кешені. 1932 жылы жеке кешен, ДеЖарнетт мемлекеттік санаторийі салынды, ол емделу үшін төлей алатын науқастарға арналған орын болды. Доктор ДеЖарнетт санаторий ашылғаннан бастап 1947 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін оның басшысы болды.
География
АҚШ Халық санағы бюросы мәліметтері бойынша, қаланың жалпы ауданы 20 шаршы миль (52 км²), оның барлығы дерлік құрлық. Стаунтон Аппалач тауларының Блю Ридж және Аллегейни таулары арасындағы Шенандоа аңғарында орналасқан. Оны Льюис ағыны кесіп өтеді. Льюис ағыны Шенандоа өзеніне, ол Потомак өзеніне, ал соңында Чесапик шығанағына құяды.
Климат
Кёппен климаттық жіктеу жүйесі бойынша, Стаунтон ылғалды субтропиктік климатқа ие, климат карталарында "Cfa" деп белгіленеді.
Бауырлас қалалар
Вишеу де Сус, Румыния. Дабаш, Венгрия.
2000 жылғы халық санағы
2000 жылғы санақ бойынша Стаунтон қаласында 23 853 адам, 9 676 үй шаруашылығы және 5 766 отбасы тұрды. Халық тығыздығы бір шаршы мильге 1 210,3 адам (467,3/км²) құрады. Тұрғын үйлердің орташа тығыздығы бір шаршы мильге 529,1, барлығы 10 427 тұрғын үй болды. Қала тұрғындарының нәсілдік құрамы: 83,29% ақ нәсілді, 13,95% қара немесе афроамерикалық, 0,22% американдық үндістер, 0,46% азиялық, 0,01% Тынық мұхиты аралдарынан, 0,52% басқа нәсілдерден және 1,55% екі немесе одан көп нәсілді. Кез келген нәсілдегі испан немесе латын американдықтары халықтың 1,11% құрады. 9 676 үй шаруашылығының ішінде 24,9%-ында 18 жасқа дейінгі балалар тұрды, 44,4%-ы бірге тұратын некедегі жұбайлар, 11,7%-ында күйеуі жоқ әйелдер, ал 40,4%-ы отбасы емес. Барлық үй шаруашылықтарының 34,7%-ы жеке адамдардан тұрды, ал 14,3%-ында 65 жастан асқан жалғыз адамдар тұрды. Үй шаруашылығының орташа мөлшері 2,19 адам, ал отбасының орташа мөлшері 2,81 адамды құрады. Қала тұрғындарының жас бойынша таралуы: 19,8%-ы 18 жасқа дейінгілер, 10,2%-ы 18-24 жас аралығындағылар, 27,8%-ы 25-44 жас аралығындағылар, 24,1%-ы 45-64 жас аралығындағылар және 18,0%-ы 65 жастан асқандар. Орташа жас 40 жас болды. Әр 100 әйелге 89,1 еркек сай келеді. 18 және одан жоғары жастағы әр 100 әйелге 87,0 еркек сай келеді. Қала бойынша үй шаруашылығының орташа табысы 32 941 доллар, ал отбасының орташа табысы 44 422 долларды құрады. Ер адамдардың орташа табысы 30 153 доллар, ал әйелдердің орташа табысы 22 079 доллар болды. Қаланың жан басына шаққандағы орташа табысы 19 161 долларды құрады. Отбасылардың 7,7%-ы және халықтың 11,7%-ы кедейлік шегінен төмен тұрды, оның ішінде 18 жасқа дейінгілердің 15,9%-ы және 65 жастан асқандардың 10,7%-ы.
Мәдениет
Стаунтонда американдық Шекспир орталығы орналасқан, бұл театр компаниясы Шекспирдің Blackfriars театрының көшірмесі – Blackfriars Playhouse-да орналасқан. 2012 жылы ол сонымен қатар әйгілі скрипкашы Дэниел Хайфецтің есімімен аталған Хайфец халықаралық музыка институтының үйі болды, бұл институт әлемдегі ең талантты және болашақ классикалық музыканттардың шығармашылық өсуі мен мансабын дамытуға арналған жазғы музыка мектебі және фестивалі болып табылады. Вудро Вильсонның Президенттік кітапханасы және Американың алғашқы кезеңіндегі өмірге көз жеткізуге мүмкіндік беретін Америка шекаралық мәдениеті мұражайы келушілерге ашық. 2017 жылы 20 жылдығын тойлаған Стаунтон музыка фестивалі әр күні бірнеше концерт ұсынады, ол Ренессанстан бастап қазіргі уақытқа дейінгі музыка бағдарламаларын қамтиды. Фестиваль жыл сайын тамыздың басында өтеді. Барлық қойылымдар Стаунтон қаласының орталық бөлігіндегі тарихи жерлерде өтеді. 2019 жылы 4-ші жылдығын тойлаған «Куин-Сити Жақсылық және Сиқыр» фестивалі – Гарри Поттер жанкүйерлері үшін жаңа, бірақ қарқынды өсіп келе жатқан фестиваль, ол 3-ші жылы 10 000-нан астам адамды тартты. Шығыс жағалаудың түкпір-түкпірінен келген келушілер ойын-сауыққа, іс-шараларға және қала орталығындағы саудаға қатысады. Бизнес фестивальдің іс-шараларына үлес қосады және көптеген Вест-Беверли көшелері демалыс күндері жабылады. Стаунтон сонымен қатар көптеген галереялар мен өнер мектептерінің орталығы, оның ішінде кеңінен танымал Беверли-стрит студиялық мектебі және оған байланысты Co Art Gallery. Сонымен қатар, Стаунтонда авангардтық эксперименталды кино режиссерлерінің ұжымы – Гипнагогия кино ұжымы орналасқан. Стаунтон – кантри музыкасының аңыздары Статлер ағайындыларының туған жері, олар 1994 жылға дейін жыл сайынғы 4 шілде мерекесінде басқа кантри музыкасының орындаушыларымен бірге тегін концерттер өткізді. Statler Brothers мүшелері Дон Рид, Гарольд Рид және Фил Балсли осы қалада өсті. Лью ДеУитт сонымен қатар Стаунтон, Вирджинияда өскен Статлерлердің танымал мүшесі болды.
Фильм
Стаунтон қаласының орталығы және Шервуд даңғылы «Америка Азамат соғысы» тақырыбындағы «Құдайлар мен генералдар» фильмінде пайдаланылды. Жергілікті Шенандоа аңғары темір жолы, сондай-ақ жақын жердегі бірнеше үйлер «Атлантистегі жүректер» фильмін түсіруге қолданылды. 1993 жылы «Шоутайм» телеарнасының «Вест-Пойнттағы шабуыл: Джонсон Уиттакердің әскери трибуналы» фильмінің бір бөлігі осы жерде түсірілді. 2006 жылдың жазында «Эван Бақытты» фильмінің кейбір сахналары Стаунтонда түсірілді. 2007 жылы «Таныс жаттар» фильмінің де кейбір сахналары Стаунтонда түсірілді. 2013 жылы «Рита Доув: Американдық ақын» деректі фильмінің сахналары Стаунтон қаласындағы Израиль ғибадатханасы синагогасында және оның төңірегінде түсірілді.
Көрікті жерлер
Стаунтон қаласында Виктория дәуірінде әртүрлі стильдерде жұмыс істеген сәулетші Томас Джаспер Коллинз (1844–1925) жобалаған 200-ге жуық ғимарат бар. Оның фирмасы, Т. Дж. Коллинз & Sons, әлі де жұмыс істейді. Бұрын қалада онға жуық қонақ үй болған, бірақ қазір олардың тек біреуі – 24 Оңтүстік қонақ үйі ғана жұмыс істейді. Бұл қонақ үй бұрын "Стоунволл Джексон қонақ үйі" деп аталып, 2000 жылдардың басында жаңартылып, қазір қонақ үй және конференц-орталық ретінде қызмет етеді. "Инглисайд" курорты енді жұмыс істемейді. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол INS-тің 9066-шы атқару бұйрығымен ұсталған жау шетелдіктерді қамау орталығы ретінде пайдаланылды. Қазір жұмыс істемейтін қонақ үйлердің ішінде Вирджиния қонақ үйі, Эклтон қонақ үйі, Уэлли қонақ үйі, Американ қонақ үйі және Беверли қонақ үйі бар. Бұл ғимараттардың бәрі, 1930 жылы қиратылған Вирджиния қонақ үйінен басқа, әлі де тұр. Вирджиния қонақ үйі бұрын ешқашан салынбаған Стоунволл Джексон қонақ үйіне қосымша салу үшін қиратылған. Оның орнында қазір Жаңа көшедегі тұрақ орналасқан.
Спорт
1894 жылы Стаунтон бастапқы Вирджиния лигасында бейсбол командасын құрды: «Стаунтон Хейсидс». 1914 жылы қалада Вирджиния тау лигасының командасы өнер етті: «Стаунтон Лунатикс». 1944 жылы Екінші дүниежүзілік соғыс ардагері С. Мелвин Джонсон, Соғыс министрі Генри Л. Стимсонның кеңесшісі, Уильям Х. Хастидің көмекшісі Трумэн Гибсонға Стаунтон қалалық көлік қызметіндегі нәсілдік бөліну туралы хат жазды. Онда ол, қайтып келген афроамерикалық сарбаздар мұндай жағдайға төтеп бере алмайтынын мәлімдеді. Бұл хат афроамерикалық ардагерлердің болашақта АҚШ-тағы азаматтық құқықтар қозғалысында атқаратын рөлінің көрсеткіші болды. 1946 жылы АҚШ Жоғарғы Сотының «Ирен Морганға қарсы Вирджиния штаты» ісі бойынша шешімінен кейін, Вирджиния штатының штатаішілік автобус бағыттарындағы нәсілдік бөліну заңы конституцияға қайшы деп танылды. Осыдан кейін, Кентукки штатының Линч қаласынан келген Этель Нью штатаішілік билет сатып алғаны үшін заңды бұзды деген айыппен тұтқындалды. Нью тұтқындалғаннан кейін түсік тартты және «Грейхаунд Лайнс» компаниясын, сондай-ақ Стаунтондағы тұтқынға алған полиция қызметкерін сотқа берді. «Координацияланған аймақтық көлік қызметі» (CATS) Стаунтон аймағының барлық бөлігінде сұранысқа қарай қызмет көрсетеді, сондай-ақ Стаунтон мен Уэйнесборо қалаларының орталық аудандары арасында тұрақты шаттл қызметін ұйымдастырады. «Вирджиния Бриз» автобусы Блэксбург пен Вашингтон қалалары арасында қалааралық бағыттарда жүреді, Стаунтон қаласында тоқтайды. Қала I-81 және I-64 тас жолдарының ең солтүстік қиылысына жақын орналасқан. Вирджиния штатының 262 тас жолы қаланың айналасында жартылай сақина тәрізді жол құрайды, ал US 250 және US 11 тас жолдары қаладан өтеді. Ең жақын коммерциялық әуежай – Вирджиния штатының Вейерс үңгірінде орналасқан Шенандоа аңғарының аймақтық әуежайы.
Білім
Стаунтон қалалық мектептері – қаланың мектеп округі. Реконструкция кезеңіне дейін Вирджиния штатының афроамерикандық халқына білім алуға тыйым салынған. Стаунтонда афроамерикандықтарға оқуға рұқсат берілген алғашқы мектепті 1865 жылдың соңында Бостандық бюросы, Одақ әскерінің қолбасшысы генералдың қадағалауымен құрды. Солтүстіктен мұғалімдер шақыру туралы келісім жасалды, ал Огаста округі сотының 1 Э. Джонсон көшесіндегі сот залдары сыныптар ретінде пайдалануға тиіс болды. Бірақ сот бұл жоспарға қарсылық танытты, сондықтан басқа орын ізделуі мүмкін. 1964 жылы NAACP-тің Стаунтон бөлімшесі қалаға мемлекеттік мектептерді дереу біріктірмесе, сотқа шағымданамыз деп ескертті. Томас У. Диксон басқарған қалалық мектеп кеңесі мектептерде бұрыннан нәсілдік бөліністің жойылғанын айтып, одан әрі шаралар қабылдаудан бас тартты, себебі бұрын ақ мектептерге он қара балаға ғана рұқсат берілген. Стаунтон қалалық мектеп округі Вирджиния штатындағы 21 мектептің бірі болды, онда бастауыш сынып оқушылары өз еркімен Киелі кітап сабақтарына қатысатын, бұл практика «Апталық діни білім беру» деп аталады. Бұл мәселе шешілді және 2017 жылдың сәуір айынан бастап Киелі кітап сабақтары тоқтатылды.
Медиа
"News Leader" жергілікті газет. "Ганнет" компаниясына тиесілі. WHSV. Гаррисонбургтағы ABC телеарнасының серігі. WKDW AM. Clear Channel Communications. WQSV LP. Аудандық радиостанция.