Кіріспе

Праксис – грек сөзі πρᾶξις-тің транслитерациясы (праσσειν етістігінен туындаған, "істеу, әрекет ету" мағынасында). "Практика, іс-әрекет, жасау" деген мағынаны білдіреді. Көбінесе, бұл:
теориядан ерекшеленетін өнер, ғылым және т.б. саласындағы практика; немесе білімнің бір саласын практикалық қолдану немесе іске асыру; қалыптасқан немесе дамыған практика; дәстүр-салты.

Православие және ортопрактика

Шығыс христиан жазушылары, әсіресе Византия дәстүріндегілер, «праксис» терминін басқалар грек емес, ағылшын сөзін пайдаланып «сенімнің іс-әрекеті» деп атаған нәрсеге, әсіресе аскетикалық және құлшылық өмірге қатысты қолданады. Праксис – Шығыс православие шіркеуі мен кейбір Шығыс католик шіркеулері ұстанатын Византия дәстүрін түсінудің кілті. Өйткені, практикалық іс-әрекет – сенім мен іс-әрекеттің біртұтас екендігін, екеуін де бөліп қарамай түсінудің негізі. Праксистің іс-әрекет ретіндегі маңыздылығы қасиетті Максим Конфессордың: «Теология іс-әрекетсіз – демон теологиясы» деген сөзінде айқын көрінеді. Шығыс христиандары Исаның адамзатты шақырып отырғанын айтады, Құдаймен бірлікке жету үшін тек сенім ғана емес, сонымен қатар дұрыс сенімді іске асыру қажет. Бұл ой Киелі кітапта (1 Кор 11:2, 2 Тес 2:14) және шіркеу әулиелерінде кездеседі және Византия теологиясы мен лексикасында «праксис» терминімен байланысты. Православие контекстінде, праксис теологияға қарсы «теория мен практика» ретінде емес, одан бөлек қарастырылмайды. Керісінше, ол православиеліктердің барлық іс-әрекеттерін қамтиды және «жанды православие» деп есептеледі. Праксис, әсіресе, құлшылықпен тығыз байланысты. «Ортопраксис» – «дұрыс даңқ» немесе «дұрыс құлшылық» дегенді білдіреді, содан кейін ол ортодоксиямен синоним болып табылады; тек дұрыс (немесе тиісті) іс-әрекет, әсіресе дұрыс құлшылық, Құдайға арналған даңқтың толықтығын орнату деп түсініледі. Бұл – литургияның (құдайлық еңбек), халықтың еңбегінің басты мақсаты. Кейбір Византиялық дереккөздерде Батыста христиандық «интеллектуалдық, этикалық немесе әлеуметтік санаттарға» дейін кемітілгендігі айтылады, ал дұрыс құлшылық Құдаймен қарым-қатынасымыздағы маңызды нәрсе, адалдарды Мәсіхтің денесіне біріктіреді және «нағыз діни білімге» апаратын жол ұсынады. Византиялық праксисте «құлшылық пен еңбек симбиозы» бар деп есептеледі. Христиандық сенімнің маңызды бөлігі болып табылатын ораза ұстау, Таудағы уағызбен (Мт 6) байланысты және Ораза айларының тарихы мен естеліктерімен салыстырылады, Византия праксисінің бір бөлігі ретінде айтылады. Праксис сонымен қатар діни әдепке де қатысты болуы мүмкін. Ең төменгі талапты орындамаған адам «сенімін сақтамайтын» католик деп есептеледі. Бұл рәсімнің қамтитын мәселелері туралы толық мәлімет Австралияның Жаңа Оңтүстік Уэльс штатындағы Армидейл епископы Люк Маттистің сөзінде келтірілген. Католик сенімін ұстану жоғарыда айтылған ең төменгі талаптардан әлдеқайда көп нәрсені қамтиды. Ораза сияқты мәселелердің қолданысы орынға және адамның тиесілі болған дербес шіркеуіне байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Шығыс католик шіркеулерінде практика, әдетте, толық қатынаста емес, оған қосылған Шығыс шіркеуімен бірдей болады. Осылайша, Византиялық дәстүрдегі Шығыс католик шіркеулеріндегі практика Шығыс православие шіркеуін құрайтын шіркеулер үшін жоғарыда сипатталғанмен сәйкес келеді, бірақ мысалы, Сиро-Малабар католик шіркеуінен ерекшеленеді. Латын шіркеуінде де жергілікті жағдайлар мен дәстүрлерге байланысты епископтық конференцияларда бекітілген ережелерге сәйкес мұндай мәселелерде әртүрліліктер бар.

"Практиканың" қазіргі мағынасы

Ағылшын тілінде "праксис" сөзі практика мағынасында емес, Иммануил Кант берген мағынасында жиі қолданылады, яғни тәжірибеде кездесетін жағдайларға теорияны қолдану немесе қазіргі жағдайға қарама-қарсы, қандай болуы керек екені туралы ойлау. Карл Маркс осы мағынаны революциялық қызмет арқылы әлемді өзгертудің философиялық идеалының негізгі бөлігі етіп алды. Латын Америкасының азаттық теологиясының жақтаушылары "праксис" сөзін кедейліктің себептері мен жағдайларын өзгертуге бағытталған адамның іс-қимылына қатысты қолданды. Олардың "азаттық теологиясы" сол праксиске Евангелиені қолдану арқылы оны басшылыққа алып, реттеуден тұрады.