Альбрехт Унсөльд: Неміс астрофизигі және жұлдыз атмосфераларының зерттеушісі

Кіріспе

Неміс астрофизигі (1905-1995)

Альбрехт Отто Йоханнес Унсольд (20 сәуір 1905 – 23 қыркүйек 1995) – жұлдыздық атмосфералардың спектроскопиялық талдауына қосқан үлесімен танымал неміс астрофизигі.

Мансап

Альбрехт Унсольд Германияның Вюртемберг штатындағы Больхайм қаласында дүниеге келген. Гейденхаймдағы мектепті бітіргеннен кейін Унсольд Тюбинген және Мюнхен университеттерінде физиканы оқыды. Мюнхенде ол Арнольд Зоммерфельдтің шәкірті болды және 1927 жылы докторлық диссертациясын қорғады. Рокфеллер қорының стипендиаты ретінде ол Потсдамда ассистент болып жұмыс істеді, сондай-ақ Калифорния штатының Пасадена қаласындағы Маунт Уилсон обсерваториясында тағылымдамадан өтті. 1929 жылы Мюнхенде ол абилитациясын аяқтады. 1930 жылы ол Гамбург университетінің Теориялық физика институтында ассистент болды. 1932 жылдың қыркүйегінде Унсольд Киль университетінің Теориялық физика институтының (және обсерваторияның) директоры және профессоры қызметіне тағайындалды. Ол 1973 жылы зейнеткерлікке шыққанға дейін осы лауазымды иеленді, содан кейін 15 жыл бойы ғылыми жұмыстармен айналысып тұрды. Мюнхенде оқып жүрген кезінде Унсольд Зоммерфельдке атомдық теорияны зерттеуге және дамытуға көмектескен көптеген студенттердің бірі болды. Унсольд теоремасы бойынша, толтырылған немесе жартылай толтырылған субқабықтың жалпы электрондық толқындық функциясының квадраты сфералық симметриялы болады. Осылайша, жартылай толтырылған немесе толтырылған s орбиталына (l = 0) ие атомдар сияқты, 3 немесе 6 p (l = 1) электроны бар екінші периодтағы атомдар да сфералық пішінде болады. Сол сияқты, 5 немесе 10 d (l = 2) электроны бар үшінші периодтағы атомдар да сфералық пішінде болады. Сондықтан, периодтық жүйедегі 1-ші, 2-ші, 7-ші, 12-ші, 15-ші және 18-ші топтардың атомдары сфералық болып табылады. Кильде Унсольд жұлдыз атмосферасындағы спектрлік сызықтардың қалыптасуы мен пішініне әсер ететін элементтердің мөлшерін, сәулеленудің өшірілуін, Доплер эффектісін, электр өрістерін және соқтығысуларды жан-жақты зерттеді. 1939 жылы Йеркс және Макдональд обсерваторияларына жасаған сапары барысында алынған B0 типіндегі Тау Скорпий жұлдызын талдау, Күннен басқа жұлдызды егжей-тегжейлі зерттеудің алғашқы мысалы болды, және ол жұлдыз атмосферасының физикалық қасиеттерін және құрамын анықтауға мүмкіндік берді. 1947-1948 жылдары Унсольд Астрономиялық қоғамның президенті болды. Ол басқа еуропалық журналдармен біріктіріліп, "Астрономия және астрофизика" журналына айналғанға дейін "Zeitschrift für Astrophysik" журналын басқарды. Ол көптеген кітаптардың авторы болды, ал "Жұлдыз атмосферасының физикасы, әсіресе Күнге қатысты" атты кітабы сандық жұлдыздық спектроскопия және оған байланысты салалар үшін маңызды нұсқаулық болды, Күнге ерекше назар аударылды.

Albrecht Unsöld was born in Bolheim, Württemberg, Germany. After school attendance in Heidenheim, Unsöld studied physics at the University of Tübingen and the University of Munich. At Munich, he studied under Arnold Sommerfeld, and was granted his doctorate in 1927. As a Fellow of the Rockefeller Foundation, he was an assistant in Potsdam and worked at the Mount Wilson Observatory in Pasadena, California. He then completed his Habilitation in Munich in 1929. In 1930, he was an assistant at the Institute of Theoretical Physics at the University of Hamburg. In September 1932, Unsöld became Ordinarius Professor and Director of the Institute for Theoretical Physics (and Observatory) at the University of Kiel – a position he held until his emeritus status was granted in 1973, after which he remained scientifically active for 15 years. While a student at Munich, Unsöld was one of many of a long line of students who helped Sommerfeld explore and advance atomic theory. Unsöld's theorem states that the square of the total electron wavefunction for a filled or half filled sub shell is spherically symmetric. Thus, like atoms containing a half filled or filled s orbital (l = 0), atoms of the second period with 3 or 6 p (l = 1) electrons are spherically shaped. Likewise, so are atoms of the third period in which there are 5 or 10 d (l = 2) electrons. Hence, spherical atoms are those of the 1st, 2nd, 7th, 12th, 15th and 18th columns of the periodic table. At Kiel, Unsöld made an intensive study of the effects of abundances, radiation damping, Doppler shifts, electric fields, and collisions on the formation and shape of spectral lines in stellar atmospheres. His analysis of the B0 star Tau Scorpii, obtained on his 1939 visit to Yerkes and McDonald Observatories, provided the first detailed analysis of a star other than the Sun, and he was able to determine the physics and composition of the star's atmosphere. From 1947 to 1948, Unsöld was President of the Astronomische Gesellschaft. Unsöld edited the Zeitschrift für Astrophysik until it was merged with other European journals into Astronomy and Astrophysics. He was also the author of many books, and his book Physik der Sternatmosphären mit besonderer Berücksichtigung der Sonne was a bible for quantitative stellar spectroscopy and related fields, with special emphasis on the Sun.

Сайланған әдебиеттер

Альбрехт Унсольд, "Атомның кванттық механикасына үлесі", Ann. d. Phys. (4) 82 355–393 (1927). 1926 жылғы 22 желтоқсанда түскен, 1927 жылғы 8 ақпандағы 3-ші нөмірде жарияланды. Mehra, 5-том, 2-бөлім, 2001, 959-бетте сілтеме келтірілген.