Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Каринтиялық словен физигі, математигі және ақын (1835–1893)
Carinthian Slovene physicist, mathematician and poet (1835–1893)
Йозеф Стефан (; 24 наурыз 1835 – 7 қаңтар 1893) – Австрия империясының Каринтиялық словен физигі, математигі және ақын болған.
Josef Stefan (; 24 March 1835 – 7 January 1893) was a Carinthian Slovene physicist, mathematician, and poet of the Austrian Empire.
Өмір және жұмыс
Стефан Клагенфурт қаласының шетіндегі Санкт-Петер ауылында (словен: Sveti Peter) Алеш (Александр) Стефан (1805-1872) мен Мария Стартиник (1815-1863) отбасында дүниеге келді. Оның ата-анасы, екеуі де этникалық словендер, Йозеф он бір жасқа толғанға дейін үйленбеген. Стефандардың жағдайы шаруашылық еді; әкесі диірменде жұмыс істесе, анасы үй қызметшісі болды. Йозеф – олардың жалғыз баласы еді. Стефан Клагенфурт қаласындағы бастауыш мектепке барып, қабілетін көрсетті және 1845 жылы Клагенфурт лицейіне оқуға жіберілді. Он үш жасында 1848 жылғы революциялық жылды бастан өткізіп, словен әдеби және ұлттық қозғалысына деген ықыласын арттырды. Орта мектепті үздік бітіргеннен кейін, ол біраз уақыт бенедиктин орденіне қосылуды ойлады, бірақ физикаға деген қызығушылығы басым болды. 1853 жылы математика мен физиканы оқу үшін Венаға кетті. Гимназиядағы физика пәнінің мұғалімі Карел Робида болды, ол словен тіліндегі алғашқы физика оқулығын жазған. Содан кейін Стефан 1858 жылы Вена университетінде математикалық физикадан ғылыми дәреже алды. Студенттік жылдарында ол словен тілінде бірнеше өлеңдер жазып, жариялады. Стефан Вена университетінде физикадан сабақ берді, 1866 жылдан бастап Физика институтының директоры, Вена ғылым академиясының вице-президенті және Еуропадағы бірнеше ғылыми институттардың мүшесі болды. Ол Австрия-Мажарстан империясының Вена қаласында қайтыс болды. Оның өмірі мен еңбегін физик Янез Стрнад жан-жақты зерттеді.
Stefan was born in the village of St. Peter (Slovene: Sveti Peter) on the outskirts of Klagenfurt) to Aleš (Aleksander) Stefan (1805 1872) and Marija Startinik (1815 1863). His parents, both ethnic Slovenes, did not marry until Josef was eleven. The Stefans were of modest means; his father was a milling assistant and his mother served as a maidservant. Josef was their only child. Stefan attended elementary school in Klagenfurt, where he showed talent, and was recommended for enrollment at the Klagenfurt Lyceum [de] in 1845. At thirteen, he experienced the revolutionary year of 1848, which inspired him to show sympathy toward the Slovene literary and national movement. After having graduated top of his class in high school, he briefly considered joining the Benedictine Order, but his great interest in physics prevailed. He left for Vienna in 1853 to study mathematics and physics. His professor of physics in the gymnasium was Karel Robida, who wrote the first Slovene physics textbook. Stefan then earned his habilitation in mathematical physics at the University of Vienna in 1858. During his student years, he also wrote and published a number of poems in Slovene. Stefan taught physics at the University of Vienna, was Director of the Physical Institute from 1866, Vice President of the Vienna Academy of Sciences, and member of several scientific institutions in Europe. He died in Vienna, Austria Hungary. His life and work were extensively documented by the physicist Janez Strnad.
Жұмыс
Стефан 80-ге жуық ғылыми мақала жариялады, көбінесе Вена ғылым академиясының бюллетеньдерінде. Ол 1879 жылы Стефан заңының ашылуымен танымал, бұл физикалық қуат заңы, онда қара денеден шығатын жалпы сәулелену оның термодинамикалық температурасының төртінші дәрежесіне пропорционалды:
Stefan published nearly 80 scientific articles, mostly in the Bulletins of the Vienna Academy of Sciences. He is best known for originating Stefan's law in 1879, a physical power law stating that the total radiation from a black body is proportional to the fourth power of its thermodynamic temperature T:
Ол бұл заңды француз физиктері Дулон мен Петидің өлшеулерінен шығарды. Түсетін сәулелену және қара денеден шығатын сәулелену әрқашан тең болғандықтан, бұл теңдеу кез келген идеалды денеге, оның бетіне түсетін сәулеленуге ұшыраған жағдайда да бірдей қолданылады. 1884 жылы Стефанның шәкірті Людвиг Болцман бұл заңды сұр денелердің сәулеленуіне қолдану үшін кеңейтті, сондықтан ол Стефан-Болцман заңы деп аталады. Болцман жарықты жылу машинасының жұмыс денені ретінде қарастырды. Бұл заң – словен физигінің атымен аталатын жалғыз физикалық заң. Бүгінде бұл заң Планктың қара дене сәулелену заңынан туындайды:
He derived this law from the measurements of the French physicists Dulong and Petit. As both incident radiation and blackbody emission are always equal, this equation applies equally to the temperature of any ideal body subject to incident radiation across its surface. In 1884, the law was extended to apply to grey body emissions by Stefan's student Ludwig Boltzmann and hence is known as Stefan–Boltzmann law. Boltzmann treated a heat engine with light as a working matter. This law is the only physical law of nature named after a Slovene physicist. Today, the law is derived from Planck's law of black body radiation:
Оның заңымен Стефан Күн бетінің температурасын анықтады, оны ол есептеп шығарды. Бұл Күн температурасының алғашқы нақтылы мәні болды. Стефан газдардың жылу өткізгіштігін алғаш рет өлшеді, булануды зерттеді және басқалармен бірге сұйықтықтардағы диффузияны, жылу өткізгіштігін зерттеді. Оптика саласындағы еңбегі үшін Вена университеті оған Либен сыйлығын табыс етті. Оның булану және диффузия жылдамдықтарын есептеудегі ерте жұмыстарының нәтижесінде, беттегі булану немесе сублимация салдарынан тамшыдан немесе бөлшектен болатын ағын қазір Стефан ағыны деп аталады. Оның векторлық нотацияда берілген электромагниттік теңдеулері және жылудың кинетикалық теориясы бойынша жұмыстары да өте маңызды. Стефан Максвеллдің электромагниттік теориясын толық түсінген Еуропадағы алғашқы физиктердің бірі және Англиядан тыс оны дамытқан санаулы ғалымдардың бірі болды. Ол квадрат тіктөртбұрышты қимасы бар катушканың индуктивтілігін есептеп, Максвеллдің қателігін түзеді. Ол сондай-ақ, электр тогының жоғары жиілікті ағыны өткізгіштің ішкі бөлігіне қарағанда бетінде жоғары болатын құбылысты, тері эффекін зерттеді. Математикада Стефан проблемалары немесе жылжымалы шекаралы Стефан есептері жақсы белгілі. Бұл мәселені алғаш рет 1831 жылы Ламе мен Клэперон зерттеді. Стефан су бетіндегі мұз қабатының қаншалықты жылдам өсетінін есептегенде бұл мәселені шешті (Стефан теңдеуі).
With his law, Stefan determined the temperature of the Sun's surface, which he calculated to be This was the first sensible value for the temperature of the Sun. Stefan provided the first measurements of the thermal conductivity of gases, treated evaporation, and among others studied diffusion, heat conduction in fluids. For his treatise on optics, the University of Vienna bestowed the Lieben Prize on him. Because of his early work in calculating evaporation and diffusion rates, flow from a droplet or particle that is induced by evaporation or sublimation at the surface is now called the Stefan flow. Very important are also his electromagnetic equations, defined in vector notation, and works in the kinetic theory of heat. Stefan was among the first physicists in Europe who fully understood Maxwell's electromagnetic theory and one of the few outside England who expanded on it. He calculated inductivity of a coil with a quadratic cross section, and he corrected Maxwell's miscalculation. He also researched a phenomenon called the skin effect, where high frequency electric current is greater on the surface of a conductor than in its interior. In mathematics, the Stefan problems or Stefan's tasks with movable boundary are well known. The problem was first studied by Lamé and Clapeyron in 1831. Stefan solved the problem when he was calculating how quickly a layer of ice on water grows (Stefan's equation).