Кіріспе

Атлант мұхитындағы дауыл маусымы

2002 жылғы Атлант мұхитындағы дауыл маусымы шамамен орташа дауыл маусымы болды. Ол ресми түрде 2002 жылдың 1 маусымында басталып, 30 қарашада аяқталды – бұл күндер әр жылдың көп бөлігінде Атлант мұхитында тропикалық циклонның пайда болу шегі ретінде қабылданады. Маусымда он төрт тропикалық циклон пайда болды, олардың он екісі атаулы дауылға айналды; төртеуі – дауылға, ал екеуі – күшті дауыл мәртебесіне жетті. Маусымның алғашқы циклоны 14 шілдеде пайда болды, бірақ жағдай тез өршиді: қыркүйек айында сегіз дауыл қалыптасты. Дегенмен, маусым ерте аяқталды, өйткені 6 қазаннан кейін тропикалық дауылдар пайда болған жоқ – бұл Эль-Ниньо құбылысының әсерінен туындаған сирек жағдай. Маусымның ең күшті даулы – «Исидор» болды, оның орталық қысымы 934 мбарды құрады. Бірақ «Лили» даулы жоғары жел жылдамдығына ие болып, 4-санатқа жетті, ал «Исидор» тек 3-санатқа ғана жеткен еді. Алайда, «Лилидің» орталық қысымы 938 мбарды көрсетті. Маусымның зиян келтіру деңгейі қалыптыдан төмен болды, мүлікке шамамен 2,47 миллиард доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтіріліп, 50 адам қаза тапты. Көптеген қиратушылықтар «Исидор» даулына байланысты болды, ол Юкатан түбегінде және кейін АҚШ-та 7 адамның өмірін алып, шамамен 1,28 миллиард доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) көлемінде зиян келтірді. Сондай-ақ, «Лили» даулы Кариб теңізінен өтіп, Луизиана штабына соққы бергенде 1,16 миллиард доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) зиян келтіріп, 15 адамның қазасына себеп болды.

Маусымдық болжамдар

2002 жылғы маусымдағы тропикалық белсенділіктің болжамы
КөшіңкіТөңірлерШыңқырларҮлкен дауылдарCSUAорташа (1950–2000)11.06.22.7Рекорды жоғары белсенділік30157Рекорды төмен белсенділік1384CSUA5 сәуір, 20021273NOA20 мамыр, 20029–136–82–3CSUA7 тамыз, 2002941NOAA8 тамыз, 20027–104–61–3CSUS3 қыркүйек, 2002831Нақты белсенділік 12 4 2 Белгілі дауыл сарапшысы Уильям М. Грей және Колорадо штаттық университетіндегі оның серіктестері жыл сайын Ұлттық мұхит және атмосфера басқармасынан (NOAA) бөлек дауыл белсенділігін болжайды. Грейдің тобы 1950 және 2000 жылдар аралығында маусым сайынғы дауылдардың орташа санын 9,6 тропикалық дауыл, 5,9 дауыл және 2,3 үлкен дауыл (3-санаттан жоғары дауылдар) деп анықтады. NOAA анықтамасы бойынша, қалыпты маусымда 9-12 атаулы дауыл болады, олардың 5-і мен 7-і дауыл күшіне жетеді, ал 1-і мен 3-і үлкен дауылға айналады. Бұл шамамен орташа маусым болды, онда 14 тропикалық циклон қалыптасты. Он екі депрессия тропикалық дауыл статусына жетті, ал олардың төртеуі дауыл статусына жетті. Екі дауыл одан әрі күшейіп, үлкен дауылға айналды. Белсенділікті біршама әл-Ниньо басып тастады, ол тамыз айына қарай орташа қарқынды болды. Жалпы алғанда, 2002 жылғы Атлантикалық тропикалық циклондар 50 адамның өліміне және шамамен 2,47 миллиард долларға жуық зиянға әкелді. Маусым 2002 жылдың 30 қарашасында аяқталды. Сол айда Густав 11 қыркүйекте дауыл күшіне жетті, бұл 1941 жылдан бері маусымдағы алғашқы дауылдың ең соңғы күні болды. Ұзаққа созылған Кайл мен Лили қазан айына дейін жалғасты, бірақ сол айда тек бір тропикалық циклон қалыптасты – 14 қазандағы Тропикалық депрессия он төртінші. Депрессия екі күннен кейін Кубаны кесіп өтетін суық фронтпен сіңіріліп, маусымдық белсенділікті тоқтатты. Маусымның белсенділігі төмен жинақталған циклон энергиясы (ACE) көрсеткішімен – 67 көрсетілді, бұл 1997 жылдан бері ең төменгі көрсеткіш. ACE – дауылдың күші мен оның өмір сүрген уақытының көбейтіндісі, сондықтан ұзаққа созылған дауылдар мен әсіресе күшті дауылдардың ACE көрсеткіші жоғары болады. Бұл көрсеткіш тропикалық дауыл статусына жеткен немесе одан жоғары дауылдар туралы толық хабарламалар үшін ғана есептеледі.

Артур тропикалық дауыл

2002 жылдың шілде айының басында Солтүстік-Шығыс Мексика шығанағында суық фронт әлсіреп, 9 шілдеде төменгі деңгейде әлсіз айналым туғызды. Жүйе келесі бірнеше күн бойы бағытсыз қозғалды, 13 шілдеде орта деңгейдегі ойыс АҚШ-тың Оңтүстік-Шығысына айналымды жылжытты. Келесі күні жүйе Каролина жағалауымен жылжып, ортасында ұйымдасқан конвекция аймағын құрды. Сол күні, кешкі уақытта, жүйе Солтүстік Каролина штатының Хаттерас қаласының оңтүстік-батысына қарай 72 шақырым жерде бірінші тропикалық депрессияға айналды. Тропикалық циклонға айналғаннан кейін, депрессия Канаданың теңіз жағалауының оңтүстігіндегі орта деңгейдегі ойыстың күшеюіне байланысты шығыс-солтүстік-шығысқа қарай жылдам қозғалды. Депрессияның Гольфстрим арқылы өтуі тұрақты күшеюге мүмкіндік берді және 15 шілдеде жаңбыр жолақтары пайда болғанда Артур тропикалық дауылға айналды. Артур 16 шілдеде таңертең Галифакстан оңтүстік-оңтүстік-шығысқа қарай 789 шақырым жерде ең жоғары жел жылдамдығына жетті. 17 шілдеде Артур экстратропикалық циклонға айналды. Дауыл үлкен орта деңгейдегі ойыстың айналымымен солтүстікке бұрылып, Ньюфаундлендтің шығысынан өтті. 19 шілдеде Артурдың қалдықтары Ньюфаундленд пен Гренландия арасында оңтүстік-шығысқа қарай жылжыды, ал күнінің соңына қарай желдің күші дауылдық шектен төмен түсті. 16 шілдеде Артур Бермуда аралдарының солтүстігінен өтіп, күшті жел мен жаңбыр әкелді. Экстратропикалық дауыл ретінде Артур Ньюфаундлендке күшті жел соқты және жаңбыр жаудырды.

Берта тропикалық дауыл

4 тамызда Мексика шығанағының солтүстігінде Кристобаль тропикалық дауылға ұласатын төмен қысымдық жүйенің жер бетіндегі ойысы тропикалық депрессияға айналды. 5 тамыздың таңында ол тез күшейіп, ең нашар тропикалық дауылға айналды және одан кейін екі сағаттан соң Луизиана штатының Бутвилл қаласының жанынан құрлыққа шықты. Берта тропикалық депрессияға дейін әлсірегенімен, Луизианада өзінің айналымын сақтап қалды. Жоғары қысымдық жүйе оңтүстікке қарай кеңейіп, күтпеген жерден депрессияны оңтүстік-батысқа қарай итерді. 7 тамызда ол қайтадан Мексика шығанағының үстінен шықты, онда құрлыққа жақындығы мен құрғақ ауа одан әрі күшейуіне кедергі келтірді. Берта батысқа қарай жылжып, 9 тамызда Техас штатының Кингсвилл қаласының маңында екінші рет құрлыққа шықты. Сонымен қатар, Берта салдарынан бір адамның қаза болғаны хабарланды, ол Флоридадағы күшті толқындардан суға батып қайтыс болды.

Кристобаль тропикалық даулы

Тамыз айының басында Мексика шығанағының солтүстігінен Атлант мұхитының батысына дейін созылып, Мексика шығанағында Берта тропикалық дауыл, сондай-ақ Оңтүстік Каролина жағалауында төмен қысым аймағы пайда болды. Екінші төмен қысым шығысқа қарай жылжып, баяу ұйымдасты, 5 тамызда Шарлстоннан шығыс-оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 280 км/сағ жылдамдықпен Тропикалық депрессия Үш болып қалыптасты. Конвекция оңтүстік жартысына ғана шектелгенімен, 6 тамызда Кристобаль тропикалық дауылға айналды. 7 тамызда дауыл шығысқа қарай бұрылды, себебі ортадан жоғары деңгейге дейін үлкен фронтальды аймақ жақындады. Конвекция одан әрі ұйымдасқанда, Кристобаль біршама күшейіп, желдің жылдамдығы сағатына 50 мильге (85 км/сағ) жетті. 8 тамызда құрғақ ауаның көбеюі конвекцияны әлсіретіп, Кристобальдың шығыс-солтүстік-шығысқа қарай жылдамдауына себеп болды. Төмен деңгейдегі циркуляция жақындап келе жатқан фронтальді аймақпен өзара әрекеттесті, ал 9 тамызда 0000 UTC-де Кристобаль тропикалық дауыл Солтүстік Каролина штатының Хатеррас мүйісінен оңтүстік-шығысқа қарай 560 км-дей жерде суық фронтқа сіңіп кетті. Тропикалық циклон ретінде Кристобаль құрлықта аз әсер етті. Алайда, оның қалдықтары Бермудаға тұрақсыз ауа райын әкелді, соның ішінде Бермуда халықаралық әуежайында 45 миль/сағ (72 км/сағ) жел соқты. Кристобальдан түскен ылғал мен суық фронттың бірігуі салдарынан 24 сағат ішінде 71 мм жаңбыр жауды. Бермуда аралдарын айналып өтетін жыл сайынғы моторлы қайық жарысы нашар ауа райының салдарынан бір аптаға кейінге қалдырылды. Кристобаль өз дамуы кезінде жағалауда болғанымен, АҚШ-тың шығыс жағалауының кейбір бөліктерінде дауылды теңіз және кері ағыстар сезілді. 9 тамызда Флорида штатының Волусия округінде құтқарушылар шамамен 25 жүзушіні кері ағыстардан құтқарып алды. Дауылдан соққан жағалау желдері Флориданың Атлантика жағалауының солтүстігінде суға түсушілерге зиян келтіретін медуза шағудың кең таралған ошағын тоқтатты. 1000-ға жуық шағу оқиғасы тіркелді. Кейін Кристобальдың тропикалық емес қалдықтары Атлантиканың орталық штаттарындағы жоғары қысым жүйесімен өзара әрекеттесіп, солтүстікке қарай жүзу үшін қауіпті жағдай тудырды. Нью-Йорк штатының Лонг-Айленд аралдарының оңтүстік жағалауында толқындардың биіктігі 1,2 метрге жетті, ал кері ағыстар 10 тамызда үш адамның суға батып кетуіне әкелді: біреуі Монтаукта; біреуі Моричс шығанағынан шығысқа қарай; және біреуі Роккауэй Бич маңында. Соңғы жағдайда, жәбірленуші өзінің тәжірибесіз күйеу баласын кері ағыстан құтқару үшін суға жүзіп шыққаннан кейін шаршап қалды.

Доли тропикалық дауыл

Тропикалық толқын 27 тамызда Африка жағалауын қыбыр етіп өтті, ал қолайлы жағдайлар жеткіліксіз болғандықтан, жүйе 29 тамызда Кабо-Вердеден оңтүстік-батысқа қарай 630 миль (1014 км) жерде төртінші тропикалық депрессия ретінде қалыптасты. Алты сағаттан соң, депрессия жеткілікті шығу және иісті жолақты белгілерін дамытқаннан кейін Долли тропикалық дауылға дейін күшейді. Дауыл көбірек конвекция дамыған сайын қарқындылық танытты, ал 30 тамызда Доллидің желдің максималды жылдамдығына жетті, содан кейін желдің күші ең төменгі тропикалық дауыл деңгейіне дейін төмендеді. Қысқа ғана қарқындылыққа ие болғаннан кейін, Долли желдің қиылысы салдарынан қайтадан әлсіреп кетті. 4 қыркүйекте Долли тропикалық депрессияға дейін әлсіреп, сол күні жоғары қысымдық аймаққа сіңіп кетті; ол құрлыққа ешқандай әсер етпеді.

Фэй тропикалық даулы

Қыркүйек айының басында, төмен қысымның арнасында төмен қысым орталығы қалыптасты, ал 5 қыркүйекте жүйе Галвестонның оңтүстік-шығысында тропикалық депрессия деңгейіне жетті. Депрессия оңтүстік-оңтүстік-батысқа қарай илеулі қозғалды, күшейіп, 6 қыркүйек күні таңертең Фэй тропикалық дауылына айналды, сол күні ең жоғары күшіне жетті. Содан кейін жүйе кенеттен батыс-солтүстік-батысқа бұрылып, келесі күні Матагорда жанында құрлыққа шыққанға дейін күші мен бағытында тұрақты болды. Ол жылдамдап әлсіреп, қалдық төмен қысымға айналып, Техас штатының оңтүстік-батысынан баяу жылжыды. 11 қыркүйекте төмен қысым Мексиканың солтүстік-шығысында толыққандай жойылды. Дауыл Мексика мен Техаста ауыр жаңбыр әкелді. Сондай-ақ, дауыл салдарынан алты торнадо пайда болды, жаңбыр мөлшеріне жетті және тропикалық дауылдың күшті желдері ұзақ уақытқа созылды. Су тасқынынан немесе торнадодан 1,575 үй зақымданды, оның 23-і ауыр зақымдалды, жалпы шығын $4,5 миллион (2002 жылғы АҚШ доллары) құрады. Фэй дауылынан ешқандай өлім тіркелмеді.

Жетіінші тропикалық депрессия

1 қыркүйекте Африкадан тропикалық толқын шықты, бірақ бастапқы дамудан кейін күші әлсіреп, ұйымдаспады. Ол бір апта бойы батыс-солтүстік бағытта жылжыды, 7 қыркүйекте Бермудадан оңтүстік-шығысқа қарай 1155 миль (1859 км) қашықтықта орналасқанда, "Тропикалық депрессия жеті" деп жарияланды. Ол кезде депрессияның кішкентай орталығының айналасында тұрақты конвекция байқалды және солтүстікке қарайғы жотаның әсерінен батысқа қарай жылжуын жалғастырды. Құрылғаннан кейін көп ұзамай, күшті жел конвекцияны әлсіретіп, орталықты жартылай ашық қалдырды. 8 қыркүйектегі дауылдық белсенділік тоқтады және депрессия төмен қысымды аймаққа айналды. Күшті желдің салдарынан дауыл Бермудадан оңтүстік-шығысқа қарай 980 миль (1580 км) қашықтықта орналасқанда жақын арада тарады. Депрессия құрлыққа әсер етпеді. 10 қыркүйекте тропикалық сипаттарға ие болған "Густав" Солтүстік Каролинаның жағалауынан шығысқа қарай тропикалық дауыл ретінде өтті. Солтүстік-шығысқа қарай жылжу барысында, 11 қыркүйекте "Густав" дауылға айналды және қысқа мерзімге 2 санатты дауылға дейін күшейді. 12 қыркүйекте ол Атлантикалық Канададағы екі жерге 1 санатты дауыл ретінде соқты. Осы күні шамамен 1200 UTC-де "Густав" Ньюфаундленд үстінде экстратропикалық жүйеге айналды, бірақ қалдықтары 15 қыркүйекте таралудан бұрын Лабрадор теңізінде маневр жасады. Дауылдан бір адам қаза тауып, 100 000 доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығын келтірілді, оның көп бөлігі Солтүстік Каролинада тіркелді. "Густав" пен тропикалық емес жүйе арасындағы өзара әрекеттесу нәтижесінде Жаңа Англияда қосымша 240 000 доллар (2002 жылғы АҚШ доллары) көлемінде шығын келтірген күшті желдер пайда болды, бірақ бұл шығын тікелей дауылға байланысты болмады. Атлантикалық Канадада дауыл мен оның қалдықтары бірнеше күн бойы қатты жаңбыр, тропикалық дауыл және дауылдық желдер, сондай-ақ дауылдық толқындарды әкелді.

Ханна тропикалық дауыл

Қыркүйек айының басында Мексика шығанағында тропикалық толқын төмен қысыммен қосылып, төмен қысым жүйесін құрады. 11 қыркүйекте конвекция жоғары және төменгі деңгейлердегі төмен қысымның шығысында тұрақты түрде күшейді; келесі күні ол Тоғызыншы тропикалық депрессия деп жіктеліп, сол күні кешігірек Ханна тропикалық дауылына айналды. Дауыл ең жоғарғы қарқынына жетіп, Мексика шығанағының жағалауына екі рет соқты, содан кейін 15 қыркүйекте Грузияда тарап кетті. Айналым орталығының шығысында конвективті белсенділіктің көп бөлігі орналасқандықтан, Луизиана және Миссисипи штаттарында минималды залал тіркелді. Штат бойынша 20 000 үй электр қуатынан айырылды. Күшті жаңбыр Грузияға жетіп, маңызды су тасқынына әкелді. Егістерге үлкен зиян келтірілді және су тасқынынан 300-ден астам құрылыс зақымданды. Барлығы, Ханна шамамен 20 миллион доллар (2002 жылғы USD) көлемінде зиян келтірді және үш адамның өмірін қиды. Исидор Мексиканың оңтүстігіндегі Юкатан түбегіне 3 санатты дауыл ретінде соқты, елде 950 миллион доллар (2002 жылғы USD) зиян келтірді. Басқа да әсерлерге қарамастан, тек екі тікелей емес өлім тіркелді. Тропикалық дауыл ретінде Исидор АҚШ-тағы Луизиана штатының Метари қаласында максималды жауын-шашын мөлшерін көрсетті.

Жозефина тропикалық дауыл

16 қыркүйекте Атлантиканың орталық бөлігінде тропикалық емес төмен қысымдық аймақ ыдырап бара жатқан тұрақты фронт бойында пайда болды және солтүстік-шығысқа қарай итермеледі. Ұлттық дауылдар орталығы 17 қыркүйекте оны Бермудадан шамамен 710 миль (1143 км) шығысқа қарай орналасқан Тропикалық депрессия он бірінші деп жіктеді. Бастапқыда депрессияда күрт терең конвекция байқалмады. 18 қыркүйектегі жел туралы алғашқы хабарлама депрессияның "Жозефина" тропикалық дауылға айналғанын көрсетті. Дауыл солтүстік-шығысқа қарай жалғасты, солтүстік-шығыстағы субтропикалық жоғары қысымдық аймақ пен батыстан жақындап келе жатқан фронталдық жүйе арасында бағытталды. "Жозефина" анық айналымды сақтап тұрды, бірақ оның терең конвекциясы үздіріліссіз болды. 19 қыркүйектің таңында дауыл суық фронттың әсеріне түсіп, сіңіріле бастады, және тропикалық циклон ретінде оның желдері күшейе қоймады. Соңыннан сол күні "Жозефина" экстратропикалық циклонға айналып, күрт күшейді. Экстратропикалық төмен қысымдық аймақ 19 қыркүйектің түстен кейін тағы да үлкен экстратропикалық жүйеге жылдам сіңірілді.

Кайл дауылы

20 қыркүйекте Бермуданың оңтүстік-шығысында тропикалық емес төмен қысымдық аймақ субтропикалық 12-ші депрессияға айналды. Келесі күні ол Кайл субтропикалық дауылға, ал 22 қыркүйекте Кайл тропикалық дауылға айналды. Кайл батысқа қарай баяу жылжып, күшейе түсті және 25 қыркүйекте дауыл күшіне жетті; 28 қыркүйекте қайтадан тропикалық дауылға дейін әлсіреді. Циклонның күші бірнеше рет тропикалық депрессия мен тропикалық дауыл арасында ауытқып отырды. Оның қозғалысы да өте тұрақсыз болды, ол батысқа қарайғы бағытында солтүстікке және оңтүстікке қарай күрт өзгерді. 11 қазанда Кайл құрлыққа жетіп, Оңтүстік Каролина штатының Макклелланвилл маңында алғаш рет жағаға қонды. Каролина жағалауымен бойлап жылжығаннан кейін ол қайтадан суға шығып, сол күні Солтүстік Каролинаның Лонг-Бич маңында екінші рет жағаға соқты. Кайл 12 қазанда мұхитқа шығып, суық фронтпен бірігіп, Атлантика мұхитындағы ең ұзақ сақталған төртінші дауылға айналды. Кайл Бермудаға аз жауын әкелді, бірақ онда елеулі зақым тіркелген жоқ. АҚШ-тағы екі жағаға қону кезінде орташа жаңбыр жауып, жергілікті жерлерде су тасқыны мен жолдардың жабылуына себеп болды. Оңтүстік Каролинада су тасқынынан қарттар үйі мен бірнеше жылжымалы үйлер эвакуацияланды. Кайл кем дегенде төрт торнадо тудырды, жалпы зақым шамамен 5 миллион долларды құрады (2002 жылғы USD), тікелей қаза болған жоқ. Луизианада желдің күркіреуі, 4 метрден астам жаңбыр және 12 фут (4 метр) биіктіктегі дауыл толқыны салдарынан 1,1 миллиард долларлық (2002 жылғы USD) зақым келтірілді. Барлығы 237 мың адам электр қуатынан айырылды, ал жағалаудағы мұнай платформалары бір аптаға дейін тоқтатылды.

Тропикалық депрессия он төрт

9 қазанда Кіші Антиль аралдары арқылы әлсіз тропикалық толқын өтті. 12 қазанда оңтүстік-батыс Кариб теңізіне жеткенде конвекция күшейді, және сол күні кең аумақты төмен қысым аймағы қалыптасты. Келесі екі күнде төмен қысым аймағы айтарлықтай ұйымдасып, 14 қазанда сағат 1200 UTC-де 14-ші тропикалық депрессияға айналды. Депрессия бастапқыда батыс-солтүстік-батыс бағытта жылжыды, бірақ кейін солтүстік-солтүстік-шығысқа бұрылды. Тік желдің жылдамдығының өзгеруіне байланысты депрессия күшейе алмады және өмірлік кезеңі бойы тропикалық дауыл статусына жетпеді. 16 қазанда сағат 1600 UTC шамасында депрессия Кубаның Сиенфуэгос қаласының жанынан құрлыққа шықты. Ямайка, Куба және Кайман аралдарының кейбір аймақтарында жергіліктік қатты жаңбырлар болды, соның салдарынан минималды әсер тіркелді.

Зейнеткерлік

2003 жылдың көктемінде Дүниежүзілік метеорологиялық ұйым Исидор және Лили аттарын Атлант мұхитындағы дауылдар тізімінен шығарып тастады, себебі олар қатты зиян келтірді. Бұл аттардың орнына 2008 жылғы маусымда Айк және Лора аттары қойылды.

Маусымдық әсерлер

Бұл 2002 жылғы Атлантика мұхитының дауылды маусымында қалыптасқан барлық дауылдардың тізімі. Онда олардың атауы, соқтығысу ұзақтығы, ең жоғары санатталуы мен қарқындылығы, әсер еткен аймақтар, келтірген зиян және қаза болғандардың саны көрсетілген. Қашандағы өлімдер (жақшада көрсетілген) қосымша және тікелей емес (мысалы, жол апаты тікелей емес өлімге жатады), бірақ бәрібір сол дауылмен байланысты. Зиян мен қаза болғандардың саны дауыл экстратропикалық, толқын немесе төмен қысымды аймақ ретінде болған кездегі жалпы соманы қамтиды, ал барлық зиян сомалары 2002 жылғы АҚШ долларымен есептелген.