Кіріспе
Сымсыз қоғамдық желілер немесе сымсыз қоғамдық жобалар немесе жай ғана қоғамдық желілер – орталықтандырылмаған, өзін-өзі басқаратын және бірлесіп жұмыс істейтін желілер. Олар тұтынушыларға муниципалды сымсыз желілерге тиімді балама ұсыну үшін қоғамдық ұйымдар, үкіметтік емес ұйымдар мен кооперативтермен жергілікті деңгейде ұйымдастырылады. Осы ұйымдардың көпшілігі негізінен тұрғын үйлер мен бизнес-DSL және кабельдік интернет желілерін бөлісуге негізделген сымсыз тор желілерін құрады. Мұндай пайдалану тұтынушылардың телефон және кабельдік операторлары арқылы қызмет көрсететін жергілікті интернет-провайдерлердің (ISP) қызмет көрсету шарттарына сәйкес келмеуі мүмкін. Сымсыз қоғамдық желілер кейде цензурадан толық азат болуды жақтады, бұл ұстаным кейбір коммерциялық қызметтердің пайдалану ережелеріне қайшы келуі мүмкін. Кейбір интернет-провайдерлер желіні ортақтастыруға немесе қайта сатуға рұқсат береді. 2018 жылы Аргентинада өткен Латын Америкасының қоғамдық желілерінің бірінші саммиті «қоғамдық желі» терминіне келесі анықтаманы берді: «Қоғамдық желілер – коммерциялық емес және қоғамдық мақсаттар үшін қоғамдық ұжымдық меншігінде және басқаруындағы желілер. Олар өз мүшелерінің демократиялық қатысуы, әділдік, гендерлік теңдік, әртүрлілік және көптілік принциптеріне сәйкес қарым-қатынас құқығын жүзеге асыратын ұжымдар, жергілікті қауымдастықтар немесе коммерциялық емес азаматтық қоғам ұйымдарынан құралады». Интернет басқару форумының қоғамдық байланыс жөніндегі динамикалық коалициясы ұйымдастырған көп тарапты процесте әзірленген қоғамдық байланыс туралы декларацияға сәйкес, қоғамдық желілер келесі сипаттамалармен танылады: Ұжымдық меншік; Әлеуметтік басқару; Ашық дизайн; Ашық қатысу; Пиринг пен транзитті ілгерілету; Желіні жобалау және пайдалану кезінде қауіпсіздік және жеке өмірге қатысты мәселелерді қарастыруды ілгерілету; және жергілікті тілдерде жергілікті мазмұнды дамыту мен таратуды ілгерілету.
Тарих
Сымсыз қоғамдық желілер бастапқыда пакеттік радио байланысын қолданатын әуесқой радио және әуесқой радио қоғамдастығымен тығыз байланысты еркін бағдарламалық жасақтама қоғамдастығынан пайда болған жобалар ретінде дүниеге келді. Сымсыз аула желілерін 2000-шы жылдардың басында технологияға құмарлар құрды. Redbricks Intranet Collective (RIC) 1999 жылы Ұлыбританияның Манчестер қаласында, Bentley House Estate-дегі шамамен 30 пәтерде British Telecom (BT) компаниясынан жалға алынған бір байланыс желісіне жазылу бағасын бөлісуге мүмкіндік берді. Wi-Fi технологияны ұнататындар мен хоббишілер оны тез қабылдады, себебі ол ашық стандарт болды және Wi-Fi тұтынушыларының құрал-жабдықтары салыстырмалы түрде арзан еді. Жергілікті билік тарапынан қаржыландырылатын қалалық сымсыз желілер 2003 жылдан бастап енгізіле бастады. 2000 жылы Seattle Wireless АҚШ-тың Сиэтл қаласында тегін Wi-Fi қолжетімділігін қамтамасыз ету және интернет байланысының құнын бөлісу мақсатымен құрылды. 2011 жылдың сәуір айына қарай Сиэтл қаласының барлық жерінде 80 тегін сымсыз қолжетімділік нүктесі болды және олар тұрақты түрде өсіп келе жатты. 2000 жылдың тамызында Consume компаниясы Лондонда (Англия) «жоғары жылдамдықты телекоммуникациялық инфрақұрылымды өзіндік қамтамасыз етудің ынтымақтастық стратегиясы» ретінде құрылды. Бен Лори және басқалар құрған Consume компаниясы сымсыз инфрақұрылымды монополиялық сымдық қалалық желіге балама ретінде салуды мақсат етті. Wireless Leiden хобби жобасы 2001 жылдың қыркүйегінде құрылды және 2003 жылы 300-ден астам белсенді пайдаланушысымен коммерциялық емес ұйым ретінде тіркелді. Wireless Leiden қоры Нидерландыдағы Лейден қаласында сымсыз желілерді ұйымдастыру үшін жергілікті билік, бизнес және тұрғындардың ынтымақтастығын жеңілдетуге бағытталған. Испаниядағы алғашқы сымсыз қоғамдық желі 2001 жылдың қыркүйегінде Мадридте құрылған RedLibre болды. 2002 жылға қарай RedLibre 15 жергілікті сымсыз топтардың жұмысын үйлестірді және бес қалада RedLibre Wi-Fi тегін нүктелерін ұстады. RedLibre Испанияның қалалық аймақтарында WLAN-ның кеңінен қолжетімді болуына ықпал еткені үшін мақталады. Италияда, Ninux.org 2001 жылы студенттер мен хакерлер тарапынан құрылды, мақсаты – Сиэтл Wireless сияқты Римде халықтық сымсыз желі құру. Ninux үшін маңызды өзгеріс 2008 жылы антенналар мен маршрутизаторлар сияқты тұтынушылардың сымсыз құрал-жабдықтарының бағасының төмендеуі болды. Ninux еріктілері Римнің шатырларына көбірек антенналар орнатты. Бұл желі Италиядағы басқа да қалалық қоғамдық сымсыз желілерге үлгі болды. 2016 жылға қарай Флоренция, Болонья, Пиза және Козенца қалаларында да осындай сымсыз желілер құрылды. Олардың ортақ техникалық және ұйымдық құрылымдары болғанымен, осы қалалық сымсыз желілерді қолдаушы жұмыс топтары өздері жұмыс істейтін қаланың ерекше қажеттіліктерімен басшылыққа алады. Houston Wireless 2001 жылдың жазында Houston Wireless Users Group ретінде құрылды. Телекоммуникация провайдерлері үшінші буын сымсыз (3G) желісін енгізуге асықпады, сондықтан Houston Wireless Хьюстон және оның маңында жоғары жылдамдықты сымсыз қолжетімділікті насихаттау үшін құрылды. Houston Wireless IPsec, мобильді IP және IPv6 сияқты желілік протоколдармен, сондай-ақ 802.11a, 802.11g және ультра кең жолақты (UWB) сияқты сымсыз технологиялармен тәжірибе жүргізді. 2003 жылға қарай оларда 30 WLAN нүктесі, пошта тізімінде 100 адам және ай сайынғы жиналыстарға шамамен 25 адам қатысты. NYCwireless 2001 жылдың мамырында Нью-Йорк қаласында қоғамдық нүктелерді ұсыну және тұтынушыларға тиесілі лицензияланбаған, төмен бағалы сымсыз желілік құрал-жабдықтарды пайдалануды ілгерілету үшін құрылды. Көбірек Wi-Fi нүктелерін орнату үшін NYCwireless табыс көздейтін Cloud Networks компаниясымен келісімшарт жасасты, оның штатында NYCwireless қоғамдық жобасының негіздеуші мүшелері болды. 2001 жылдың 11 қыркүйегіндегі шабуылдардан кейін NYCwireless Нью-Йорк қаласының басқа телекоммуникациялық инфрақұрылымы жоқ аймақтарында тегін Wi-Fi нүктелерін жылдам құрастырып, орнату арқылы шұғыл байланысқа көмектесті. 2002 жылдың жазында Брайант Парк сымсыз желісі NYCwireless компаниясының флагмандық жобасына айналды, күніне шамамен 50 пайдаланушы қызмет көрсетті. 2003 жылға қарай NYCwireless Нью-Йорк қаласының барлық аймақтарында 100-ден астам белсенді нүктеге ие болды.
Ауылдық жерлердегі алғашқы жобалар
2000 жылы коммерциялық интернет-провайдерлер Каталонияның ауылдық аймақтарында кеңжолақты интернет инфрақұрылымын салмайтындықтан, guifi.net желісі құрылды. Guifi.net сымсыз тор желісі ретінде жоспарланған, онда үй шаруашылықтары радио хабар таратушыны пайдалана отырып, желідегі түйінге айнала алады. Әрбір түйін сымсыз маршрутизатор болуы міндетті емес, бірақ желінің жұмыс істеуі үшін кейбір еріктілердің интернетке қосылып, осы қолжетімділікті басқалармен бөлісуі қажет. 2017 жылы guifi.net 23 000 түйінден тұрды және әлемдегі ең ірі тор желісі деп танылды. 2001 жылы BCWireless Британдық Колумбия, Канададағы қауымдастықтарға жергілікті Wi-Fi желілерін орнатуға көмектесу мақсатымен құрылды. BCWireless хоббишілері IEEE 802.11b сымсыз желілерімен және антенналармен эксперимент жүргізіп, сигналдың қуатын және таралу радиусын арттырды, сондай-ақ жергілікті топ мүшелері арасында жолақты бөлісуге және сымсыз тор желілерін құруға мүмкіндік берді. Lac Seul First Nation қауымдастықтары Wi-Fi желісін құрып, IEEE 802.11g негізінде сымсыз желіні басқару үшін K Net атты коммерциялық емес ұйым құрды, осы арқылы бүкіл аумақты 3,5 ГГц жиілігінде лицензияланған және лицензияланбаған спектрді пайдалана отырып Wi-Fi желісімен қамтамасыз етуді көздеді.
Қоғамдық желілер арасындағы ынтымақтастық
Көптеген алғашқы сымсыз желілер жобалары жергілікті масштабта болды, бірақ олардың көпшілігінде глобалдық сана болды. 2003 жылы сымсыз қоғамдастық желілері Пико Пиринг келісімін (PPA) және Сымсыз Ортақ Манифестін қабылдады. Бұл екі бастама жергілікті сымсыз тор желілерінің жергілікті және ұлттық шекаралардан асып, кең сымсыз желілерге айналуы үшін инфрақұрылым құруға бағытталған. 2004 жылы Freifunk Wi-Fi құрылғыларына арналған OpenWrt негізіндегі FFF бағдарламалық құралын шығарды, ол PPA-ны қамтиды, соның арқасында түйіннің иесі желі арқылы тегін транзит беруге келіседі.
Қатты бағдарламалық жасақтама
Сымсыз жабдықтар, көптеген басқа да тұтынушы электроникасы сияқты, өндіруші алдын ала орнатқан, өзгертуге қиын бағдарламалық құралдармен бірге келеді. 2003 жылы Linksys WRT54G сериясы ашық көзді Linux ядросымен бірге іске қосылғанда, ол дереу хакерлердің назарына ілігіп, қоғамдық сымсыз волонтерлер арасында ең танымал аппаратқа айналды. 2005 жылы Linksys клиенттерге оны өзгертуді оңайлату үшін өз бағдарламалық құралының WRT54GL нұсқасын шығарды. Қоғамдық желі хакерлері Linksys WRT54G-нің тарату қуатын арттыру немесе деректерді беру жылдамдығын арттыру үшін процессордың (CPU) сағаттық жиілігін арттырумен тәжірибе жасады. Хоббишілер 2004 жылы OpenWrt бағдарламалық құралының шығуымен тағы бір серпіліс алды, ол меншік бағдарламалық құралға ашық бастапқы кодты балама ретінде ұсынылды. OpenWrt, WRT54G құрметіне аталды. OpenWrt әзірлеушілері кең көлемді құжаттамамен қатар, OpenWrt бастапқы кодына өз кодын қосу және бағдарламалық құралды құрастыру мүмкіндігін ұсынды. 2004 жылы Freifunk сымсыз қоғамдық жобалар үшін FFF бағдарламалық құралын шығарды, ол OpenWrt-ні өзгертіп, түйінді веб-интерфейс арқылы конфигурациялауға және трафик пішіндіру, статистика, интернет шлюзі қолдауы және Оптимизацияланған байланыс күйінің маршрутизация протоколының (OLSR) енгізілуі арқылы сымсыз жеке желіні жақсы қолдау үшін қосымша мүмкіндіктер қосты. FFF бағдарламалық құралын іске қосқан Wi-Fi қолжетімділік нүктесі, OLSR HNA4 арқылы басқа түйіндерге өзінің интернет шлюзі мүмкіндіктерін автоматты түрде хабарлап, желіге қосылды. Түйін жоғалған кезде, басқа түйіндер HNA4 хабарламаларын тоқтату арқылы желі топологиясының өзгеруін тіркеді. Ол кезде Берлиндегі Freifunk 500 Wi-Fi қолжетімділік нүктесіне ие болды және шамамен 2200 берлин тұрғыны желіні тегін пайдаланды. Freifunk FFF бағдарламалық құралы – кең ауқымды сымсыз торлы желі құрудың ең көне тәсілдерінің бірі. Ірі ауқымды сымсыз қоғамдық жобаларды қолдаған сымсыз құрылғылар үшін операциялық жүйені әзірлеудің басқа ерте әрекеттері Open Mesh және Netsukuku болды. Меркіге негіделген алғашқы сымсыз қоғамдық желілерге Канаданың Ванкувер қаласындағы Free the Net Meraki mesh кірді. 2006 жылы заңды кооператив ретінде құрылған Ванкувердің ашық желілік бастамалары кооперативінің мүшелері өз үйлерінің сымсыз қосылысына Meraki түйіндерін қосып, жақын маңдағы кооператив мүшелерімен жолақты бөлісіп, желісіз желіге қатысу үшін жеке тұлғалар ұсынатын қоғамдық сымсыз желісіне ай сайын бес канадалық доллар төледі.
Қоғамдық желі бағдарламалық жасақтамасы
2003 жылға қарай Сидней Wireless қауымдастық жобасы NodeDB бағдарламалық жасақтамасын іске қосты, ол сымсыз тор желісіне қатысатын түйіндерді картаға түсіру арқылы қауымдастық желілерінің жұмысын жеңілдетуге арналған. Түйіндер дерекқорда тіркелуі тиіс болды, бірақ бағдарламалық қамтамасыз ету көршілес түйіндердің тізімін жасады. Қауымдастық желісіне қатысатын түйінді тіркегенде, түйіннің күтушісі аппараттық жабдық, антеннаның қамту аймағы және қолданылып жатқан бағдарламалық қамтамасыз ету туралы ескерту қалдыра алатын болды, соның арқасында желіге қатысуға ниетті басқа қауымдастық мүшелерін табуға мүмкіндік алды.
Ұйым
Ұйымдастыру тұрғысынан, сымсыз қоғамдық желіге қолжетімді коммерциялық техникалық шешімдер жиынтығы немесе операцияларды қолдауға дайын хоббистердің жеткілікті саны қажет. Торлы желілердің жұмыс істеуі үшін қоғамдық қатысу мен міндеттемелердің жоғары деңгейін сақтау қажет. Қазіргі уақытта торлы тәсіл біртекті жабдықты талап етеді. Торлы тәсілдің нарыққа бағытталған бір аспектісі – әлсіз торлы сигналды алатын пайдаланушылар көбінесе ретранслятор торабын алып, пайдалану арқылы оны күшті сигналға айналдыра алады, осылайша желінің аумағы кеңейеді. Технологиясы қарқынды дамитын мұндай ерікті ұйымдар кейде бөлініп, бірігуі мүмкін. Мұндай топтар ұсынатын Wi-Fi қызметі көбінесе тегін және «тегін пайдаланушы» деген жалақыны білдірмейді. Ерікті модельге балама ретінде кооперативтік құрылымды пайдалануға болады.
Бизнес-модельдер
Сымсыз қоғамдық жобалар еріктілердің кеңжолақты қолдануын техникалық тұрғыдан мүмкін етті және тұтынушылық Wi-Fi нарығында баламалы бизнес-моделдердің пайда болуына септігін тигізді. Коммерциялық Wi-Fi провайдері Fon 2006 жылы Испанияда құрылды. Fon клиенттері бір-бірімен Wi-Fi қолжетімділігін бөлісу үшін өзгертілген OpenWrt бағдарламалық құралымен жұмыс істейтін Linksys Wi-Fi кіріс нүктесімен жабдықталды. FON клиенттері арқылы қоғамдық Wi-Fi қызметін ұсыну, FON клиенттерімен 50% кіріс бөлісу келісіміне қол қойылғанда кеңейді, олар өздерінің пайдаланбаған барлық кеңжолақты қайта сатуға дайын болды. 2009 жылы бұл бизнес-модель кеңінен қабылдауға ие болды, себебі British Telecom өз үй клиенттеріне BT және FON роумингтік клиенттеріне пайдаланбаған кеңжолақты сатуға рұқсат берді.
Реттеу
Кейбір елдер интернетке қолжеткізуді сатуды реттейді, сымсыз желі арқылы интернетке қолжеткізуді сату үшін лицензия талап етеді. Оңтүстік Африкада бұл реттеуді Оңтүстік Африка Тәуелсіз Байланыс Органы (ICASA) жүзеге асырады. Олар WISP провайдерлерінен VANS немесе ECNS/ECS лицензиясын алуды талап етеді, содан кейін ғана сымсыз байланыс арқылы интернетке қолжеткізуді қайта сатуға рұқсат беріледі. Интернет Қоғамының "Латын Америкасындағы қауымдық желілер: қиындықтар, ережелер және шешімдер" атты жарияланымы Латын Америкасы, АҚШ және Канада елдеріндегі қауымдық желілерге қатысты ережелердің шолуын ұсынады.