Кіріспе
Айдахо штатындағы қорғалған табиғи аумақ, АҚШ. 1840 және 1850 жылдары Калифорния жолымен келе жатқан керуендер Рафт өзенінің аңғарынан шығып, осы аймақ арқылы өтіп, Гранит асуымен Невадаға қарай жол жүрген. Көшпенділердің есімдері немесе әріптері соғылған маймен Register Rock тасында әлі де көрініп тұр, ал кейбір тастарда вагон дөңгелектерінен қалған іздер бар.
During the 1840s and 1850s, wagon trains on the California Trail left the Raft River valley and traveled through the area and over Granite Pass into Nevada. Names or initials of emigrants written in axle grease are still visible on Register Rock, and ruts from wagon wheels can be seen in some of the rocks.
Тарих
1849 жылы Джеймс Уилкинспен бірге көшіп келген топ Калифорния жолында, Ұлы тұзды көл шөлінің солтүстігіндегі "тастар қаласында" тоқтады. Бүгінде тас беттерінде білік майымен қалдырылған қолтаңбаларды көруге болады. Бір көшпелі адам тамыз айында алыстағы тауларды "сансыз жасанды фонтандардан шашыраған судай" деп сипаттады. 1843 жылдан бастап, Тастар қаласы Калифорния жолымен және Солтүстік көлдің балама жолымен, сондай-ақ кейінірек жүк тасымалдау жолдарымен және Келтон (Юта) – Бойсе (Айдахо) пошталық бағытымен саяхаттайтын көшпелілер үшін маңызды бағыт нүктесі болды. Аймақтың тарихи және геологиялық құндылығы, көркемдігі және демалыс мүмкіндіктері 1988 жылы оны "Тастар қаласы" ұлттық қорығы деп жариялауға себеп болды. Ұлттық саябақтар жүйесінің бұл бөлігін Ұлттық саябақтар қызметі мен Айдахо штатының Парктер және демалыс департаменті бірлесіп басқарады.
Американың түпкүллі тарихы
Шошон және баннок тайпалары бір кезде Тас қаласы аймағында кездесетін бизонды аулап, пиньон қарағайларының жаңғақтарын жинаған. 16 ғасырда Америкаға жылқының келуі және еуропалықтардың көбеюі шошон-банноктардың отаны мен дәстүрлі тіршілік салтын бұзды. Олар жаңа келгендерге наразылық білдірді, бірақ оларды тоқтатуға шамалары келмеді. Калифорния жолымен өткен көшпенділердің көпшілігі жергілікті американдықтарды көрмеді, бірақ олардың жазбаларында алыс төбелер мен айналасындағы таулардан шыққан түтін туралы айтылған. 1826 жылы Питер Скене Огден және оның Snake River бобёр аулаушыларының тобы Тас қаласын еуропалықтардың арасында алғашқы болып атап өтті. Бобр аз болғандықтан, 1843 жылға дейін бұл аймаққа көңіл бөлмеді, содан кейін жазда көліктердің ағыны арта бастады.
Калифорния жолы
Калифорнияға вагондармен жол табуға жасалған көптеген тырастықтан кейін, Джозеф Б. Чайлс сияқты Калифорнияның алғашқы қоныс аударушылары мен Джозеф Р. Уокер сияқты тау шеңберінің өкілдері Рафт өзенімен жоғарылап, Тас қаласы арқылы, Гранит өткелінен және Гуз Крик пен Мың Булақ сияқты көптеген арналар арқылы Хумбольдт өзеніне дейінгі жолды тапты. Олар Хумбольдт өзенінің қазіргі Уэллс қаласына жақын тұсындағы тоғысынан бастап, Хумбольдт өзенінің батысына қарай Сьерра-Невадаға (АҚШ) және содан кейін Калифорнияға бара алатын. Чайлс, Уокер және кейін Джон С. Фремонт осы жолмен қоныс аударушыларды жетектеді. Кейінгі вагондар жиі жетекші алмай, ерте пионерлердің немесе алдыңғы вагондардың іздерін ұстанды. 1850 жылға қарай жолға соншама адам жиналды ki, ол Калифорнияға қарай өтетін ұзақ саяхаттаушы ауыл сияқты көрінді. Шығыс немесе орталық батыстағы газеттер мен жеке баспагерлер эмигранттарға арналған «жол көрсетушілерді» жиі жариялады, оларды 1850 жылға қарай бірнеше авторлардан аз ақшаға сатып алуға болады. Тас қаласы мен жақын маңдағы Гранит өткелі (Айдахо штаты) эмигранттар мен жүктелген вагондары үшін Калифорнияға дейінгі жолдың шамамен жартысына дейін белгілі бір нүкте болды. Ол Ұлы Солтүстік көлінің солтүстігіндегі Солт-Лейк-Ситиден шығысқа қарай Миссуриге қайтып бара жатқанда Солтүстік-Лейк жолының бастамашысы болды. Солтүстік-Лейк жолының тоғысы Тас қаласына жақын жердегі Калифорния жолымен қосылды. Солтүстік-Лейк жолын пайдаланған қоныс аударушылар Форт-Холл арқылы және батысқа қарай Снейк өзенінің аңғарымен өткен қоныс аударушылармен шамамен бірдей қашықтықты жүрді. 1852 жылы Калифорния алтын асығы кезінде шамамен 52 000 адам Тас қаласы арқылы өтіп, Калифорнияға жетті. Калифорния жолы 1843 жылы алғаш ашылғанда, Тас қаласының жанындағы Гранит өткелі Рафт өзені мен Хумбольдт өзені арасындағы командаларға қажетті су мен шөпті қамтамасыз ететін өзендер мен арналармен «оңай» байланыс жасауға мүмкіндік берді. 1850 жылдан кейін өткел бастапқыда Юта территориясының бөлігіне айналды, ал 1872 жылы Юта мен Айдахо шекарасын белгілеу кезіндегі қателік Гранит өткелін Айдахо территориясына орналастырды. 1869 жылдың 9 мамырында алғашқы құрлықтық теміржол аяқталғаннан кейін, жер үстіндегі вагондармен жүру тарихқа енді. Алайда, вагондар мен этаптар теміржол желісінен тыс қалаларға таралған аймақтық жабдықтау жолдарында пайдаланыла берді. Джон Халлидің этаптық жолы Юта штатындағы Келтон теміржол станциясын (CPRR) Айдахо штатының Бойзе қаласындағы кен орталығымен байланыстырып, Айдахоның алғашқы экономикалық дамуын қамтамасыз етті, ол 1890 жылы штат мәртебесіне ие болды. Келтон этаптық жолы Тас қаласы арқылы өтті, ескі Калифорния жолы мен Солтүстік-Лейк жолының тоғысының жанында этаптық станция құрылды. Қоныс аударушылар 19 ғасырдың соңында Тас қаласы аймағын игере бастады. 1920 және 1930 жылдардағы құрғақшылық жылдары құрғақ егістік азайды, бірақ мал шаруашылығы сақталды. Мал жайылымы 19 ғасырдың ортасында осы аймақты вагондармен пайдаланудан басталып, бүгінге дейін жалғасуда. Көшіп-қонушылардың сүйікті тоқтаған жерлерінің бірі – Камп-Рок болды. Көшіп-қонушылар өздерінің есімдерін және өту күндерін күрек майымен тас бетіне жазып қалдырды.
Фактілер мен атаулар
Айдахо штатының заң шығарушы органы 1957 жылғы 27 ақпанда Айдахо жер басқармасының қарауындағы Рокс қаласының ішіндегі 36-бөлікті мемлекеттік парк деп жариялады. 1964 жылы одан да үлкен аумақ (200 акрдан астам) Ұлттық тарихи ескерткіш деп белгіленді. 1973 жылғы 15 наурызда 36-бөлік Жер департаментінен Айдахо парктер және демалыс департаментіне (IDPR) берілді. Келесі жылы бұл аймақ Ұлттық табиғи ескерткіш мәртебесін алды. Ұлттық парктер қызметі (NPS) 1970 және 1980 жылдары бұл жерді ұлттық монумент етіп жариялау мүмкіндігін зерттеді. City of Rocks National Reserve 1988 жылғы 18 қарашада 100-696 нөмірімен қабылданған «1988 жылғы Аризона-Айдахоны сақтау туралы» заңмен құрылды. Бұл заң USDA Орман шаруашылығы қызметі, Жерді басқару бюросы, Айдахо парктер және демалыс департаменті (IDPR) және жеке тұлғаларға тиесілі немесе басқарылатын жерлердің айналасында 35 шақырымдық (22 миль) шекара белгіледі. Резерв шегіндегі АҚШ-қа тиесілі барлық жерлер Ұлттық парктер қызметінің (NPS) билігіне берілді. 1988 жылдан 1996 жылға дейін Резерв NPS және IDPR бірлесіп басқарды. Жоспарлы басқару жоспары бекітілгеннен кейін, NPS 1996 жылғы 2 мамырда Резервтің жергілікті басқаруын IDPR-ге ресми түрде тапсырды. Бүгінде парк NPS және IDPR арасындағы ерекше ынтымақтастық келісімі бойынша жұмыс істейді. Екі агенттік те оның жұмысына қаржы бөліп отырады. City of Rocks National Reserve-ге жыл сайын 80 000-нан астам турист келеді. Резервтің бас кеңсесі Алмо қаласында орналасқан.
Қоршаған орта
Тас қаласы – Орталық Айдахоның оңтүстігіндегі жусанды даладан тік көтерілетін граниттен жасалған ерекше қоршау. Бұл аймаққа алғаш кірген адамдарды қызықтырып, тартып келген. Шошон тайпасы мұнда лагерь құрған, сондай-ақ Калифорния жолымен саяхаттап өткен көшпенділер де тоқтаған. Қорықтың ең маңызды ерекшеліктерінің бірі – салыстырмалы түрде кішкентай аумақта жинақталған жоғары биологиялық әртүрлілік. Табиғи ландшафттың әртүрлі текстуралары, түстері мен пішіндері қорықтың көркемдігіне зор үлес қосады.
Геологиялық құрылымдар
Тас қаласының ландшафты екі үлкен аралықтағы уақытта жер қыртысына енген граниттен қалыптасқан. Мұнаралардың көп бөлігін құрайтын гранит 28 миллион жылдық Альмо плутонының бөлігі болып табылады. Дегенмен, кейбір мұнаралар 2,5 миллиард жылдық Грин-Крик кешенінен жасалған граниттен тұрады, бұл кешен АҚШ-тың батысындағы ең көне тау жыныстарын қамтиды. Гранит эрозия нәтижесінде қызықты әртүрлі пішіндерге айналды. Тас қаласы геологиялық және көркемдік құндылығымен, сондай-ақ Калифорния жолының тарихи маңызымен байланысты Ұлттық парк қызметінің бөлігі – Ұлттық қорық мәртебесіне ие болды. Қорықтағы тау жыныстары жарылыстар арқылы жұқа тақталар мен қабықшалардың түсіп жатқан эрозия процесі арқылы қалыптасты, бұл процеске гранит салқындағанда жиырылуы, үстіндегі қабаттар эрозияға ұшырағанда кеңеюі және аймақтық тектоникалық кернеулер себеп болды. Гранит эрозияға ұшырап, 183 метрге дейін жететін әртүрлі пішіндерге айналды. Көптеген тау жыныстарының үстіңгі беттері жазық түбі бар, ауа райының әсерінен пайда болған шұңқырлармен – панольдармен жабылған. Ең ірі паноль Бат-Рок тауының үстінде орналасқан және жаңбыр немесе қар еріген кезде сумен үнемі толады.
Жануарлар
Солтүстік Бекен мен Жота/Жылан-Колумбия бұталы далалық экожүйелерінде және Жоғарғы Жылан өзенінің бассейніндегі Рафт суайдынында орналасқан қорықтың мекендеу ортасы сүтқоректілердің, құстардың, бауырымен жорғалаушылардың және омыртқасыздардың көптеген түрлерін қамтиды. Қорықта суға жақын жерлерде кездесетін қосмекенділердің арасында борал бақасы, Ұлы Бекеннің қазылған аяқты бақасы және солтүстік жолбарыс бақасы бар. Құстар Қорық көптеген жыртқыштар үшін өсіп-көбеюге және азық табуға қолайлы ортаны ұсынады, олардың ішінде алтын бүркіт, далалық сұңқар, қызылқұйрықты сұңқар, солтүстік суыржан, үшсаусақты сұңқар, Купер сұңқары, американдық кіші сұңқар, түркия қарғасы және үлкен мүйізді сұңқар бар. Суэйнсон сұңқары мен темірқұйрықты сұңқар қорықта сирек кездеседі. Басқа да көптеген құс түрлеріне саңырауқұлақ, пинон қарғасы, Кларк жаңғағы, қарапайым түнгі құс, тау көгершіндері, аза тұту көгершіндері, жарлы шаға, тау көкқұсы, ермек құсы, тау шыбығы, үй шыбығы, жалғыз вирео, сойқылы вирео, жасылқұйрықты тоухи, Вирджиния сойқылы, Брюердің қарақұсы және әртүрлі шақшықтар жатады. Сүтқоректілер Қорықтағы сүтқоректілердің ішінара тізіміне пума, қасқыр, койот, бобкат, барс, сарыбелді мармот, жартастық чипмунк, таулық мақтақұйрықты қоян, қарақұйрықты қоян, қарлы қоян, солтүстік шаян тышқан, Мерриамның шымтекесі, бірнеше түрлі құсқұрттар және әртүрлі жарықшалар кіреді. Бір ғасыр бұрын бұлан мен бизон да кең таралған. Бауырымен жорғалаушылар Типик кесірткелерге батыс биязы, батыс қоршау кесірткесі, ұзынмұрынды жолбарыс кесірткесі, саңырауқұлақты кесіртке және солтүстік шөлді мүйізді кесіртке жатады. Жыландардың арасында батыс құйрықты жылан, Ұлы Бекен гофер жыланы, жолақты жылан және саяхатшы гадюі бар. Батыс құйрықты жылан – қорықта кездесетін жалғыз күшті уы бар жылан.
Ауа райы
Жартылай құрғақ климат төменнен орташаға дейінгі жауын-шашынмен, күндізгі және маусымдық температураның айқын өзгеруімен және салыстырмалы ылғалдылықтың төмендігімен сипатталады. Жылдық орташа жауын-шашын мөлшері төменгі жазықтықтарда шамамен ал ең биік жерлерде . Биік таулардағы қардың орташа қалыңдығы 35-тен бастап жаз айлары ыстық және құрғақ болып, кейде күркілдеген дауылдар болады.
Таулар
Қорық Альбион тауларының оңтүстік бөлігінде орналасқан, шығысы Рафт өзені аңғарымен, ал солтүстігі Жылан өзені аңғарымен шектеседі. Көтерілу биіктігі Circle Creek қорық шекарасына жеткен жерде 1722 метрден (5650 фут) басталып, солтүстіктегі Graham Peak шыңында 2703 метрге (8867 фут) жетеді.
Топырақ
Қорықтағы топырақтардың көп бөлігі грузбен құралған, ол төмендегі гранитті тау жыныстарының ыдырауынан пайда болған ірі, бұрышты құм. Олар жоғары эрозияға бейім. Топырақ эрозиясы жолдарға жақын, тік еңістерде және уақытша арналарда ең көп байқалады. Осы аймақтардағы эрозия салдарынан терең шатқалдар қалыптасқан. Кейбір ашық топырақ жартастарының биіктігі 2 метрден аспайды.
Дау
Ұлттық саябақтар қызметінің шешімінен кейін және Access Fund қатысқан сот ісінен соң, Қорықтағы маңызды геологиялық құрылым – Егіз бауырларға шығуға тыйым салынды. Access Fund NPS шешімін "көп ойланбаған және еркін" деп бағаласа, NPS Твинг-Систерстерде тауға көтерілу Калифорния жолының "тарихи ландшафтын" бұзады деп мәлімдеді.