Кіріспе

Тармақты темір жол желісі – маңызды бағыттан бөлініп шығатын екіншілік темір жол желісі, әдетте негізгі желі. Өте қысқа тармақ желісін "шпор" желісі деп атауға болады. Тармақ желілері бір немесе бірнеше кәсіпорынға, немесе негізгі желіде орналасқан емес қалаға немесе кентке қызмет көрсете алады. Сондай-ақ, тармақ желілері екі немесе одан көп негізгі желілерді байланыстыруы мүмкін.

Өнеркәсіптік ынталандыру

Индустриалды шұңқыр – теміржолдарда қолданылатын қосымша рельсті жолдың бір түрі, ол клиенттерге басқа теміржол операцияларына кедергі келтірмей, вагондарды тиеу және түсіруге мүмкіндік береді. Индустриалды шұңқырлардың ұзындығы мен вагондардың сыйымдылығы, қызмет көрсететін клиенттің қажеттіліктеріне қарай әртүрлі болуы мүмкін. Көп өнеркәсіптік аймақтарда бір индустриалды шұңқырда бірнеше клиентке бағытталған бірнеше қосымша жолдар болуы мүмкін. Әдетте, шұңқырларға жергілікті пойыздар қызмет көрсетеді, олар шағын мөлшерде вагондарды жинап, үлкен сауда алаңына жеткізеді, онда вагондар сұрыпталып, ұқсас бағыттарға баратын басқа вагондармен бірге ірі пойыздармен жіберіледі. Индустриалды шұңқырлардың магистральдық желіге қарағанда сыйымдылығы және қозғалысы төмен болғандықтан, олардың техникалық қызмет көрсету және сигналдау (поезд басқару) стандарттары да төменгі деңгейде болады. 1930 жылдардың басында алыс қашықтыққа жүк тасымалдаудың дамуына дейін теміржол әлемдегі басты көлік құралы болды. Сол дәуірдегі өнеркәсіптер көбінесе теміржол бойында, жүк тасымалына оңай қол жеткізу үшін салынды. Бір мильден кем (көбінесе бірнеше жүз метр) ұзындығы бар және он вагондан кем сыйымдылығы бар индустриалды шұңқырлар өнеркәсіптік және ауылдық қалаларда жиі кездесетін болды. 20 ғасырдың басында және ортасында автомобиль және жол технологиясы жетілдікке жеткенде, көбінесе аз көлемді өнеркәсіптік шұңқырлар жүк тасымалының артық икемділігі мен экономиясы үшін тоқтатылды. Бүгінде теміржол үлкен көлемдегі материалдарды тасымалдаудың ең экономикалық жолы болып табылады, және бұл индустриалды шұңқырларда да көрініс береді. Көптеген қазіргі заманғы шұңқырлар жылына жүздеген, тіпті мыңдаған вагондарды қажет ететін ірі өнеркәсіптерге қызмет көрсетеді.

Еуропа

Италия мен Ватикан арасында халықаралық тармақ теміржол желісі бар: 300 метрлік Ватикан темір жолы, Пиза-Рим басты теміржол желісінен Roma San Pietro теміржол станциясы арқылы Ватикан қаласы станциясына дейін жалғасады.

Ұлыбритания

1960 жылдары "Бичингтің кесулері" салдарынан көптеген британдық теміржол тармақтары жабылды, бірақ кейбіреулері мұралық теміржолдар ретінде қайта ашылды. Ұлыбританиядағы әлі де қолданыстағы ең кішкентай тармақ желісі – Стоурбридж қалалық станциясына баратын Стоурбридж түйіскен станциясынан Стоурбридж қалалық станциясына дейінгі тармақ. Бір рельстен жүретін бұл жолдың ұзындығы 0,8 шақырымды (1 км) құрайды және пойыз саяхатын аяқтауға шамамен екі жарым минут уақыт жұмсайды.

Солтүстік Америка

Солтүстік Америкада аз пайдаланылатын тармақ желілерін ірі теміржол компаниялары көбінесе өздерінің жаңа, жалпы тасымалдаушы қысқа желілік теміржолдарына айналдыру үшін сатады. АҚШ және Канада бойынша тармақ желілері кішкентай қалаларды негізгі желіден тым алыс болғандықтан тиімді қызмет көрсетуге немесе электр станциясы сияқты белгілі бір өнеркәсіптік объектіге, негізгі желіден алыс орналасқандықтан немесе жүктеме қысымын азайту үшін байланыстырады. Бұл желілер әдетте негізгі желілерге қарағанда төмен стандарттарда, жеңіл рельстер мен беткейлі төсемдерді пайдаланып салынған.

Канада

Канаданың тармақтық желілері тарихының көп бөлігі ірі теміржол көлік конгломераттарымен (мысалы, Grand Trunk, Canadian National немесе Canadian Pacific) байланысты, олар бұрынғы тәуелсіз қысқа желілік теміржолдарды тармақтық желілер ретінде пайдалану үшін сатып алатын. Қысқа желі көбінесе еншілес компания ретінде жалғаса беретін. Мысалы, 1930 жылы Canadian Pacific Algoma Eastern Railway (қысқа желі) сатып алғаннан кейін, ол көп ұзамай Algoma Eastern магистральдарының көп бөлігін тастап кетті, бірақ Algoma Eastern–Canadian Pacific түйіскен жерлеріне жақын учаскелерді қысқа тармақ желілері немесе қосымша жолдар ретінде сақтап қалды. Канаданың батысындағы теміржол дамуы жерді игеру және егін шаруашылығымен бірге жүрді, пионерлер теміржол желілеріне жақын, көбінесе теміржолға тиесілі жерлерге қоныстанды. Алайда, 20 ғасырдың ортасына қарай теміржолдар батыс ауылшаруашылық аймақтарындағы желілерді ұмытты. Бұл тарихи тұрғыдан алғанда, теміржолдың астық тасымалдау үшін алатын бағасын реттейтін Crow Rate сияқты факторларға байланысты болды. Теміржолдар ауылдық далалық тармақ желілеріне инвестиция салуға ынта алмады, бірақ Ұлттық көлік туралы заңға сәйкес оларды тастауға құқығы болмады. Бұл заң сондай-ақ астық тасымалына субсидия бермеді, керісінше теміржолдарға тармақтық желілерге берілетін субсидияны еркін қабылдауға мүмкіндік берді, желілердің тиімділігін арттыруға ешқандай күш жұмсамай. 1983 жылғы Батыс астық тасымалы туралы заң осы мәселені нақты қарастырды, бірақ 1994 жылы Солтүстік Америка еркін сауда келісімі мен бюджетті теңдестіру шараларының нәтижесінде күшін жойды. Оның орнына федералды үкімет фермерлерге астық тасымалын өздері ұйымдастыру үшін бір реттік төлем жасады. 1970 жылдардың ортасынан 2010 жылдардың соңына дейін далалық аймақтағы көптеген тармақтық желілер тасталды немесе қызметі тоқтатылды. Канаданың Ұлттық теміржолының бірінші президенті Дэвид Блайт Ханна, көптеген тармақтық желілер өздерін-өздері қаржылай қамтамасыз ете алмаса да, тіпті басты желілердің табысты болуына да қажет екенін айтты.

Америка Құрама Штаттары

Америка Құрама Штаттарында өнімсіз тармақ желілерін жабу, Staggers заңы арқылы теміржол индустриясының реттелуін тоқтатудың бір салдары болды. Принстон тармағы – АҚШ-тың Нью-Джерси штатындағы New Jersey Transit (NJT) компаниясына тиесілі және басқарылатын қалалық теміржол желісі және қызметі. Бұл желі – Солтүстік-Шығыс дәлізінің қысқа тармағы, Принстон қосылысынан солтүстік-батысқа қарай Принстонға дейін аралық аялдамаларсыз жүреді. "Динки желісі" деп те белгілі, ол 5 километрге жуық ұзындығымен АҚШ-тағы ең қысқа жоспарланған қалалық теміржол желісі болып табылады. Сапар 4 минут 47 секундқа созылады. Принстон желісінен басқа, сақталған басқа тармақ желілеріне Нью-Джерсидегі Гладстон тармағы, сондай-ақ Коннектикут штатындағы Нью-Канаан тармағы, Данбери тармағы және Уотербери тармағы жатады. Лонг-Айленд теміржолы да өз қызметтерін "тармақтар" деп атайды.

Чили

Чилиде басты теміржол желісінде көптеген тармақ желілері болған, алайда олардың тек азы ғана қолданыста. Көбінесе туристік мақсатта жұмыс істейді (мысалы, Antilhue – Valdivia тармақ желісі), ал қалғандары басқа теміржол компанияларына берілді (мысалы, Biotrén компаниясы мен Laja – Talcahuano пойызына өткен San Rosendo – Talcahuano тармақ желісі). Дегенмен, толыққанды жұмыс істеп тұрған бір тармақ желісі бар: автобус қозғалтқыштарымен жабдықталған пойыздарды пайдаланатын Talca – Constitución тармақ желісі.

Сингапур

Сингапур МРТ жүйесінің Шығыс-Батыс желісі Чанги әуежайына екі стансалық тармақтан тұрады. Бірінші станция – Экспо, 2001 жылы ашылды. Келесі жылы ол Чанги әуежайы станциясына дейін ұзартылды. 1990 жылдан 1996 жылға дейін Солтүстік-Оңтүстік желісінің Юронг-Ист және Чоа Чу Канг станциялары арасындағы бөлігі жеке желі ретінде, «Тармақ желісі» деген атпен жұмыс істеді. 1996 жылы Вудлендс тармағының ашылуымен ол Солтүстік-Оңтүстік желісіне біріктірілді. Болашақтағы «Журонг аймағы» және «Крос-Айленд» желілерінің де тармақтары болады.

Жаңа Зеландия

Жаңа Зеландияда бұрын филиалдық желілердің өте кең желісі болған, әсіресе Оңтүстік аралдың Кентербери, Отаго және Саутленд аймақтарында. Көптеген желілер 19 ғасырдың соңында ішкі аймақтарды шаруашылық және басқа да экономикалық белсенділік үшін ашу мақсатымен салынған. Оңтүстік арал аймақтарындағы филиалдар көбінесе ауыл шаруашылығы тауарларын тасымалдауға арналған көп мақсатты желілер болды, бірақ басқа жерлерде желілер көбінесе нақты бір ресурсты пайдалану үшін салынды: Батыс жағалауында қиын-қыстау жерлерде көмір шахталарына қызмет көрсету үшін кең филиалдық желілер салынды, ал Орталық Солтүстік аралда және Толқынды шығанақ аймағында ірі орман шаруашылығы операцияларына теміржолмен қол жеткізу үшін желілер ішкі аймаққа дейін салынды. Бүгінде көптеген филиалдық желілер жабылды, оның ішінде көп мақсатты шаруашылық желілерінің көбі. Қалғандары негізгі желілерден алыс порттарға немесе өнеркәсіп орындарына, мысалы, көмір шахталарына, орман шаруашылығы операцияларына, ірі сүт өңдеу заводтарына және металлургиялық заводтарға қызмет көрсетеді. Окленд пен Веллингтонда әрбір қалада екі филиалдық желі тек қана қалалық жолаушылар пойыздары үшін қолданылады. Толық ақпарат алу үшін Жаңа Зеландия теміржол желілерінің тізіміне қараңыз.