Кіріспе

Локсли өзені – Англияның Оңтүстік Йоркшир аймағындағы Шеффилд қаласында орналасқан өзен. Оның бастауы – Шеффилдтен солтүстік-батысқа қарай шамамен 16 шақырым (10 миль) қашықтықтағы Брэдфилд Моорстарындағы бірнеше бұлақтар. Бұл бұлақтар Брэдфилд Дейл арқылы ағып, Лоу Брэдфилдте бірігеді. Өзен Дамфласк суқоймасы арқылы шығысқа қарай ағып, Станингтонның жанындағы Сторрста Сторрс Брукпен, ал Малин көпірінде Ривелин өзенімен қосылады. Содан кейін Хиллсборордағы Оулертон ауданында Дон өзеніне құяды. Локсли аңғары 1864 жылдың наурыз айында аяқталмас бұрын Дейл Дайк бөгетінің құлауынан болған Ұлы Шеффилд су тасқынының бастапқы бағытын анықтады.

Сумен жабдықтау

Өзеннің жоғарғы ағысында ауыз су жинауға арналған төрт ірі суқойма орналасқан. Шеффилд тұрғындарына ауыз су Лангсетт жолының жанындағы бес кішкентай суқоймадан берілді. Халық саны арта келе, тағы да суқоймалар салынды, бірақ 1830 жылға қарай олар сұранысқа жауап бере алмай қалды. 1830 жылы Парламент актісі қабылданғаннан кейін Шеффилд Су компаниясы сумен жабдықтауға жауапкершілікті алды, ал олардың алғашқы ірі суқоймасы 1836 жылы аяқталды – Уайминг Брук өзеніне бөгет салып, Редмирес Орта суқоймасы құрылды. Халық саны одан әрі өскендіктен суқоймалар салу жалғасты, ал Дейл Дайк суқоймасы 1864 жылы дайын болған кезде бөгет бұзылып, төмендегі елді мекендерге зор қайғы әкелді. Су тасқынынан 250 адам қаза тауып, көптеген кәсіпорындар су астында қалды немесе ауыр зақымдануға ұшырады. Компания төлеуге міндетті өтемақы сомасының нәтижесінде Шеффилд Су компаниясы су бағасын 25 пайызға өсіруге парламенттік құқық алды. Компания көп ұзамай басқа да ірі жобаларды бастады, ал 1869 жылы Стринс суқоймасы аяқталды, оның көлемі 453 миллион галлон (2059 мегалитр) суды қамтиды және жинайды. Сол жылы Агден суқоймасы да аяқталды, оның көлемі 559 миллион галлон (2541 мегалитр) суды қамтиды. Ал оның орнына салынған Дейл Дайк суқоймасы 1875 жылы аяқталды. Ол Агден суқоймасымен бірдей аумақты алып жатыр және 466 миллион галлон (2118 мегалитр) суды сақтай алады. 1887 жылы су бағасына қосымша алым салу құқығы тоқтаған кезде Шеффилд Су компаниясы парламентке осы төлемді тұрақты етуді және бағаларды одан әрі өсіруді сұрады. Шеффилд қалалық әкімшілігі сумен жабдықтауды мемлекеттік меншікке алу қажет деп шешті және Су компаниясын міндетті түрде сатып алу туралы заң жобасын ұсынды. Екі тарап та өз мүдделерін қорғау үшін күшті күресті, бірақ істі қараған Лордтар палатасының комиссиясы қалалық әкімшілігінің пайдасына шешім шығарды. Олар Су компаниясына барлық активтері үшін 2,092,014 фунт стерлинг төледі және сумен жабдықтау жауапкершілігін өз мойнына алды. Жаңа басқару кезінде 1896 жылы Дамфляск суқоймасы аяқталды. Бұл суқойма ауыз су үшін емес, өтемақы ретінде салынды, өзендегі су ағынын сақтау үшін, өзеннен су алатын немесе оның күшін пайдаланатын адамдардың мүдделерін қорғау мақсатында салынды. Оның көлемі 1,108 миллион галлон (5037 мегалитр) суды қамтиды.

Су энергиясы

Өзен Шеффилдтің өнеркәсіптік тарихында маңызды рөл атқарды, себебі ол Лоу-Брэдфилд пен Дон арасындағы 6 миль (10 км) аралығында 280 фут (85 м) төмен түседі, және бұл көптеген диірмендерді, балқымаларды және кесуші дөңгелектерді өз суларымен қуаттандыруға мүмкіндік берді. Әртүрлі уақытта 24 нысан болғандығы белгілі. Әр диірмен, қосалқы ғимараттарымен, сарайларымен және иесінің тұрғын үйімен бірге, жергілікті жерде «дөңгелек» деп аталды. Өзенге бөгет салынып, «көл» деп аталатын тоған жасалды. Басты арна су дөңгелегіне су жеткізді, ал құйрық арнасы суды бөгеттен төмен, өзенге қайтарды. Кейде бірнеше су дөңгелегі бір тоғаннан су алды, ал кейде бір дөңгелек бірнеше ұшты қозғайтын, олар ұнтақтау дөңгелектерімен байланыстырылып, бірнеше жалға алушыға жалға берілуі мүмкін. Төменгі Брэдфилд астық диірмені ең ерте белгілі нысан, ол 1219 жылы құжаттарда тіркелген, сол кезде ол Уорксоп аббаттығына берілген. 1864 жылғы су тасқынынан қираған, бірақ 5000 фунт стерлингке қарсы 3505 фунт стерлинг өтемақы алғандықтан қайта салынды. 1905 жылы Шеффилд қалалық әкімдігіне тиесілі болды және одан кейін де су қуатын ұзақ уақыт пайдаланды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде өртенген. Брэдфилд, Дамфласк және Оулертон ауылдарында ортағасырлық астық диірмендері болған, ал 1521 жылы Уайзудта, 1549 жылы Эштон Каррда және 1581 жылы Донға құятын жердегі Слак-Уиллде кесуші дөңгелектері қолданылған. 1720 жылдан кейін даму қарқынды болды, ал 19 ғасырдың басында ауыр өнеркәсіпке көшілді, балқымалар кесуші дөңгелектерін ығыстырды немесе кейбір жағдайларда олармен қатар салынды. 1864 жылғы су тасқынынан 24 белгілі диірмен, дөңгелек және балқыма зауытының көпшілігі қирады немесе зақымдалды, бірақ бу күші басқа жерлерде су қуатын біртіндеп алмастырғанмен, қайта салынғандарының көпшілігі су қуатын пайдалануды жалғастырды, кем дегенде ішінара. Диірмен ғимараттарының көпшілігі жойылғанмен, бірнеше бөгеттер мен тоғандар сақталды, ал Малин Бридж астық диірменінде және Лоу Матлок прокаттау зауытында су дөңгелектері әлі де бар. Low Matlock Wheel алғаш рет 1732 жылы айтылған, онда Джеймс Балгуй кесуші дөңгелегін салу үшін жерді жалға алған. Дөңгелектің мөлшері мен ұнтақтау ойықтарының саны оның қалауынша қалдырылды, сондықтан келісімшарттарда көрсетілмеген. 1825 жылы бұл жерде үш жұмыс орны болғандығы айтылған: біріншісінде екі иілгіш балға, екіншісінде екі балқыма, ал үшіншісінде тағы екі иілгіш балға және плакаттау балғасы болған. 1864 жылғы су тасқынынан бұл жер қатты зақымдалған, ал иелері зақымды жөндеу үшін 5000 фунт стерлингтен астам талап қойған. Қазіргі ғимараттар 1882 жылы салынған, ал прокаттау зауыты II* санаттағы ескерткіш болып табылады. Су қуаты 1956 жылға дейін қолданыла берді, содан кейін ішкі машиналардың көп бөлігі сақталды, бірақ оны электр қуатымен басқаруға мүмкіндік беру үшін бейімделді. 1999 жылы жердің көп бөлігі сатылғаннан кейін, прокаттау зауытын Pro Roll Ltd компаниясы сатып алды, олар 2006 жылы төрт адамнан тұратын топтарды қолдана отырып, жоғары бағалы тақтаны қолмен айналдырды. 2001 жылы жаңадан салуға дейін, жердің бір бөлігінде археологиялық қазба жұмыстары жүргізілді. Өзеннің жоғарғы аңғарында 1870 жылдары салынған, бірақ 1896 жылға дейін аяқталмаған, ағындылық проблемалары болған Дамфласк су қоймасы орналасқан. Ол 1219 жылы аталған кешеннің бір бөлігі болған Дамфласк астық диірменінің және Дамфласк дөңгелегінің жерлерін қамтыды, ол 1750 мен 1861 жылдар аралығында әртүрлі уақытта кесуші дөңгелек, қағаз диірмені және балта мен орақ фабрикасы болды. 1864 жылы бұл сым тарту зауыты болған шығар, өйткені төрт сым тартқышы су тасқынында мерт болды.

Су сапасы

Қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын өлшейді. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: жоғары, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Мұны анықтау үшін бірнеше компоненттер қолданылады, соның ішінде омыртқасыздардың, гүлді өсімдіктердің және балықтардың саны мен түрлеріне қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз концентрациямен салыстыратын, жақсы немесе қанағаттанарлық емес деп бағаланады. Локслидегі су сапасы 2019 жылы төмендегідей болды.
Бөлім Экологиялық жағдайы Химиялық жағдайы Ұзындығы Су алабы Арнасы 3,97 миль (6 км) 4,82 шаршы миль (12 км²) күшті өзгертілген 8,66 миль (14 км) 10,44 шаршы миль (27 км²) күшті өзгертілген 4,74 миль (8 км) 7,62 шаршы миль (20 км²) күшті өзгертілген Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы химиялық жағдайы полибромды дифенил эфирлерінің (PBDE), перфтороктан сульфонатының (PFOS) және сынап қоспаларының болуына байланысты жақсыдан қанағаттанарлық емес күйге өзгерді, олардың ешқайсысы бұрын бағалауға енгізілмеген. Қоршаған орта агенттігі 2027 жылға қарай жалпы жақсы жағдайға қол жеткізуді үміттенеді. Өзен арнасы күшті өзгертілген, бұл оның биологиялық жағдайына әсер етеді. Жоғарғы жағындағы су қоймалары шөгінділерді ұстап, одан әрі ағыста шағыл төсеніштерінің толуын болдырмайды. Сонымен қатар, тұнбаның баламалы көздерін қамтамасыз ету үшін жоғарғы және ортаңғы бөліктерде ірі қосалқы өзендер жоқ. Дамфласк су қоймасынан ағынды бақылау және кейбір жоғары ағын немесе төгілу оқиғалары ұсақ шағылдарды одан әрі алып тастады, үлкен тастар мен тас тастарды қалдырды, олар балықтардың көбеюіне қолайлы емес. Қалған бөгеттер қиыршық тас қозғалысына және балықтар мен басқа да түрлердің көшіп-қонуына кері әсер етеді. Өзеннің кейбір бөліктері қатты нығайтумен, Хиллсбороның жанында арнамен қорғалған. Өзенде балықтардың көшіп-қонуын жақсарту бойынша жоба жүргізілуде, оның басты мақсаты - 2020 жылға дейін шабақтың өзенге оралып, көбейіп кетуіне мүмкіндік беру. 2012 жылы өзендегі балықтардың көпшілігі қоңыр форель болды, ірі балық жоқ. Қайта қалпына келтіру мақсатында 2012 жылы археологиялық зерттеу жүргізіліп, Стейси дөңгелегінен Оулертон дөңгелегіне дейінгі сегіз бөгет тексерілді. Зерттеудің себебі - тарихи құрылымдар болып табылатын бөгеттерді өзгерту үшін жобалау келісімі мен көне ескерткіш келісімі қажет еді. Әрбір жерде балықтардың өтуіне рұқсат беру үшін өзгерістер қажет болды. Осыдан кейін Don Catchment Rivers Trust компаниясы инженерлер Arup Group компаниясына балықтардың көшіп кетуін қалай ынталандыруға болатынын бағалауды тапсырды. Олар тек Ескі дөңгелектен Оулертон дөңгелегіне дейінгі бөгеттерді ғана қарастырды, өйткені Стейси дөңгелегіндегі бөгет су қоймасының бөгетіне өте жақын және балық аулауға қол жетімді өзеннің ұзындығын көп ұлғайтпайды. Хиллсбородан төменгі екі бөгет - Бирли дөңгелегі мен Блэк дөңгелегі - Қоршаған орта агенттігімен жеке зерттеу жүргізілуде. Қоршаған орта агенттігі сондай-ақ Лимбрик дөңгелегіндегі бөгетті толықтай алып тастау өзенге тигізетін әсерін бағалады. Arup есебі әр жерде екі нұсқаны қарастырды: бөгетті толық жою, ішінара жою, техникалық балық өткізу, айналма арнаны салу, сервитут және арзан шығындардағы баффл жүйесін орнату. Бөгеттің алынып тасталуы тек Лимбрик дөңгелегінде қарастырылды, ал Төменгі Матлок дөңгелегі үшін, өйткені ол жоспарланған көне ескерткіш, ал Зәйтүн дөңгелегі үшін, өйткені оның үстіне бірден ағынды өлшеу станциясы бар. Бөгеттің ішінара алынып тасталуы кез-келген жағдайда орынды деп саналмады және тек Локсли ескі дөңгелегі үшін сервитут мүмкіндігі ғана қарастырылды. Әр түрлі сервитут опциялары бар, соның ішінде ойықтар мен саңылаулар, баульстер, баффл жүйелері, алдын ала бөгеттер және тау-кен пандустары бар, ал кез-келген жерде бірнеше опция қажет болуы мүмкін. Сервитуттар әдетте басқа нұсқалар сияқты қатаң техникалық бағалауға жатпайды, ал не істеу керектігін шешу процесі біршама субъективті.

Су тасқынынан қорғау схемасы

2014 жылдың қыркүйегінде Шеффилд кеңесі Жоғарғы Дон бассейні аймағында, оның ішінде Локсли өзенінде су тасқынының алдын алу бағдарламасын жасау жоспарларын жариялады. Жоғарғы Дон су тасқынынан сақтану схемасының бірінші кезеңі 2023 жылдың қазан айында Локсли өзеніндегі бөгеттің алынып тасталуымен және қабырғалардың салынуымен аяқталды. Жаңа су тасқынынан қорғау шаралары 152 кәсіпорынды және 63 үйді қорғайды.