Кіріспе
циклозарин немесе GF (циклогексил метилфосфонофторид) – химиялық қару ретінде қолданылатын өте улы зат. Ол G сериялы жүйке агенттері тобының мүшесі, бұл топты Герхард Шредер басқарған неміс ғалымдары ашқан және синтездеген. Басты жүйке газдары – G агенттері: зарин (GB), соман (GD), табун (GA) және VX сияқты V агенттері. Алғашқы зат – табун 1936 жылы Германияда органофосфорлық инсектицидтерді зерттеу барысында табылды. Одан кейін зарин, соман және, соңында, екінші дүниежүзілік соғысқа дейін коммерциялық инсектицидтер зертханаларында жасалған циклозарин пайда болды. Химиялық қару ретінде БҰҰ оны жаппай қырып-жою қаруы деп санайды. БҰҰ-ның 687 қаулысына сәйкес, 1993 жылғы Химиялық қарулар конвенциясы (ХҚК) бойынша оның өндірілуі мен жинақталуы бүкіл әлемде тыйым салынды. Алайда, Мысыр, Израиль, Солтүстік Корея және Оңтүстік Судан ХҚК-ны ратификацияламағандықтан (олардың химиялық қаруларын жинақтауын заңсыз деп қарастырмайды).
Cyclosarin or GF (cyclohexyl methylphosphonofluoridate) is an extremely toxic substance used as a chemical weapon. It is a member of the G series family of nerve agents, a group of chemical weapons discovered and synthesized by a German team led by Gerhard Schrader. The major nerve gases are the G agents, sarin (GB), soman (GD), tabun (GA), and the V agents such as VX. The original agent, tabun, was discovered in Germany in 1936 in the process of work on organophosphorus insecticides. Next came sarin, soman and finally, cyclosarin, a product of commercial insecticide laboratories prior to World War II. As a chemical weapon, it is classified as a weapon of mass destruction by the United Nations. Pursuant to UN Resolution 687 its production and stockpiling was outlawed globally by the Chemical Weapons Convention (CWC) of 1993, although Egypt, Israel, North Korea and South Sudan have not ratified the CWC (thus not outlawing their own stockpiling of chemical weapons).
Химиялық сипаттамалары
Сарин сияқты циклозарин де сұйық органофосфатты жүйкелік агент болып табылады. Дегенмен, оның физикалық қасиеттері сариннен едәуір өзгеше. Бөлме температурасында циклозарин түссіз сұйықтық, оның иісі әртүрлі сипатталады – тәтті және көмескі, немесе шабдалыға немесе шеллаққа ұқсас. Сариннен айырмашылығы, циклозарин – тұрақты сұйықтық, яғни оның бу қысымы төмен және сондықтан салыстырмалы түрде баяу буланады, саринге қарағанда шамамен 1/69 бөлігімен және суға қарағанда 1/20 бөлігімен. Сонымен қатар, сариннен өзгеше, циклозарин тұтанғыш, оның тұтану температурасы 94 °C (201 °F) құрайды.
Тарих
Бірінші рет екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның органофосфат қосылыстарына қатысты химиялық қару зерттеулері аясында синтезделген циклозарин, оның әскери әлеуеті танылғаннан кейін, АҚШ және Ұлыбританияда 1950-ші жылдардың басында жүйкелік агенттерді жүйелі зерттеудің бір бөлігі ретінде де зерттелді. Дегенмен, оның құрамына кіретін заттардың зарин (GB) сияқты басқа G сериялы жүйкелік агенттерге қарағанда қымбат болғандықтан, ол жаппай өндіріске шығарылмады. Бүгінгі күнге дейін Ирак ғана циклозариннің значикалық мөлшерін химиялық қару ретінде өндіргені және оны жауынгерлік қолданысқа енгізгені белгілі. Иран-Ирак соғысы (1980-1988 жж.) кезінде ирактықтар зарин мен циклозариннің қоспасын қолданды. Бұл, әлдебір тұрақты химиялық агент алу мақсатымен, сондай-ақ зариннің спирттік прекурсорларына қатысты қолданылған эмбаргоға жауап ретінде жасалған болуы мүмкін.
Бинарлық қарулар
Басқа да нервтік агенттер сияқты, циклозарин де екі компонентті оқ-дәрілерде тасымалдануы мүмкін. Циклозариннің екі компонентті қаруында, әдетте, бір капсулада метилфосфонил дифторид, ал екіншісінде циклогексиламин мен циклогексанол қоспасы болады.
GB-GF қоспалары
Ирак GB (зарин) және GF (циклозарин) қоспасымен толтырылған боеприпастарды қолданды. Тышқандарда жүргізілген сынақтар GB-GF қоспаларының уыттылығы GF және GB арасында екенін көрсетті.