Кіріспе
Полихлорлы бифенилдер (ПХБ) – бұрын өнеркәсіптік және тұтыну тауарларында қолданылған, жоғары канцерогенді химиялық қосылыстар. Олардың өндірісі 1976 жылы АҚШ-та «Улағыш заттарды бақылау туралы» заңмен, ал 2001 жылы халықаралық деңгейде «Тұрақты органикалық ластаушылар туралы» Стокгольм конвенциясымен тоқтатылды. ПХБ – C12H10−xClx формулалы органохлоридтік қосылыстар; бұрын олар көміртегісіз көшірме қағазын, жылу тасымалдау сұйықтықтарын, сондай-ақ электр жабдықтары үшін диэлектрлік және салқындатқыш сұйықтықтарды жасауда кеңінен қолданылған. Өте ұзақ сақталу қасиетіне ие болғандықтан, ПХБ-лар өндірісі 1960 жылдардан бері күрт азайғанмен, әлі де кеңінен қолданылуда, себебі сол кезде көптеген проблемалар анықталды. ПХБ-ның қоршаған ортаға зиянды екенінің анықталғаннан кейін және тұрақты органикалық ластаушылар ретінде жіктелгеннен соң, олардың өндірісі 1978 жылғы 1 қаңтарда АҚШ федералды заңымен, 15-тараудың 2605(e) тармағы бойынша тоқтатылды. Аталған заңның 2(A) тармағында белгіленгендей, 1978 жылғы 1 қаңтардан бастап «ешбір адам ПХБ-ны толығымен жабық жағдайда болмаса, ешқандай жолмен өндірмей, өңдей, тарата немесе қолдана алмайды». Қоршаған ортаны қорғау жөніндегі Агенттік (EPA) ПХБ-ны жоюды да реттеуге құқылы. Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) ПХБ-ны адамдарда қатерлі ісік тудыратын нақты зат ретінде таныды. АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) мәліметінше, ПХБ жануарларда қатерлі ісікке себеп болады және адамдарда да қатерлі ісік тудыруы мүмкін. Көптеген өзендер мен ғимараттар, соның ішінде мектептер, саябақтар және басқа да нысандар ПХБ-мен ластанған, сондай-ақ тағамдық өнімдерге де залал келген. Сонымен қатар, ПХБ электр трансформаторларында салқындатқыш ретінде қолданылатындықтан, олар құрылыс ортасында әлі де сақталады. Кейбір ПХБ-лар диоксиндермен құрылымдық ұқсастықтарға және уытты әрекет ету механизміне ие. Басқа да уытты әсерлері, мысалы эндокриндік жүйеде бұзылулар (әсіресе қалқанша безінің жұмысын бұзу) және нейротоксикалық әсерлер белгілі. ПХБ-ның бром аналогтары – полибромды бифенилдер (ПББ), олар ұқсас қолданысқа ие және қоршаған ортаға қатысты алаңдаушылықтар тудырады. Әлемде шамамен 1,2 миллион тонна өндірілген. EPA 1978 жылдан бастап федералдық тыйымды күшіне енгізгенімен, ПХБ-лар топырақ пен шөгіндіде және 1979 жылға дейін жасалған өнімдерде кездесуіне байланысты денсаулық сақтау саласында проблемаларды тудыруда. ПХБ қасақана ыдыратылуы, қажет емес ПХБ-ны өңдеу үшін, әдетте жоғары температураны немесе катализаторды қажет етеді (төмендегі жою әдістерін қараңыз). ПХБ теріге, поливинилхлоридке (ПВХ) және табиғи каучукқа (латекске) оңай сіңіріледі. ПХБ-ға төзімді материалдарға Viton, полиэтилен, поливинил ацетаты (PVA), политетрафторэтилен (PTFE), бутил каучугі, нитрил каучугі және неопрен жатады. Уытты әсерлері ПХБ-ның нақты түріне байланысты әртүрлі болады. Құрылымы мен уыттылығы тұрғысынан ПХБ екі ерекше санатқа бөлінеді: копланарлық немесе орто-ортикалық емес арендік алмастыру үлгілері және копланарлық емес немесе орто-алмастырылған конгенерлер. Копланарлық немесе орто-ортикалық емес Копланарлық топқа жататын қосылыстардың құрылымы салыстырмалы түрде қатаң, олардың екі фенил сақинасы бір жазықтықта орналасқан. Бұл олардың құрылымын полихлорирленген дибензо-п-диоксиндерге (ПХДД) және полихлорирленген дибензофурандарға ұқсас етеді, сондай-ақ олар организмдердегі арил көмірсутекті рецептордың (АХР) агонисттері ретінде әрекет етуге мүмкіндік береді. Олар жалпы диоксиндік уыттылыққа үлес қосатын факторлар ретінде қарастырылады, сондықтан осы қосылыстардың қоршаған ортаға және уытты әсерін қарастырғанда «диоксиндер және диоксинге ұқсас қосылыстар» термині көбінесе бір-бірін алмастыра қолданылады. Орто-позицияларында хлор атомдары бар копланарлық емес ПХБ нейротоксикалық және иммунотоксикалық әсерлерге әкелуі мүмкін, бірақ бұл әсерлер диоксиндермен байланысты концентрациялардан әлдеқайда жоғары концентрацияларда ғана байқалады. Алайда, олар биологиялық және экологиялық үлгілерде көбінесе жоғары деңгейде кездесетіндіктен, олар денсаулыққа, әсіресе дамушы жануарларға (соның ішінде адамдарға) қауіп төндіреді. Олар АХР-ды белсендірмейтіндіктен, диоксиндер тобына жатпайды. Олардың ашық түрде аз уытты болуына байланысты, реттеуші органдар оларға көбінесе аз көңіл бөледі. Диорто-алмастырылған, копланарлық емес ПХБ кальцийге тәуелді жасушаішілік сигнал трандукциясына кедергі келтіруі мүмкін, бұл нейротоксикалық әсерлерге әкелуі мүмкін. Орто-ПХБ транстиретинмен байланысу арқылы қалқанша безі гормондарының тасымалдануын бұзуы мүмкін.
The coplanar group members have a fairly rigid structure, with their two phenyl rings in the same plane. It renders their structure similar to polychlorinated dibenzo p dioxins (PCDDs) and polychlorinated dibenzofurans, and allows them to act like PCDDs, as an agonist of the aryl hydrocarbon receptor (AhR) in organisms. They are considered as contributors to overall dioxin toxicity, and the term dioxins and dioxin like compounds is often used interchangeably when the environmental and toxic impact of these compounds is considered. Noncoplanar
Noncoplanar PCBs, with chlorine atoms at the ortho positions can cause neurotoxic and immunotoxic effects, but only at concentrations much higher than those normally associated with dioxins. However, as they are typically found at much higher levels in biological and environmental samples they also pose health concerns, particularly to developing animals (including humans). As they do not activate the AhR, they are not considered part of the dioxin group. Because of their lower overt toxicity, they have typically been of lesser concern to regulatory bodies. Di ortho substituted, non coplanar PCBs interfere with intracellular signal transduction dependent on calcium which may lead to neurotoxicity. ortho PCBs can disrupt thyroid hormone transport by binding to transthyretin.
Ароклор қоспалары
Солтүстік Америкадағы жалғыз өндіруші Monsanto компаниясы 1930 жылдан 1977 жылға дейін Aroclor сауда атауымен полихлорирленген бифенилдерді (ПХБ) сатты. Бұл тауарлар саудалық атауынан кейін төрт таңбалы нөмірмен сатылды. Жалпы, алғашқы екі цифр Monsanto белгілеген өнім сериясын көрсетеді (мысалы, 1200 немесе 1100 сериясы); ал қалған екі цифр қоспадағы хлордың массалық пайыздық құрамын білдіреді. Демек, Aroclor 1260 – 1200 сериялы өнім және құрамында 60% хлор бар. Алғашқы екі цифр көміртек атомдарының санын көрсетеді деген қате түсінік бар; ПХБ-дағы көміртек атомдарының саны өзгермейді. 1100 сериясы – 1200 сериялы ПХБ өнімін алу үшін дистилленген шикі ПХБ материалы болды. Атау жүйесінен ерекшелігі – Aroclor 1016, ол 1242-ні дистилляциялау арқылы жоғары хлорланған конгенерлерді алып тастау және осылайша, оңай ыдырайтын өнім алу үшін өндірілді. "1016" атауы осы өнімге Monsanto-ның зерттеу кезеңінде бақылау үшін берілген, бірақ коммерциялық өнімге шыққаннан кейін сақталды. Әртүрлі Aroclor әртүрлі уақытта және әртүрлі мақсаттар үшін қолданылды. АҚШ-та электр жабдықтарын өндіруде 1950 жылға дейін Aroclor 1260 және Aroclor 1254 негізгі қоспалар ретінде қолданылды; Aroclor 1242 1950 және 1960 жылдары негізгі қоспа болды, ол 1971 жылы қолданудан алынып, Aroclor 1016-мен ауыстырылды.
Өндіріс
Бір бағалау бойынша (2006) 1 миллион тонна полихлорирленген бифенил (ПХБ) өндірілген. Бұл материалдың 40% пайдаланылып жатыр деп есептеледі. Халықаралық шарттармен ПХБ-ны қасақана өндіруге тыйым салынғанымен, оның маңызды көлемі әлі де "көмескі" түрде өндірілуде. Зерттеулерге сәйкес, АҚШ-та жылына 45 000 тонна "қосалқы өнім" ретінде ПХБ заңды түрде, белгілі бір химиялық және өнім құрамының құрамында өндіріледі.
Қолданбалар
ПХБ-ның пайдалылығы негізінен олардың химиялық тұрақтылығына байланысты, оның ішінде төмен тұтанатындығы және жоғары диэлектрлік тұрақтылығы. Электр доғасында ПХБ жанбайтын газдар бөліп шығарады. ПХБ-ны қолдану жиі жабық және ашық қолдану түрлеріне бөлінеді, мысалы гидравликалық сұйықтықтар, майлау және кесу майлары сияқты. Ал ПХБ-ның кең таралған ашық қолданылуы – көміртегісіз көшірме қағазы ("NCR") болды, ол тіпті қазір де қағаздың ластануына себеп болады. Басқа ашық қолдануларға бояулар мен цементтердегі пластификаторлар, электр кабельдері мен электрондық компоненттердің иілгіш ПВХ қаптамаларындағы тұрақтандырғыш қоспалар, пестицидтерді ұзартушылар, реактивті отты сөндіргіштер, герметиктер, желімдер, ағаш едендерге арналған жабындар, АҚШ-тағы Fabulon және Halowax өнімдері сияқты, тозаңталдырушы заттар, су өткізбейтін қосылыстар, құюға арналған заттар жатады. ПХБ конденсаторлар, балластар, рентген аппараттары және басқа да электрондық қалдықтар сияқты ескі жабдықтарда да табылады.
Экологиялық көлік және трансформациялар
ПХБ пайдалану және жою арқылы қоршаған ортаға енген. ПХБ-ның қоршаған ортадағы тағдыры күрделі және жаһандық сипатта. Гидросфера – негізгі резервуар болып табылады. Мұхиттардағы судың зор көлемі әлі де маңызды мөлшерде ПХБ-ны ерітуге қабілетті. Мұхит суының қысымы тереңдеген сайын артып, ПХБ судан ауыр болып, ең терең теңіз шұңқырына шөгіп, онда шоғырланады.
Ауа
Жер атмосферасында шамалы көлемде ПХБ (полихлорирленген бифенилдер) анықталды. Атмосфера ПХБ-ның, әсіресе бірден төртке дейін хлор атомдары бар конгенерлердің, жаһандық тасымалдануының басты жолы болып табылады. Атмосферада ПХБ гидроксил радикалдарымен немесе көміртек-хлор байланыстарының фотолизі арқылы ыдырайды (бұл процеске қарағанда бәсеңеу болса да). Атмосферадағы ПХБ концентрациясы ауылдық жерлерде ең төменгі деңгейде болады, онда олар әдетте текше метрге пикограмм шамасында кездеседі, қала шеттері мен қалаларда жоғарылайды, ал қала орталықтарында ең жоғары деңгейге жетеді, онда 1 нг/м3 және одан да көп болуы мүмкін. Милуокиде атмосфералық концентрация 1,9 нг/м3 өлшенді, және осы бір ғана көз Мичиган көліне жыл сайын 120 кг ПХБ түсуіне себеп болады деп есептеледі. 2008 жылы АҚШ-тағы кейбір үйлерде 35 нг/м3 концентрациясы тіркелді, бұл АҚШ Қоршаған ортаны қорғау агенттігінің (EPA) 3,4 нг/м3 шегінен 10 есе жоғары.
Биосфера
Биосферада полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) күннің, бактериялардың немесе эукариоттардың әсерінен ыдырауы мүмкін, бірақ реакцияның жылдамдығы молекуладағы хлор атомдарының саны мен орналасуына байланысты: аз хлорланған, мета немесе пара хлорланған ПХБ-лар, көп хлорланған изомерлерге қарағанда жылдам биодеградацияланады. Бактерияларда ПХБ редуктивті дехлоризация арқылы немесе диоксигеназа ферментімен тотығуы мүмкін. Эукариоттарда ПХБ цитохром P450 ферментімен тотығуы мүмкін. Көптеген липофильді токсиндер сияқты, ПХБ биомагнификация мен биоаккумуляцияға ұшырайды, себебі олар организмдерде оңай жинақталады. Пластикалық ластану, әсіресе микропластик, ПХБ-ның биосфераға, әсіресе теңіз ортасына түсуіне басты себепкер. ПХБ теңіз ортасында жинақталады, өйткені өзендер сияқты тұщы су жүйелері, пластикалық ластануды құрлықтан теңізге тасымалдауға арналған көпір ретінде қызмет етеді. Шамамен 88-95% теңіздегі пластик тек 10 ірі өзен арқылы мұхитқа шығарылады деп есептеледі. ПХБ құстар судан жерге нәжіс және сүйектер арқылы тасымалдауы мүмкін.
Шолу
ПХБ ксенобиотикалық биоөзгеріске ұшырайды, бұл липофильді токсиндерді көбірек полярлы және организмнен оңай шығарылатын ету механизмі. Биоөзгеріс хлор атомдарының санына және олардың сақиналардағы орналасуына байланысты. I фазалық реакциялар цитохром P450 арқылы бензол сақиналарының біріне оттегі қосылу арқылы жүзеге асады. Қай P450 түрі болса, оттегі сол жерге қосылады; фенобарбитал (PB) индукциялаған P450-тер ПХБ-ның мета-пара позицияларына оттегі қосылуын катализдейді, ал 3-метилхолантрен (3MC) индукциялаған P450-тер орто-мета позицияларына оттегі қосады. Орто-мета және мета-пара протонды ПХБ кез келген фермент арқылы метаболизмделуі мүмкін, сондықтан олар организмнен шығу ықтималдығы жоғары. Дегенмен, орто-мета протонды ПХБ-ның кейбір метаболиттерінде оттегінің стериктік кедергісі артады, бұл тұрақтылығын арттырып, жинақталу мүмкіндігін күшейтеді.
Түрге тәуелді
Зат алмасу организм түріне де байланысты; әр түрлі организмдерде кейбір полихлорирленген бифенилдерді (ПХБ) басқаларға қарағанда жақсырақ метаболизмдейтін әртүрлі P450 ферменттері бар. Төрт түрлі теңіз тасбақасының (жасыл, оливкалы, логгерхед және қазқайың) бауырындағы ПХБ метаболизмін қарастырғанда, жасыл және қазқайың теңіз тасбақаларының ПХБ 52 гидроксилдеу жылдамдығы оливкалы немесе логгерхед теңіз тасбақаларына қарағанда айтарлықтай жоғары. Бұл себепті жасыл және қазқайың теңіз тасбақаларында P450 2 сияқты протеиннің экспрессиясы жоғары. Бұл белок ПХБ 52-ге үш гидроксил тобын қосып, оны көбірек полярлы және суда еритін етеді. ПХБ 77 метаболизмімен байланысты деп есептелетін, бірақ бұл зерттеуде өлшенбеген P450 3 сияқты ақуыз экспрессиясы.
Жыныстық қатынасқа тәуелді
Хиральды қосылыстардың энантиомерлері ұқсас химиялық және физикалық қасиеттерге ие, бірақ организмде әртүрлі метаболизмге түсуі мүмкін. Бұл мәселе қасқырлы киттерде (Balaena mysticetus) екі негізгі себеппен зерттелді: олардың денесі үлкен, метаболизмі баяу (яғни полихлорирленген бифенилдер майлы тіндерде жинақталады) және киттерде хиральды полихлорирленген бифенилдердің деңгейін өлшеген зерттеулер аз. Зерттеушілер майдағы полихлорирленген бифенилдердің орташа концентрациясы бауырдан шамамен төрт есе жоғары екенін анықтады; алайда, бұл нәтиже жасқа және жынысқа байланысты болуы мүмкін. Өнімді әйелдер полихлорирленген бифенилдер мен басқа да зиянды заттарды ұрыққа бергендіктен, майдағы полихлорирленген бифенилдердің концентрациясы сол дене ұзындығындағы (13 метрден кем) еркектерге қарағанда айтарлықтай төмен болды.
Денсаулыққа әсері
ПХБ-ның уыттылығы конгенерлер арасында айтарлықтай өзгереді. Копланарлы ПХБ-лар, орфо-неорто ПХБ-лар деп аталады, өйткені олар сақинаның басқа сақинаға жақын орналасқан орто-позицияларында (жанында) алмастырылмаған (мысалы, ПХБ 77, 126 және 169), диоксинге ұқсас қасиеттерге ие болады және әдетте ең уытты конгенерлер қатарына жатады. ПХБ-лар көбінесе күрделі қоспаларда кездесетіндіктен, қауіптілікті бағалау және реттеуді жеңілдету үшін токсикалық эквиваленттік факторлар (ТЭФ) ұғымы әзірленді, онда ең уытты ПХБ конгенерлеріне 0-ден 1-ге дейінгі шкалада жоғары ТЭФ мәндері беріледі. Ең улы заттардың бірі – 2,3,7,8-тетрахлордибензо[p]диоксин (ПХДҚ) – ТЭФ 1 мәніне ие. 2020 жылдың маусым айында Пенсильвания штатының мемлекеттік әсері былай деді: «1979 жылы EPA ПХБ-ны пайдалануға тыйым салған, бірақ олар 1979 жылға дейін өндірілген кейбір өнімдерде әлі де кездеседі. Олар қоршаған ортада тұрақталған, себебі шөгінділер мен топыраққа байланысады. ПХБ-ға жоғары деңгейде ұшырау туа біткен кемшіліктерге, дамудың тежелуіне және бауырдың өзгеруіне әкелуі мүмкін». ПХБ азық тізбегінде биомагнификацияланады және балықтарда, сондай-ақ ластанған ағын суларында кездеседі. Адам балалары ана сүті арқылы немесе жатырдан плацента арқылы ПХБ-ның өтуі нәтижесінде оған ұшырауы мүмкін. Электрониканы қайта өңдеу саласында ескі жабдықтарды қайта өңдейтін жұмысшылар да ПХБ-ға ұшырауы мүмкін. Басқа симптомдардың ішінде шаршаңқылық, бас ауру, жөтел және ерекше тері жаралары бар. Сонымен қатар, балаларда когнитивтік дамудың нашарлауы туралы хабарлар бар. ПХБ-ға ұшыраған қатаң диета сақтайтындардың денсаулық салдарының қаупі жоғары екені дәлелденген. Майлы тіндерде жиналған ПХБ адамдар қатаң диетаға отырғанда қанға түседі. ПХБ организмдегі гормондарға әсер ету арқылы уытты және мутагендік әсер көрсетеді. ПХБ-лар, нақты конгенерге байланысты, әйелдердегі негізгі жыныстық гормон – эстрадиолды тежеуге де, имитациялауға да қабілетті екені көрсетілген. Эстрогендік қосылысты имитациялау эстрогенге тәуелді сүт безі қатерлі ісігінің жасушаларын қоректендіруі мүмкін, сондай-ақ жатыр немесе жатыр мойны қатерлі ісігі сияқты басқа да қатерлі ісіктерге әкелуі мүмкін. Эстрадиолды тежеу ерлер мен әйелдердің дамуында, оның ішінде жыныстық, сүйек және психикалық дамудағы ауыр проблемаларға әкелуі мүмкін. Жасөспірім ұлдардағы ПХБ деңгейінің тестостерон деңгейімен кері байланысы бар екені анықталды. Ересектердегі ПХБ-ның жоғары деңгейі қалқанша безінің трийодтиронин гормонының деңгейінің төмендеуіне әкеледі, бұл организмдегі барлық физиологиялық процестерге, соның ішінде өсу мен дамуға, метаболизмге, дене температурасына және жүрек соғуына әсер етеді. Бұл иммунитеттің төмендеуіне және қалқанша безінің бұзылуының күшеюіне де әкеледі.
Workers recycling old equipment in the electronics recycling industry can also be exposed to PCBs. Other symptoms included fatigue, headaches, coughs, and unusual skin sores. Additionally, in children, there were reports of poor cognitive development. There is evidence that crash dieters that have been exposed to PCBs have an elevated risk of health complications. Stored PCBs in the adipose tissue become mobilized into the blood when individuals begin to crash diet. PCBs have shown toxic and mutagenic effects by interfering with hormones in the body. PCBs, depending on the specific congener, have been shown to both inhibit and imitate estradiol, the main sex hormone in females. Imitation of the estrogen compound can feed estrogen dependent breast cancer cells, and possibly cause other cancers, such as uterine or cervical. Inhibition of estradiol can lead to serious developmental problems for both males and females, including sexual, skeletal, and mental development issues. In a cross sectional study, PCBs were found to be negatively associated with testosterone levels in adolescent boys. High PCB levels in adults have been shown to result in reduced levels of the thyroid hormone triiodothyronine, which affects almost every physiological process in the body, including growth and development, metabolism, body temperature, and heart rate. It also resulted in reduced immunity and increased thyroid disorders.
Жануарлар
Тіпті қысқа мерзім ішінде PCB-мен ластанған тағамды жеген жануарлардың бауыры зақымданып, өлуі мүмкін. 1968 жылы Жапонияда 400 000 құс ПХБ-мен ластанған жем жеп қырылды. Егер жануарлар бірнеше апта немесе ай бойы тағаммен аз мөлшерде ПХБ сіңірсе, анемия, акнеге ұқсас тері аурулары (хлоракне), бауыр, асқазан және қалқанша безінің зақымдануы (гепатокарциноманы қоса алғанда) және тимоциттердің апоптозы сияқты түрлі денсаулық проблемалары пайда болады.
Қатерлі ісік
2013 жылы Халықаралық қатерлі ісіктерді зерттеу агенттігі (IARC) диоксинге ұқсас ПХБ-ны адамға канцерогенді заттар ретінде жіктеді. АҚШ Экологиялық қорғау агенттігінің (EPA) мәліметінше, ПХБ жануарларда қатерлі ісікке себеп болады және адамдарда да қатерлі ісік тудыруы мүмкін екенін көрсететін дәлелдер бар. ПХБ иммундық жүйенің қатерлі ісіктерінің дамуында рөл атқаруы мүмкін, себебі ПХБ-ның өте жоғары дозасына ұшыраған зертханалық жануарлардағы сынақтар олардың иммундық жүйесіне әсер ететінін көрсетті, ал адамдар арасындағы зерттеулер қоршаған ортадағы ПХБ деңгейі мен иммундық реакция арасындағы байланысты анықтады. Monsanto және Westinghouse, GE сияқты клиенттері де үшінші тараптардан, мысалы, пайдаланылған электр жабдықтарын сатып алып, құнды металдарды алу үшін оларды бөлген металл қоймаларындағы жұмысшылар тарапынан сот талаптарына тап болды. Monsanto кейбір істерді өтеді, ал қалғандарын жеңіп алды, себебі ол клиенттеріне ПХБ қауіпті химиялық зат екенін және қорғау шараларын қабылдау қажеттігін анық айтқан. 2003 жылы Monsanto және оның еншілес компаниясы Solutia Inc. Алабама штатының Батыс Аннистон қаласының тұрғындарымен, ПХБ өндірісі мен залалдану салдарынан зардап шеккендермен 700 миллион долларлық келісімге келді. Алты аптаға созылған сот процесінде қазылар алқасы «Monsanto ұятсыз мінез-құлық танытты және корпорацияны және оның құқықтық мұрагерлерін барлық алты айып бойынша жауапты деп тапты – мұнда сақтықсыздық, зиян келтіру, ойсыздық және шындықты жасыру кірді». 2014 жылы Лос-Анджелес жоғарғы соты Monsanto-ны үш талапкердің Ходжкин емес лимфомаға шалдығуына себеп болған, тамақ өнімдеріне енген ПХБ үшін жауапты деп таба алмады. Төрт апталық соттан кейін қазылар алқасы Monsanto-ның 1935-1977 жылдар аралығында ПХБ өндіруі мен сатуы қатерлі ісіктің себебі болмағанын анықтады. 2015 жылы Спокан, Сан-Диего және Сан-Хосе қалалары ПХБ-мен ластанған жерлерді тазалауға кеткен шығындарды өндіріп алу үшін Monsanto-ға қарсы сотқа жүгінді, Monsanto олардың уыттылығын білгеннен кейін жеткілікті ескертулерсіз ПХБ сатуын жалғастырды деп айыптады. Monsanto Сан-Диего ісіне қатысты баспасөз мәлімдемесінде заңды түрде сатылған өнімді үшінші тараптардың дұрыс пайдаланбауы немесе жоюы компанияның жауапкершілігіне жатпайтынын мәлімдеді. 2015 жылдың шілдесінде Миссури штатының Сент-Луис округінің соты Monsanto, Solutia, Pharmacia және Pfizer-ді 1977 жылға дейін Monsanto Chemical Company өндірген ПХБ салдарынан болған өлім-жәрқатқа жауапты деп таба алмады. Сот процесіге бір айға жуық уақыт кетті, ал қазылар алқасы АҚШ-тың әртүрлі штаттарынан келген талапкерлерге қарсы үкім шығару үшін бір күн бұрын талқылау жүргізді. Осыған ұқсас істер жалғасуда. «Дәлелдер ПХБ өнімдерін тарихи түрде пайдалану талапкерлерге зиян келтірді деген пікірді қолдамайды. Біз қазылар алқасының, басқа екі қазылар алқасының осыған ұқсас істерде тапқан қорытындысына келеді деп сенеміз, бұрынғы Monsanto компаниясы жарақаттар үшін жауапты емес», - делінген Monsanto мәлімдемесінде. 2016 жылдың мамыр айында Миссури штатының қазылар алқасы Monsanto-ны ПХБ-ға байланысты Ходжкин емес лимфомаға шалдыққан үш талапкерге 46,5 миллион доллар төлеуге міндеттеді. 2016 жылдың желтоқсанында Вашингтон штаты Кинг округінде сотқа шағым түсірді. Штат ПХБ-ға байланысты зиянды өтеу және тазалау шығындарын талап етті. 2018 жылдың наурыз айында Огайо штатының бас прокуроры Майк ДеУайн ПХБ-ның денсаулыққа тигізетін әсеріне байланысты Monsanto-ға қарсы сотқа шағым түсірді. 2019 жылдың 21 қарашасында федералды судья Лос-Анджелес округінің су жолдары мен дауылдық кәріз құбырларынан қатерлі ісік тудыратын ПХБ-ны тазартуды талап еткен Monsanto-ға қарсы Лос-Анджелес округінің сотының талабын қабылдамады. Сот Monsanto компаниясына Лос-Анджелес өзені, Сан-Габриэль өзені және Домингуес су бассейні сияқты ондаған су жолдарынан ПХБ-ны тазарту үшін төлеуді талап етеді. 2023 жылы Вермонт штатының 90-нан астам мектеп округі Monsanto-ға қарсы сотқа қосылды, компанияның мектептер құрылысында қолданған ПХБ-ның салдарынан зардап шеккендерін мәлімдеді. Вермонт штатының бас прокуроры да Monsanto-ның ПХБ-ны пайдалануына байланысты өз ісін бастады.
In 2014, the Los Angeles Superior Court found that Monsanto was not liable for cancers claimed to be from PCBs permeating the food supply of three plaintiffs who had developed non Hodgkin's lymphoma. After a four week trial, the jury found that Monsanto's production and sale of PCBs between 1935 and 1977 were not substantial causes of the cancer. In 2015, the cities of Spokane, San Diego, and San Jose initiated lawsuits against Monsanto to recover cleanup costs for PCB contaminated sites, alleging that Monsanto continued to sell PCBs without adequate warnings after they knew of their toxicity. Monsanto issued a media statement concerning the San Diego case, claiming that improper use or disposal by third parties, of a lawfully sold product, was not the company's responsibility. In July 2015, a St Louis county court in Missouri found that Monsanto, Solutia, Pharmacia and Pfizer were not liable for a series of deaths and injuries caused by PCBs manufactured by Monsanto Chemical Company until 1977. The trial took nearly a month and the jury took a day of deliberations to return a verdict against the plaintiffs from throughout the USA. Similar cases are ongoing. "The evidence simply doesn't support the assertion that the historic use of PCB products was the cause of the plaintiffs' harms. We are confident that the jury will conclude, as two other juries have found in similar cases, that the former Monsanto Company is not responsible for the alleged injuries," a Monsanto statement said. In May 2016, a Missouri state jury ordered Monsanto to pay $46.5 million to three plaintiffs whose exposure to PCB caused non Hodgkin lymphoma. In December 2016, the state of Washington filed suit in King County. The state sought damages and clean up costs related to PCBs. In March 2018 Ohio Attorney General Mike DeWine also filed a lawsuit against Monsanto over health issues posed by PCBs. On November 21, 2019, a federal judge denied a bid by Monsanto to dismiss a lawsuit filed by LA County calling the company to clean up cancer causing PCBs from Los Angeles County waterways and storm sewer pipelines. The lawsuit calls for Monsanto to pay for cleanup of PCBs from dozens of waterways, including the LA River, San Gabriel River and the Dominguez Watershed. In 2023, over 90 Vermont school districts joined a lawsuit against Monsanto alleging that PCBs created by the company were used in the construction of their schools. The Vermont Attorney General's office also filed its own lawsuit against Monsanto related to the use of its PCBs.
Тарих
1865 жылы алғашқы "ПХБ сияқты" химиялық зат табылды, ол көмір шарының қосалқы өнімі екені анықталды. Көп жылдар өткен соң, 1876 жылы неміс химигі Оскар Дёбнер (Doebner) зертханада алғашқы ПХБ-ны синтездеді. Содан бері, ПХБ-ның үлкен көлемі қоршаған ортаға тарады, тіпті ПХБ өндірісінің ең жоғары деңгейіне жеткенге дейін мұражайларда сақталған құстардың қауырсындарында да өлшенетін мөлшерде кездеседі. 1935 жылы Monsanto Chemical Company (қазір Solutia Inc) 1929 жылы бастау алған Swann Chemical Company компаниясынан ПХБ-ның коммерциялық өндірісін қабылдады. Бастапқыда "хлорланған дифенилдер" деп аталған ПХБ, әртүрлі хлорлау дәрежелеріндегі изомерлердің қоспасы ретінде коммерциялық түрде өндірілді. Электр өнеркәсібі ПХБ-ны минералды майдың орнына, өнеркәсіптік трансформаторлар мен конденсаторларды салқындату және оқшаулау үшін пайдаланды. ПХБ сонымен қатар кабельдер мен электрондық компоненттерде ПВХ-тың жылу мен отқа төзімділігін арттыру үшін жылу тұрақтандырғыш ретінде кеңінен қолданылды. 1930 жылдары ПХБ және басқа хлорланған көмірсутектер, соның ішінде полихлорланған нафталинмен байланысты уыттылық, түрлі өнеркәсіптік оқиғалар салдарынан анықталды. 1936 және 1937 жылдар аралығында ПХБ мен оның денсаулыққа зиянды әсерлері арасындағы байланыс туралы бірнеше медициналық жағдайлар мен мақалалар жарияланды. 1936 жылы АҚШ-тың денсаулық сақтау қызметінің өкілі Monsanto Industrial Chemical Company жұмысшысының әйелі мен баласының терісіндегі қара нүктелер мен іріңділерді сипаттады. Өкіл бұл симптомдарды жұмысшының киімдерімен байланысқа түскеніне байланысты деп түсіндірді. 1937 жылы Гарвардтың денсаулық сақтау мектебінде қауіптілік туралы конференция ұйымдастырылды және 1940 жылға дейін әртүрлі хлорланған көмірсутектердің уыттылығына қатысты бірқатар жарияланымдар шықты. 1947 жылы Роберт Браун химиктерге Арохлордың "көрінеу уытты" екенін еске салды: "Осылайша, 8 сағаттық жұмыс күні үшін рұқсат етілген ең жоғары концентрация 1 мг/куб. м. [] ауа. Олар сонымен қатар ауыр және бұзылатын дерматит тудырады". 1954 жылы Kanegafuchi Chemical Co. Ltd. (Kaneka Corporation) алғаш рет ПХБ өндірді және 1972 жылға дейін жалғастырды. 1966 жылы швед химигі Сёрен Дженсен ПХБ-ны қоршаған ортаны ластайтын зат ретінде анықтады. 1994 жылы "Sierra" журналында жарияланған мақалаға сәйкес, Дженсен бұрын "фенолдар" деп немесе әртүрлі сауда атауларымен белгілі болған химиялық заттарды ПХБ деп атады, мысалы Арохлор, Канехлор, Пиренол, Хлоринол және басқалар. 1972 жылы ПХБ өндіріс орындары Австрияда, Батыс Германияда, Францияда, Ұлыбританияда, Италияда, Жапонияда, Испанияда, КСРО және АҚШ-та болды. 2003 жылы Monsanto және Solutia Inc, Monsanto корпорациясының еншілес компаниясы, ПХБ-ны өндіру және тастаудан зардап шеккен Алабама штатының Батыс Аннистон тұрғындарымен 700 миллион АҚШ долларына келісімге келді. ПХБ-ға қатысты қоғамдық, құқықтық және ғылыми алаңдаушылықтар олардың қоршаған ортаға кері әсер етуі мүмкін және сондықтан коммерциялық өнім ретінде қолайсыз канцерогендер екенін көрсететін зерттеулерден туындады. Бес онжылдыққа созылған белсенді зерттеулерге, кең көлемді нормативтік шараларға және 1970 жылдан бері олардың өндірісіне тиімді тыйым салуға қарамастан, ПХБ әлі де қоршаған ортада сақталып, назар аударуда. "Диоксин ісі" деген атау диоксиндерді бастапқы ластаушылар ретінде дұрыс емес анықтаудан туындады, бірақ шын мәнінде олар ПХБ-ның жылулық реакцияларынан туындаған ластанудың салыстырмалы түрде аз бөлігі болды. ПХБ конгенерлік үлгісі ластанудың Арохлор 1260 және 1254 қоспасынан болғанын көрсетті. 9 миллионнан астам тауық және 60 мың шошқа ластану салдарынан жойылды. Адам денсаулығына тигізетін әсерлердің ауқымы әртүрлі тәуекелді бағалау әдістерінің қолданылуына байланысты пікірталас тудырды. Бір топ жаңа туған нәрестелерде қатерлі ісік ауруларының және неврологиялық проблемалардың көбеюін болжады. Екінші зерттеуде канцерогендік әсердің болуы мүмкін емес екендігі және негізгі тәуекел жүктілік кезеңінде және жаңа туған нәрестелердегі әсерлерге байланысты екендігі айтылды.
Италия
Италиялық Caffaro компаниясы Брешиа қаласында орналасқан, 1938 жылдан 1984 жылға дейін полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) өндіруге маманданған. Бұл, Monsanto компаниясынан Италияда патентті пайдаланудың эксклюзивті құқығын алғаннан кейін болды. Осы зауыттан туған ластану және АҚШ-тағы Аннистон жағдайы – су мен топырақтағы ПХБ ластануының әлемдегі ең ірі жағдайлары болып табылады, олардың мөлшері, ластанған аумақтың көлемі, зардап шеккен адамдардың саны және өндіріс ұзақтығы бойынша. 1999 жылдан бері Брешианың жергілікті денсаулық сақтау органы (ASL) хабарлаған мәндер, Министрлік №471/1999 қаулысымен белгіленген шектің 5000 есе жоғары (тұрғын аймақтары үшін нормативтер, 0,001 мг/кг). Осы және басқа да тергеулер нәтижесінде 2001 жылдың маусым айында Брешиа прокуратурасына экологиялық апат туралы шағым түсті. Брешиадағы ересектер арасында жүргізілген зерттеулер, кейбір қалалық аудандардың тұрғындары, зауыттың бұрынғы қызметкерлері және ластанған тағамды тұтынған адамдардың денелеріндегі ПХБ деңгейі, көптеген жағдайларда салыстырмалы жалпы халықтағы көрсеткіштерден 10-20 есе жоғары екенін көрсетті. ПХБ зауыт маңындағы ластанған жайылымдарда мал өсіру арқылы адамдардың тамағына түсті, әсіресе жергілікті бұзау еті, көбінесе фермерлердің отбасылары жейтін. Ластанған адамдар тобында Ходжкин емес лимфомаға шағу қаупі жоғары болды, бірақ басқа қатерлі ісіктерге қатысты қаупі жоғары емес.
Жапония
1968 жылы диоксиндер мен полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ) қоспасы Солтүстік Кюсюде өндірілген күріш қырыны майына енді. Ластанған тамақ майы 1860-тан астам адамның денсаулығына зиян келтірді. Бұл симптомдарға Юсё ауруы деп ат қойылды. 1987 жылы Окинавада Кадена әуе базасының топырағында ПХБ-ның өте жоғары концентрациясы – миллионға мыңдаған бөліктерге дейін жетті, бұл көрсеткіш әлемдегі кез келген ластану ошағындағы ең жоғары деңгейлердің бірі саналады.
Ирландия Республикасы
2008 жылдың желтоқсанында бірқатар ирланд ақпарат көздері шошқа етінен жасалған өнімдерде токсикалық эквивалент бойынша диоксиндердің «өте жоғары» деңгейі анықталғанын хабарлады, бұл ЕО-ның 1,5 пг ДДСҰ ТЕКДФР/мкг жоғары қауіпсіз шегінен 80-200 есеге дейін, яғни 0,12-ден 0,3 бөлікке миллиардқа дейін құрады. Ауыл шаруашылығы, балық шаруашылығы және тамақ министрі Брендан Смит шошқа етінің ластануына Ирландияның 400 шошқа шаруашылығының 9-ында қолданылған полихлорирленген бифенилдермен (ПХБ) ластанған жем себеп болғанын және тек бір жем жеткізуші компанияның қатысқанын мәлімдеді. Смит 38 мал шаруашылығы да осындай ластанған жемді қолданғанын, бірақ олар тез арада оқшауланды және ластанған мал еті азық-түлік тізбегіне өтпеді деп қосты. Ластану тек 9 шошқа шаруашылығына ғана қатысты болғанмен, Ирландия үкіметі 2008 жылдың 1 қыркүйегінен бастап сатып алынған, Ирландияда өндірілген барлық шошқа етінен жасалған өнімдерді дереу алып тастауды және жоюды талап етті. Осы шошқа етінен жасалған өнімдерді қайтару туралы өтінішті Ирландияның тамақ қауіпсіздігі басқармасы 6 желтоқсанда баспасөз хабарламасында растады. Оқиғаның бір ғана жем өңдеушідегі кептіру пешінде пайдаланылатын отын майының ПХБ-мен ластануынан туындағаны болжануда. Соның салдарынан пайда болған жану ПХБ, диоксиндер және фурандардан тұратын аса улы қоспаны құрады, ол өндірілген жемге қосылып, кейін көптеген шошқаларға берілді.
Қырғызстан
Кенияда 2010 жылдары электр трансформаторларынан ұрланған трансформатор майын жол бойындағы тағам сататын орындардың иелеріне фритюрде қуыру үшін сату жағдайлары тіркелді. Олар осы майды қуыруға қолданғанда, әдеттегі тағамдық майға қарағанда оның ұзаққа тозатыны хабарланды. Алайда, трансформатор майын осылай қолданудың зияны – тұтынушылардың денсаулығына полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ) болуынан қауіп тудырады.
Словакия
Стражскедегі (Шығыс Словакия) Chemko химия зауыты 1984 жылға дейін бұрынғы коммунистік блоктың (Комкон) маңызды полихлорлы бифенилдер өндірушісі болды. Chemko шығыс Словакияның үлкен бөлігін, әсіресе Лаборек өзенінің және Земплинская Ширава суқоймасының шөгінділерін ластады.
Словения
1962-1983 жылдар аралығында Семичтегі (Ақ Карниола, Оңтүстік-Шығыс Словения) Iskra Kondenzatorji компаниясы полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) қолданып конденсаторлар өндірді. Қалдық сулар мен тиісінше тасталмаған қалдықтардың нәтижесінде аймақ (Крупа және Лахинья өзендерін қоса) ПХБ-мен күшті ластанды. Ластану 1983 жылы анықталды, осы кезде Крупа өзені сумен жабдықтау көзіне айналуға жоспарланған болатын. Аймақ тазартылды, бірақ топырақ пен су әлі де күшті ластанған. Тағамдық өнімдерде (жұмыртқа, сиыр сүті, жаңғақ) ПХБ іздері табылды және Крупа әлі де әлемдегі ПХБ-мен ең көп ластанған өзен болып саналады.
Испания мен Португалия
Бірнеше киттер түріндегі тері асты майындағы PCB концентрациясы өте жоғары, бұл популяцияның азаюына және оның қалпына келуіне кедергі келтіруі мүмкін. Жазық дельфиндер, бөтелкелі дельфиндер және косаткалардың тері асты майындағы орташа деңгейлер теңіз сүтқоректілері үшін белгілі барлық PCB токсикалық шегінен едәуір асып түсетіні анықталды. Жеңіл теңіз және Оңтүстік-Батыс Иберия түбегі "қауіпті аймақтар" ретінде анықталды.
Ұлыбритания
Монсанто компаниясы 1970 жылдардың ортасынан соңына дейін Оңтүстік Уэльстегі Ньюпорттағы химиялық зауытында полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) өндірді. Осы кезеңде Ньюпорт зауытынан шыққан қалдықтар, оның ішінде ПХБ, Кардиффтен батысқа қарай Гросфаенге жақын орналасқан тоқтатылған карьерге және Пэнрос полигонына төгілді, одан қалдық сулар арқылы осы заттар әлі де шығарылуда.
Америка Құрама Штаттары
Монсанто АҚШ-та полихлорирленген бифенилдерді (ПХБ) өндіретін жалғыз компания болды. Оның өндірісі 1977 жылы толығымен тоқтатылды. (Кимбро, 1987, 1995)
Алабама
Алабама штатының Аннистон қаласындағы «Монсанто» химиялық компаниясынан шыққан полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) Сноу-Крикке құйылды, одан кейін Шоколоко-Крикке, содан соң Логан-Мартин көліне тарады. 2000-жылдардың басында Логан-Мартин көлі мен Лей су қоймасы (Куса өзенінің төменгі ағысында) аумағындағы жергілікті жер иелері, ПХБ ластануына байланысты топтық сот процестерін аяқтады. Алабама штатының бұрынғы сенаторы Дональд Стюарт, «Монсанто» компаниясы өз мүлкін сату туралы ұсыныс жасаған шіркеуді қорғағаннан кейін, жүздеген батыс Аннистон тұрғындарының алаңдаушылығын бірінші рет білді. Стюарт «Монсантоға» қарсы алғашқы және көптеген істердің бастамашысы және жетекші адвокаты болды, ең ластанған деп танылған жақын аудандағы тұрғындарға баса назар аударды. Кейіннен басқа адвокаттар да зауыттың негізгі аймағынан тыс жерде тұратындар үшін сотқа шағымдануға қосылды; олардың бірі – қадірлі Джонни Кокран еді. 2007 жылы ең жоғары ластану деңгейі Сноу және Шоколоко ағындарында сақталды. Балықтағы ПХБ концентрациясы уақыт өте келе төмендеді және төмендеуде, бірақ ағынның бұзылуы ПХБ-ны шөгінділерден су қабатына және тағам тізбегіне қайта оратуы мүмкін.
Коннектикут штаты
Нью-Хейвенде, тоқтатылған Англия стансасында өсімдік жұмыс істеген кезде қолданылған химиялық заттардың салдарынан ПХБ ластануының жоғары деңгейі байқалады. Бұл, азбест ластануымен қатар, тастап кетілген нысанды тазалауды және бұзуды өте қиын жағдайға түсірді. ПХБ ластануы топыраққа және өзенге тарады, ал жергілікті тұрғындар кейде қауіптің бар екенін білмей балық аулайды.
Ұлы көлдер
1976 жылы экологтар Мичиган көлінің оңтүстік-батыс жағасындағы Уокеган портының шламасында полихлорирленген бифенилдерді (ПХБ) тапты. Олар ПХБ-нің көзін порттың қасында қайық моторларын шығаратын Outboard Marine Corporation компаниясына анықтап шығарды. 1982 жылы сот шешімімен Outboard Marine Corporation компаниясы өздері шығарған ПХБ қалдықтары туралы сандық мәліметтерді ұсынуға міндеттелді. Мәліметтерде 1954 жылдан бастап 100 000 тонна ПХБ қоршаған ортаға шығарылғаны және шламаның құрамында ПХБ 50%-ға дейін кездесетіні көрсетілді. 1989 жылы Зилваки көпірінің құрылысы кезінде жұмысшылар ПХБ-мен ластанған қалдықтары бар, бұрын белгісіз қоқыс полигонын тапты, оны тазалауға 100 000 доллар жұмсалды. 1988 жылы Ұлы көлдер аймағының көп бөлігі ПХБ-мен ауыр түрде ластанған күйде болды, қарамастан кең ауқымды қалпына келтіру жұмыстары жүргізілді.
Индиана штаты
1950 жылдардың соңынан 1977 жылға дейін Westinghouse Electric компаниясы Индиана штатындағы Блумингтон зауытында конденсаторлар жасау кезінде ПХБ қолданды. Жарамсыз конденсаторлар аймақтық металл жинау орындарына және қоқыс полигондарына тасылып, төгілді, оның ішінде Беннетт қоқыс полигоны, Нил қоқыс полигоны және Лемон-Лейн қоқыс полигоны. Блумингтон қаласы шламды жергілікті фермерлерге және бағбандарға таратты, нәтижесінде 200-ден 2000-ға дейін ластанған учаскелер пайда болды, олардың ешқайсысы әлі шешілген жоқ. Монро және Оуэн округтерінде 2 миллион фунттан астам ПХБ төгілген деп есептеледі. Федералды және штаттық органдар учаскелердің экологиялық жағдайын жақсарту жұмыстарын жүргізіп жатқанмен, көптеген аумақтар ластанған күйінде қалып отыр. Карстық әктасты жер бедерінен ПХБ-ны алып тастау және оны жою мүмкіндіктері туралы алаңдаушылықтар туындады. Бүгінгі күні Westinghouse Bloomington PCB Superfund учаскесіне қатысты Түзету зерттеуі/Жарамдылық сараптамасы (RI/FS) және Шешімнің тіркемесі (ROD) әлі дайындалмаған, бірақ Westinghouse 1985 жылы АҚШ Әділет министрлігімен келісімге келді. 1985 жылғы келісімге сәйкес Westinghouse ПХБ-мен ластанған материалдарды жоюға арналған инсинератор салуға міндеттелді. Алайда, халықтың наразылығына байланысты Индиана штаты бірқатар заңдар қабылдап, оның құрылысын кешіктіріп, тоқтатты. Келісімге қатысушы тараптар 1994 жылы келісімде көрсетілген ПХБ-мен ластанған алты негізгі учаскеге қатысты баламалы шешімдерді қарастыруды бастады. 2014 жылдың өзінде жүздеген учаскелер әлі шешілмей қалды. 2014 жылы Индиана университетінің жергілікті ластану туралы бағдарламасында айтылғандай, Монро округі ешқашан ПХБ-дан толыққанды тазартылмайды.
Массачусетс штаты
Массачусетс штатының батысындағы Питтсфилд қаласында General Electric (GE) трансформаторлар, конденсаторлар және электр энергиясын өндіру жабдықтары бөлімдері орналасқан. Электр энергиясын өндіру бөлімі бүкіл елдегі электр желісіне қуат беруге қолданылатын жабдықтарды жасап, жөндеуден өткізді. Полихлорирленген дифенилдер (ПХД) ластанған май GE-нің қаланың орталық бөлігінде орналасқан өндірістік зауытынан жер асты суларына, жақын орналасқан Silver Lake көліне, сондай-ақ Массачусетс, Коннектикут штаттары арқылы ағып өтетін Housatonic өзеніне және Лонг-Айленд бұғазына тарады. ПХД-ні қамтитын қатты материал толтыру үшін кеңінен қолданылды, оның ішінде Housatonic өзенінің ескі арналары да бар. Өзенде және оның маңында тіршілік ететін балықтар мен су құстарының денесінде ПХД-нің жоғары концентрациясы байқалады, сондықтан оларды жеу қауіпті. 1997 жылы EPA Питтсфилд зауытын және өзеннің бірнеше шақырымдық бөлігін "Суперфонд" учаскесі деп белгілеп, GE компаниясына оны тазалауды тапсырды. EPA және GE 1999 жылы аймақты тазалау жұмыстарын бастады. Аймақты тазалау 1994 жылы басталды және 2020 жылға қарай көбінесе аяқталды.
Миссури
1982 жылы Марта Ц. Роуз Химиялық Инк. Канзас-Ситиден шығысқа қарай шамамен 64 шақырым жерде орналасқан Холден қаласында полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) қамтылған материалдарды өңдеу және жою жұмыстарын бастады. 1982 жылдан 1986 жылға дейін General Motors Corp., Commonwealth Edison, Illinois Power Co. және West Texas Utilities сияқты 750-ге жуық компания Холденге ПХБ-мен ластанған миллиондаған фунт материалдарды жоюға жіберді. Бірақ прокурорлардың мәліметінше, компания ластанған материалдарды сақтап, оларды жойғанын көрсету үшін EPA-ға берілген есептерін жалғандады. Алдау фактісі анықталғаннан кейін Роуз Химикал жабылып, банкроттыққа өтініш берді. Осы орын елдегі ПХБ химиялық қалдықтарының ең ірі жинақталған жеріне айналды. Компания жұмыс істеген төрт жыл ішінде EPA оны төрт рет тексеріп, 206 000 доллар айыппұл салды, бірақ оның тек 50 000 долларын ғана жинай алды. Зауыт жабылғаннан кейін мемлекеттік экологиялық агенттік зауытқа жақын өзендерде және қаланың сарқырама суларын тазарту шламасында ПХБ ластануын анықтады. 100 000 шаршы фут көлемдегі қойма және осы орын төңірегіндегі ластанған топырақ пен судың белгісіз мөлшерін тазалау қажет болды. Жер бетіндегі қалдықтардың көп бөлігі, соның ішінде 13 миллион фунтқа жуық ластанған жабдықтар, мал сүйектері және ластанған май резервуарлары алынып тасталды. Роуз Химикалдың иесі Уолтер К. Каролан және тағы бес адам 1989 жылы алаяқтық жасағаны немесе құжаттарды жалғандағаны үшін кінәлі деп танылды. Каролан мен тағы екі басшы 18 айдан кем мерзімге сотталды, ал қалғандары айыппұл төлеп, тәртіптік бақылауға алынды. Осы орындағы тазалау жұмыстарының құны 35 миллион долларға бағаланады.
Нью-Йорк
Гудзон өзенінің ластануы негізінен 1947 жылдан 1977 жылға дейін General Electric компаниясының ПХБ-ны төгуіне байланысты. GE осы жылдар ішінде Гудзон өзеніне шамамен 1,3 миллион фунт ПХБ төкті. ПХБ компанияның Нью-Йорк штатындағы Хадсон-Фолс және Форт-Эдвардтағы екі конденсатор өндірісі зауытынан келді. Бұл ластану жануарлар дүниесіне және өзендегі балықты жеп, су ішкен адамдарға түрлі зиянды әсер етті. 1984 жылы EPA өзеннің Хадсон шарлауығынан Нью-Йорк қаласына дейінгі 320 км аралығын тазалауды қажет ететін Суперфонд аймағы деп жариялады. Өзендегі ауқымды қалпына келтіру жұмыстары 1970 жылдары сарқынды суларды шығаруға рұқсат беруді жүзеге асырумен және содан кейін сарқынды суларды шығаруға бақылау немесе азайтумен, сондай-ақ шөгінділерді жою операцияларымен басталды, олар 21-ғасырда да жалғасуда. Love Canal – Нью-Йорк штатының Ниагара шарлауындағы аудан, ол ПХБ-ні қоса алғанда, улы қалдықтармен қатты ластанған. Нью-Йорктегі Локпорттағы Он сегіз мильдік сағада ПХБ ластануы үшін EPA Superfund сайты бар. Бингемтондағы мемлекеттік кеңсе ғимаратындағы ПХБ ластануы қазіргі уақытта АҚШ-тағы алғашқы ішкі экологиялық апат деп саналады. 1981 жылы жертөледегі трансформатор жарылысынан 18 қабатты ғимараттың барлық жеріне ПХБ шашырады. Бұл залал соншалықты ауыр болғандықтан, тазалау жұмыстары ғимаратты 13 жыл бойы жабық ұстады.
Солтүстік Каролина
Америка тарихындағы ең ірі қасақана ПХБ төгілу оқиғаларының бірі 1978 жылдың жазында болды. Ward PCB Transformer Company компаниясы 31 000 галлон (117 м³) ПХБ-мен ластанған мұнайды заңсыз түрде 14 округте және Форт-Либерти армия базасында Солтүстік Каролина штатының 240 мильге (386 км) жуық автомобиль жолдарының бойындағы 3 фут (1 метр) енді жолақтарға шашыратып жіберді. Бұл қылмыс, "түн ортасындағы төгілу" деп белгілі болды, шамамен екі аптаға созылды. Қара түсті цистернасы бар жүк көліктерінің жүргізушілері Пьемонт аймағындағы ауылдық тас жолдардың бір жағымен ПХБ-мен қаныққан қалдықтарды бүркіп, келесі түнде екінші жағымен қайтадан өтті. Губернатор Джеймс Б. Ханттың басшылығымен штат қызметкерлері ластанған жолдардың бойына "ЕСКЕРТУ: Автожол иықтарында ПХБ химиялық заттары төгілді" деген ескерту белгілерін орнатты. Заңсыз төгілудің себебі 1978 жылдың 2 тамызында күшіне енген және химиялық қалдықтарды жою құнына әсер еткен "Улағыш заттарды бақылау туралы" заңның қабылдануы болды деп саналады. Оқиғадан кейін бірнеше апта өткен соң Роберт Бернс және оның ұлдары Тимоти мен Рэндалл жол жиегіне ПХБ төккені үшін тұтқындалды. Бернс Роберт "Бак" Уорд-младшийдің, Raleigh қаласындағы Ward PCB Transformer Company компаниясымен бизнес серігі болды. Бернс пен оның ұлдары штаттық және федералдық қылмыстық айыптауларды мойындады; Бернс үш жылдан бес жылға дейін бас бостандығынан айырылды. Уорд төгілу ісі бойынша штаттық айыптаудан босатылды, бірақ ТСКА-ны бұзғаны үшін 18 ай түрмеге кесілді. 2014 жылдың ақпан айында Шарлотта қаласы ПХБ-ның олардың сарқырама су тазарту орталықтарына да енгенін мойындады. 2013 жылы SCDHEC төтенше жағдай туралы ереже шығарғаннан кейін, Шарлотта қаласы өздерінің сарқырама суларын тазарту қондырғыларына ПХБ-ның жоғары деңгейі еніп жатқанын анықтады, онда сарқырама сулары сарқырама лайына айналады. Қалалық әкімдік жаңа әдіспен жасалған алғашқы сынақ нәтижесінде сарқырама лайының тыңайтқышында ПХБ деңгейінің өте жоғары екенін анықтады. Ластанған лайдың кеңінен қолданылуына байланысты SCDHEC кейіннен қала қалдықтарымен өңделген егістіктермен шектесетін барлық ағыстар мен өзендер үшін балық аулауға қатысты кеңес берді.
Огайо штаты
Клайдтың қатерлі ісік кластері (Сандуски округінің қатерлі ісік кластері деп те аталады) – Огайо штатының Клайд қаласында және айналасындағы көптеген отбасыларға әсер еткен балалардың қатерлі ісігінің шоғырлануы. Қатерлі ісік кластерінің аймағындағы бір қоғамдық саябақтың топырағында полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) табылған. Огайо штатының Акронында топырақ ластанған, ал 1930 жылдардан 1960 жылдарға дейін электр трансформаторларын бөлшектеу кезінде зиянды, ПХБ-ға толы газ ауаға таратылған.
Оңтүстік Каролина
1955 жылдан 1977 жылға дейін Оңтүстік Каролина штатының Пикенс қаласындағы Сангамо Уэстон зауыты конденсаторлар жасау үшін полихлорирленген бифенилдерді (ПХБ) пайдаланды және ПХБ-мен ластанған 400 000 фунт ағынды суды Он екі мильдік сағаға құйды. 1990 жылы EPA конденсатор зауытының орнын, оның полигондары мен ластанған су алабын – Гартуэлл көліне дейін созылатын аймақты – «Суперфонд» учаскесі деп жариялады. Он екі мильдік сағадағы екі бөгетті бұзу жоспарланған, ал 2011 жылдың 22 ақпанында екі бөгеттің біріншісі бұзыла бастады. Кейбір ластанған шөгінділер алынып, тасып кетеді, ал қалған шөгінділер шөгінді жиналатын тоғандарға сорылады. 2013 жылы штаттық экологиялық органдар сирек кездесетін төтенше жағдай бұйрығын шығарды, ол барлық канализациялық шламды жерге қолдануға немесе полигонға төгуге тыйым салды, себебі оның құрамында ПХБ деңгейі өте жоғары болды. Мұндай проблема мыңдаған гектар егістік жер қауіпті шламмен ластанғаннан кейін ғана анықталды. Осы қылмыстың қылмыскерін анықтау үшін қылмыстық тергеу басталды.
Вашингтон
2015 жылы Вашингтон штатындағы бірнеше су объектілері полихлорирленген бифенилдермен (ПХБ) ластанған, оның ішінде Колумбия өзені, Дуамиш өзені, Грин көлі, Вашингтон көлі, Оканоган өзені, Пьюгет шығанағы, Спокан өзені, Уолла-Уолла өзені, Веначи өзені және Якима өзені. 2011 жылы Вашингтон штаты жүргізген зерттеуде Спокан өзеніне ПХБ-ның ең ірі екі көзі Спокан қаласының ливневка сулары (44%) және муниципалдық және өнеркәсіптік ағынды сулар (20%) екені анықталды. ПХБ бояулар, гидравликалық сұйықтықтар, герметиктер, боялар арқылы қоршаған ортаға түседі және өзен шөгінділерінде және жабайы фаунада табылды. Спокан коммуналдық қызметтері 2017 жылғы федералдық талаптарды орындау үшін ПХБ-ның өзенге түсуін болдырмауға 300 миллион доллар жұмсауды жоспарлап отыр. 2015 жылдың тамызында Спокан, Сан-Диего, Сан-Хосе (Калифорния) және Вестпорт (Массачусетс) сияқты АҚШ-тың басқа қалаларымен бірге Монсантодан келтірілген залалдың өтелуін талап етті.
Висконсин штаты
1954 жылдан 1971 жылға дейін Висконсин штатының Апплетон қаласындағы Фокс өзеніне Апплетон қағаз / NCR, П. Х. Гладфелтер, Джорджия Пасифик және басқа да танымал жергілікті қағаз өндіруші зауыттардан полихлорирленген бифенилдер (ПХБ) құйылды. Висконсин штатының табиғатты қорғау департаменті (DNR) есептеу бойынша, қалдық суларды тазартудан кейін өндіріс кезіндегі шығындар салдарынан Фокс өзеніне құйылған ПХБ мөлшері 81 000 кг-нан 138 000 кг-ға дейін болды (178 572 фунттан 304 235 фунтқа дейін). Көміртекті көшірме қағазын және оның қосалқы өнімдерін өндіру осы ластануға себеп болды. Фокс өзенін тазалау жұмыстары әлі де жүріп жатыр.
Тынық мұхиты
Тынық мұхитындағы Мариана шұңқырында тіршілік ететін организмдерде полихлорлы бифенилдер анықталды. Талданған организмдердегі амфипод тінінің граммына шаққандағы концентрация 1900 нанограммға жетті.
Жапония
1972 жылы Жапония үкіметі полихлорирленген дифенилдердің (ПХД) өндірісін, қолданысын және импорттауын тоқтатты.
Америка Құрама Штаттары
1976 жылы полихлорирленген бифенилдердің (ПХБ) қоршаған ортадағы уыттылығы және тұрақтылығы (химиялық тұрақтылығы) туралы алаңдаушылық АҚШ Конгресін 1978 жылдың 1 қаңтарынан бастап Уытты заттарды бақылау туралы заңға сәйкес олардың ішкі өндірісін тоқтатуға мәжбүр етті. Заңды іске асыру мақсатында, EPA ПХБ-ның жаңа өндірісін тыйым салды, бірақ экономикалық себептермен электр жабдықтарында оларды қолдануды жалғастыруға мүмкіндік беретін қағидаларды қабылдады. EPA 1979 жылдан бастап ПХБ-ны пайдалану және жою қағидаларын енгізе бастады. Агенттік қолданыстағы жабдықтардан ПХБ-ны қауіпсіз жою және кездеру бойынша нұсқаулықтар жариялады. EPA халыққа арналған су жүйелері үшін "ластанушылардың ең жоғары шекті деңгейінің мақсатын" нөлге тең деп белгіледі, бірақ суды тазалау технологияларының мүмкіндіктері шектеулі болғандықтан, нақты реттелетін деңгей (ластанушылардың ең жоғары шекті деңгейі) 0,5 бөлік миллиардқа тең болып белгіленді.
Физикалық
ПХБ-лар инерттілігі, соның ішінде жануға төзімділігі болғандықтан техникалық тұрғыдан тартымды. Дегенмен, оларды 1000 °C температурада күйдіру арқылы тиімді жоюға болады. Төмен температурада күйдірілген кезде олар ішінара дибензофурандар мен дибензодиоксиндер сияқты қауіптірек заттарға айналады. Дұрыс күйдірілген жағдайда, жану өнімдері су, көмірқышқыл газы және хлорсутек болады. Кейбір жағдайларда ПХБ-лар керосин ерітіндісі түрінде күйдіріледі. ПХБ-лар сілті металдары карбонаттарының қатысуымен пиролиз арқылы да жойылған.
Химиялық
ПХБ шамалы ғана химиялық реакцияға түседі, бұл қасиет оларды инерттік материал ретінде қолдануға ыңғайлы. Олар тотығуға төзімді. ПХБ-ны жою немесе мөлшерін азайту үшін көптеген химиялық қосылыстар қолжетімді. Көбінесе ПХБ гликольдердің сілтілік қоспаларымен ыдырайды, бұл хлордың бір бөлігін немесе толығымен ығыстырады. Сонымен қатар, натрий немесе натрий нафталин сияқты тотығуға қарсы заттар да тиімді.
Микробиологиялық
Бірнеше микроорганизмдердің бірлескен метаболизміне сүйеніп, ластанған жерлерден полихлорирленген бифенилді (ПХБ) ыдырататын микроорганизмдерді пайдалану – ПХБ-ның биоремедиациясы деп аталады. Кейбір микроорганизмдер ПХБ-ны көміртегі-хлор байланыстарын үзу арқылы ыдыратады. Микробтық дехлорлау, басқа әдістермен салыстырғанда, көбінесе баяу жүреді. Микробтардан бөліп алынған ферменттер ПХБ-ны ыдыратуға қабілетті. 2005 жылы Shewanella oneidensis топырақ үлгілеріндегі ПХБ-ның жоғары пайызын биологиялық түрде ыдыратты. Төмен вольтты тоқ ПХБ-ның микробтық ыдырауын күшейте алады.
Саңырауқұлақ
Кейбір лигнинолитті саңырауқұлақтар полихлорирленген дифенилдерді (ПХД) ыдырата алатынын көрсететін зерттеулер бар.
Биологиялық оңалту
ПХБ-ны суағасы мен жағалаудағы өзен шөгінділерінен тазарту немесе жою өте қиын, себебі су қабатының болуы және тазарту процесінде ластаушы заттардың қайтадан таралу мүмкіндігі бар. Шөгінділерден ПХБ-ны алудың ең көп қолданылатын әдісі – белгілі бір аумақты қазу және шөгінділерді полигонға тастау. Бұл әдіс бірнеше себептен алаңдату тудырады, атап айтқанда, шөгінділерді қозғалтқанда химиялық заттардың қайта таралу қаупі бар, сондай-ақ бұл әдіс экожүйелерге зор зиян келтіруі мүмкін. Биоремедиация – тиімді әрі қауіпсіз оңалту тәсілі болып табылады. Биоремедиация – шөгінділерді қалпына келтіру үшін тірі организмдерді пайдалану. Топырақты қалпына келтіру үшін өсімдіктерді пайдалану, яғни фиторемедиация, құрлықтағы топырақтардағы сынап, ПХБ және ПАҚ сияқты көптеген ластаушы заттарға қарсы тиімді екені анықталды. Нью-Бедфорд гаванінде жүргізілген перспективті зерттеуде бүкіл әлемде кең таралған теңіз балдырының бір түрі – Ulva rigida шөгінділерден ПХБ-ны тиімді түрде алып тастай алатыны анықталды. Нью-Бедфорд гаваніндегі әдеттегі гүлдену кезінде U. rigida шөгіндінің үстінде және онымен тікелей жанасатын қалың қабатты құрайды. Бұл U. rigida-ға шөгінділерден көп мөлшерде ПХБ сіңіруге мүмкіндік береді, гүлдену басталғаннан кейін 24 сағат ішінде U. rigida-дағы ПХБ концентрациясы 1580 мкг/кг-ға жетеді. Тірі тіндер өлі тіндерге қарағанда ПХБ-ны көбірек сіңіреді, бірақ өлі тіндер де ПХБ-ның көп мөлшерін сіңірмейді дегенді білдірмейді.