Кіріспе
Шеңберлі галактика – шеңбер тәрізді көрінетін галактика. 1950 жылы Артур Хог ашқан Хог объектісі – шеңберлі галактиканың мысалы. Шеңберде көптеген массивті, салыстырмалы түрде жас, көк түсті жұлдыздар бар, олар өте жарқырады. Орталық аймақта жарық шығаратын заттар аз. Кейбір астрономдар кішкентай галактика үлкен галактиканың ортасынан өтіп кеткенде шеңберлі галактикалар пайда болады деп санайды. Галактиканың көп бөлігі бос кеңістік болғандықтан, мұндай "соқтығысу" жұлдыздардың нақты соқтығысуына сирек әкеледі. Дегенмен, мұндай оқиғаның салдарынан туындаған гравитациялық бұзылыстар үлкен галактика арқылы жұлдыздардың пайда болу толқынын тудыруы мүмкін. Басқа астрономдар сыртқы аккреция кезінде кейбір галактикалардың айналасында шеңберлер пайда болады деп есептейді. Жұлдыздардың пайда болуы аккрецияланған материалдың соққылары мен қысылуынан болады.
A ring galaxy is a galaxy with a circle like appearance. Hoag's Object, discovered by Arthur Hoag in 1950, is an example of a ring galaxy. The ring contains many massive, relatively young blue stars, which are extremely bright. The central region contains relatively little luminous matter. Some astronomers believe that ring galaxies are formed when a smaller galaxy passes through the center of a larger galaxy. Because most of a galaxy consists of empty space, this "collision" rarely results in any actual collisions between stars. However, the gravitational disruptions caused by such an event could cause a wave of star formation to move through the larger galaxy. Other astronomers think that rings are formed around some galaxies when external accretion takes place. Star formation would then take place in the accreted material because of the shocks and compressions of the accreted material.
Сызық тұрақсыздығы
Шеңберлі галактикадағы штанганың айналу жылдамдығы спиральді бұралу шегіне жететін құбылыс. Қалыпты жағдайларда, гравитациялық тығыздық толқындары спиральді қолдардың қалыптасуына көмектеседі. Штанга тұрақсыз болғанда, бұл тығыздық толқындары штанганың қарқынды айналысының қысымы, күші және гравитациялық әсерімен сақина тәрізді құрылымға ығыстырылады. Бұл ығыстыру бұрынғы қолдардағы жұлдыздарды, газ бен шаңды торус сияқты аймаққа жинап, сақинаны құрайды және көбінесе жұлдыздардың пайда болуын тудырады. Бұл құрылымға ие галактикаларда штанга басым болып, айналу барысында дискідегі сақинаны "қалыптастырады". Керісінше, штанга құлдырап немесе өте жалпақталған дөңгелекке айналған сақиналы галактикалар да табылды. Дегенмен, байқаулар штангалардың, сақиналардың және спиральді қолдардың жүздеген миллион жылдар ішінде ыдырап, қайта құрылуға қабілетті екенін көрсетеді, әсіресе галактикалар тобы мен шоғыры сияқты тығыз галактикааралық кеңістікте, онда гравитациялық әсерлер галактиканың морфологиялық және физикалық эволюциясында, соқтығысулар мен бірігулердің ықпалы болмаса, маңызды рөл атқарады.
Галактикалық соқтығысулар
Сақиналы галактикалардың пайда болуының тағы бір байқалған жолы – екі немесе одан көп галактикалардың соқтығысуы. Cartwheel Galaxy, AM 2026 424 галактикалық жұбы және Arp 147 – осы процесс арқылы пайда болған деп есептелетін сақиналы галактикалардың мысалдары. Галактикалық соқтығысулар арқылы өтетін кезде, көбінесе кішкентай галактика, көбінесе үлкен спиральдік галактиканың дискісі арқылы тікелей өтеді, кішкентай галактиканың гравитациясынан қолдардың сыртқа қарай итерілуіне себеп болады, бұл тыныш су тоғанына тас лақтырғандай. Мұндай соқтығысулар галактиканың орталық бөлігі мен ядросын негізгі дискінен алыстатып, шок толқыны спиральді қолдарды сыртқа қарай итеріп, бос сақина тәрізді көрініс тудыруы мүмкін, немесе ядроны дискке қарай итеріп, көбінесе овал пішіндес сақина жасап, орталық бөлігі сақталған күйде қалуы мүмкін. Бүйірден және майқау соқтығысуларда, нақты сақина пішінінің пайда болуы азырақ, ал хаотикалық және бұрмаланған көріністер басым. Соқтығысу нәтижесінде пайда болған сақиналар – әсер еткен галактикалардың уақытша ерекшеліктері саналады, олар бірнеше ондағаннан жүз миллион жылға дейін сақталады (кейбір галактикалардың бірігуі миллиард жылдан астам уақытқа созылуы мүмкін екенін ескерсек, бұл салыстырмалы түрде қысқа мерзім), содан кейін ыдырайды, спиральді қолдарға қайта құрылады немесе гравитациялық әсердің одан әрі бұзылуына ұшырайды.
Галактикааралық ортаның жинақталуы
Бұл әдіс Хоаг объектісінің болуымен, сондай-ақ бірнеше ірі және аса ірі супер спиральді галактикалардың ультракөк сәулемен байқауларымен және спиральді галактикалардың қалыптасуының қазіргі теорияларымен расталған. Ультракөк сәулемен байқаулар салқын ағынмен келіп толысқан газ желісі бойында пайда болған әлсіз, сақина тәрізді және спиральді құрылымдарды көрсетіп тұр, бұл құрылымдар галактикалық дискінің жарықтанған бөлігінен алысқа созылады. Егер жағдайлар қолайлы болса, спиральді құрылымның орнына сақина пайда болуы мүмкін. Кейбір спиральді галактикалардың галактикааралық газдың үлкен бұлттары құлдырап, одан кейін айналмалы дискіге айналу арқылы қалыптасқаны болжанады, сондықтан бұрын айтылғандай жағдайлар қолайлы болса, спиральді дискінің орнына сақиналы дискі пайда болуы мүмкін. Бұл протогалактикаларға, яғни қалыптасып келе жатқан галактикаларға, және бұрынғы орналасқан жерлеріне қарағанда газға толы кеңістік бөлігіне көшіп келген ескі галактикаларға да қатысты.