Төтенше тоқтату механизмі

Кіріспе

Қауіпсіздік тетігі жүйені жылдам тоқтату үшін

Қауіпсіздік тетігі

Апаттық тоқтату (E stop), апаттық сөндіру (EMO) немесе апаттық қуатты сөндіру (EPO) деп те белгілі авариялық тоқтату қосқышы – жүйені әдеттегідей тоқтату мүмкін болмағанда, машинаны авариялық жағдайда тоқтатуға арналған қауіпсіздік тетігі. Құрылғының зақымдануын болдырмай, барлық жүйелерді ретімен тоқтататын және машинаны өшіретін әдеттегі тоқтату қосқышынан немесе процедурасынан айырмашылығы, авариялық тоқтату қосқышы операцияны мүмкіндігінше жылдам тоқтатуға (жабдыққа зақым келтірсе де) және оңай әрі жылдам жұмыс істеуге арналған (солай болса, тіпті атқарушы функциялары бұзылған оператор немесе жанындағы адам оны іске қоса алатындай). Авариялық тоқтату қосқыштары әдетте жаңадан бастаған операторға немесе жанындағы адамға көрінетіндей етіп жасалады. Кейбір авариялық тоқтату қосқыштары кездейсоқ іске қосылудан қорғайтын алынып тасталатын қорғаушы кедергіге ие (мысалы, көтерілуі керек пластикалық қаптама немесе сындырылуы керек шыны), бұл "молли-қорғау" деп аталады. Авариялық тоқтату қосқыштары – қалыпты жұмыс істеуі немесе болжамды дұрыс пайдаланылмауы жарақаттануға немесе өлімге әкелуі мүмкін механизмдердің құрамдас бөлігі болып табылады. Өнеркәсіптік дизайнерлер машиналарға зақым келтіру немесе жою жұмыс орнындағы жарақаттану мен өлім-жітімнің алдын алудан маңызды емес деп есептейді, сондықтан авариялық тоқтату қосқыштарын қамтиды. Ұқсас жүйе, әдетте "өлген адамның қосқышы" деп аталады, ол оператор қабілетсіз болғанда немесе машинаны қараусыз қалдырғанда машинаны тоқтатуға (немесе іске қосуға) арналған құрылғы және ол қауіпсіздіктің бір түрі. Олар өнеркәсіптік салаларда (мысалы, локомотивтер, мұнаралық крандар, жүк лифттері) және тұтынушылық қолдануда (мысалы, газон кескіштер, тракторлар, жеке су көлігі, қайық моторлары, қар тазартқыштар, мотоциклдер және қар ұшқыштары) кеңінен қолданылады. Бұл жағдайда қосқышты пайдаланушы ұстап тұрады және оны жіберсе, машина автоматты түрде өшіріледі. Кейбір атпен жүретін газон кескіштерде оператор орындықта болмаса, қозғалтқышты және пышақты тоқтататын авариялық тоқтату қосқышы бар.

Көлік құралдары

Теміржолдарда апаттық тоқтату – пойызды мүмкіндігінше жылдам тоқтату үшін тежегіштерді толық қолдану. Бұл қолмен апаттық тоқтатуды іске қосу арқылы, мысалы, пойыздың апаттық тоқтауын бастау үшін батырманы басу арқылы немесе кейбір пойыздарда автоматты түрде жүзеге асырылады – пойыз қызыл сигналдан өткенде немесе жүргізуші олардың әлі де ес-сау екенін тексеру туралы ескертулерге жауап бермеген жағдайда, мұндай құрылғы «өлі адамның қосқышы» деп аталады. Осыған ұқсас механизм – күзетші таймері. Ірі кемелерде апаттық тоқтату батырмасы жанармай сорғыларының қарсы білігін тоқтату орнына тартып, жанармаймен жабдықтауды тоқтатады және қозғалтқыштарды тоқтатады. Басқарылатын қанатты винті бар кемелерде тоқтату батырмасы қозғалтқышты винттен ажыратуы мүмкін. NASCAR барлық жарыс көліктерінің рульге орнатылған өшіру қосқышымен жабдықталуын талап етеді, егер үдеткіш педалі тұрып қалса және жүргізуші қозғалтқышты сөндіруі қажет болса. Бұл тұжырымға байланысты – «өлі адамның қосқышы», онда оператор көлік құралы жұмыс істеген кезде батырманы немесе тұтқаны ұстауы тиіс. Бұған кең таралған мысал – қайық және гидроцикл жүргізушілері қолданатын өшіру қосқыштары, онда сым өшіру қосқышын операторға (әдетте оператордың құтқару жилеті немесе киімі арқылы) қосады, ал егер оператор апат кезінде суға түсіп кетсе, сым қосқышты тартып, кеменің қозғалтқышын дереу тоқтатады. Бұл кеме басқа кемелерге немесе теңізде жүзушілерге қауіп төндіретін қашып бара жатқан кемеге айналуына жол бермейді және операторға кемеге қайырып жүзуге және кеменің винтіне зақым келтіру қаупі болмай қайта оралуға мүмкіндік береді. Ұқсас құрылғы көбінесе шабын көліктерде де қолданылады: тұтқадағы тұтқа тұтану жүйесін өшіріп, инерциялық дөңгелекті тежейді (бензинді шабын көліктерде) немесе электр шабын көліктерде мотордың қуатын өшіреді, егер ол төмен басылмаса. Monster Truck Racing Association барлық монстр жүк көліктерінің басқаруды жоғалтқан жағдайда және жүргізуші қозғалтқышты сөндіруі қажет болған жағдайда өшіру қосқыштарымен жабдықталуын талап етеді. Монстр жүк көліктерінің өшіру қосқыштары жарыстар алдында тексеріледі.

On railways, an emergency stop is a full application of the brakes in order to bring a train to a stop as quickly as possible. This occurs either by a manual emergency stop activation, such as a button being pushed on the train to start the emergency stop, or on some trains automatically, when the train has passed a red signal or the driver has failed to respond to warnings to check that they are still alert, which is known as a dead man's switch. A similar mechanism is the watchdog timer. In large ships, an emergency stop button pulls the countershaft for the fuel pumps to the stop position, cutting off the fuel supply and stopping the engines. With a controllable pitch propeller, the stop button may declutch the engine from the propeller. NASCAR requires all their stock cars to be equipped with a steering wheel mounted kill switch, in case the accelerator pedal sticks and the driver needs to shut down the engine. A related concept is the dead man's switch, where the operator must be holding a button or lever any time the vehicle is operating. A common example of this is the kill switches used by boaters and jetskiers wherein a cord connects the kill switch to the operator (usually by the operator's life jacket or clothing), and if the operator is thrown overboard in an accident, the cord will pull the switch and immediately shut down the vessel's engine. This prevents it from becoming a runaway vessel that could impose a danger to other vessels or swimmers at sea, and allows the operator to swim back to the vessel and re board it without the risk of being injured by the boat's propeller. A similar device is featured on most lawnmowers: a lever on the handle either disables the ignition system and applies a brake to the flywheel (on a gasoline lawnmower), or cuts the power to the motor (on an electric lawnmower), as long as it is not held down. Monster Truck Racing Association requires all of their monster trucks to be equipped with kill switches (either remote or in cab), in case the monster truck loses control and the driver needs to shut off the engine. Monster trucks' kill switches are tested before races.

Пионерлік кезеңдегі ұшақтар мен Бірінші дүниежүзілік соғыс ұшақтары

1908 жылдан бастап пайдаланудан бастап, 1918 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғанға дейін, бұрылмалы қозғалтқыштармен жабдықталған ұшақтарды пайдаланған алғашқы авиаторлар, мұндай қозғалтқыштың ұшу жылдамдығын біршама бақылау үшін, оның тұтану катушкаларына берілетін кернеуді тоқтатуға арналған, «өлген адамның қосқышының» кері функционалдық түрін қолданды. Бұл көбінесе «блип-қосқыш» немесе «купе-қосқыш» (француз тіліндегі coupez сөзінен, яғни «кесу») деп аталатын, және оны баспағанда, қозғалтқыштың магниттерінен жоғары кернеу ұшу кезінде қозғалтқыштың қалыпты жұмысын қамтамасыз ететін еді. «Блип-қосқышты» басу магниттерден жоғары кернеу ағынын тоқтатып, цилиндрлердегі жану процесін тоқтататын. Мұндай «блип-қосқышты» қонуға дайындалу кезінде үзіліс-үзіліс қолданғанда, қозғалтқыштың жылдамдығын шектеулі деңгейде бақылауға мүмкіндік берді, себебі бұрылмалы қозғалтқыштарда әдетте карбюраторларда жылдамдықты реттеуге арналған дәстүрлі газ педалі болмайтын, тек іске қосу және толық жылдамдықпен жұмыс істеу үшін отын-ауа қоспасын басқару үшін ғана қолданылатын.

Ұрлыққа қарсы

Өшіру түймешіктері құрлықтағы көліктерде де ұрлыққа қарсы жүйе ретінде, сондай-ақ төтенше жағдайда қуатты тоқтату үшін де қолданылады. Мұндай құрылғылар көбінесе "алдау көліктеріне" орналастырылады және полиция оларды қашықтан іске қосуға мүмкіндік беретіндей етіп бапталады. Осы принцип ұрланған затты, мысалы смартфонды, ұрыға да, оны сатып алушыға да қолданусыз ете алады, бірақ нағыз иесіне оны қалпына келтіруге мүмкіндік береді, егер ол табылып қайтарылса.

Смартфондар

Смартфондардағы өшіру механизмі – телефон иесіне телефон жоғалған немесе ұрланған жағдайда оны қашықтан қолдануға жарамсыз етуге мүмкіндік беретін қауіпсіздік мүмкіндігі. 2015 жылдан бастап бұл мүмкіндік Калифорния штатында смартфондар үшін заңмен міндетті. Кейбір телефондарда, мысалы PinePhone сияқты, аппараттық өшіргіштер бар, онда пайдаланушы телефон ішіндегі аппараттық қосқышты жылжыту арқылы камера, микрофон, Wi-Fi немесе LTE сияқты аппараттарды өшіре алады.

АИ-де

Google 2016 жылы жасанды интеллектіні тоқтатуға арналған аппараттық құрылғыны әзірлеу жұмысын бастады.

Өнеркәсіптік машиналар

Үлкен өнеркәсіптік машиналарда авариялық тоқтату батырмасы әдетте панельде орналасады, сондай-ақ машинаның басқа да бірнеше жерлерінде болуы мүмкін. Көбінесе авариялық тоқтату сымсыз түрде, қашықтан басқару пульті арқылы жасалады. Бұл жұмысшыларды қорғау үшін құрылғының қуат көзін жылдам ажыратуға мүмкіндік береді. Қауіпсіз жұмыс істеу үшін авариялық тоқтату батырмасы әдетте жабық контактілі қосқыш болып келеді, бұл сымның жұлынуы оның іске қосылуына кедергі келтірмейтінін, бірақ авариялық тоқтатуды қателікпен іске қосуы мүмкін екенін қамтамасыз етеді. Еуропалық Одақта, 2006/42/ЕҚ директивасына сәйкес, көптеген машина түрлері авариялық тоқтатумен жабдырылуы тиіс. Авариялық тоқтату қауіпті азайта алмайтын машиналарға, сондай-ақ қолда ұсталатын/қолмен басқарылатын портативті машиналарға ерекшеліктер қолданылады.

Ядролық электр станциялары

Ядролық реактор станциясындағы авариялық тоқтату құрылғысы SCRAM деп аталады. Ол көбінесе "қауіпсіздік бақылау таяқшаларын тоқтатушы" деген сөздердің бас әріптері ретінде сипатталса да, бұл, әдетте, кейіннен жасалған аббревиатура.

Құрал машиналары

Төтенше тоқтату функциялары жиі станоктарда қолданылады, оның ішінде ағаш және металл кесетін станоктар, ұнтақтау станоктары, бұрғылау станоктары, фрезерлеу станоктары және өңдеу орталықтары мен токарлық станоктар сияқты жабдықтарда. Төтенше тоқтату қауіпсіздігі функциясы және төтенше тоқтату құрылғыларына қойылатын жалпы талаптар ISO 13850 стандартында келтірілген. Машинаға қатысты (C типі) стандарттар көбінесе төтенше тоқтату функцияларына арналған нақты талаптарды қамтиды, бірақ тиісті C типі стандарты болмаған жағдайда, зиянды болдырмау немесе азайту үшін төтенше тоқтату функциясының пайдалылығын анықтау үшін тәуекелді бағалау жүргізілуі керек. ISO машина қауіпсіздігі стандарттарының түрлері ISO 12100 стандартында анықталған, ал бұл номенклатура басқа стандарттарды әзірлейтін ұйымдар, мысалы АҚШ-тағы ANSI және Канададағы CSA тарапынан қолданылады.

Қосымша қорғау шарасы

Машинаның апаттық тоқтату құрылғысы қосымша қорғау шарасы болып саналады, көбінесе басқару панелінде "Апаттық тоқтату" немесе "Жұмыс/Тоқтату" деп белгіленген қызыл екі жақты батырмасы болады. Әдетте, батырма "көтерілген" немесе басылмаған күйде болады, бұл лифтқа қалыпты режимде "жұмыс істеуге" мүмкіндік береді. Батырманы басқанда лифт дереу тоқтап қалады. Батырманы кері тартып алғанда, ол қалыпты жұмысын жалғастырады, сондықтан "Жұмыс/Тоқтату" тіркесі қолданылады. Эскалаторларда әдетте кілтпен басқарылатын құрылғы болады, ол эскалаторды өшіреді немесе оның бағытын жоғары немесе төменге өзгертеді. Кілттің жанында қызыл түсті "Апаттық тоқтату" батырмасы орналасқан, ол жабдықтың істен шығуы немесе жарақат алу қаупі болған жағдайларда қолданылады, мысалы, біреудің аяқ киімі эскалатордың жоғарғы немесе төменгі жағындағы "қабырғасына" тұрып қалса және ауыр жарақат алу қаупі туындаса. Эскалаторды тоқтатқаннан кейін оны қайта іске қосу үшін кілт қолданылады.

Дене шынықтыру залы

Третмиллерлер көбінесе бір ұшы машинаға магниттік түрде бекітілген, екінші ұшы пайдаланушының беліне ілмектеліп қойылған қауіпсіздік кілтін пайдаланады. Егер қауіпсіздік кілті тартылып алынса, мысалы, құлап қалған жағдайда, третмиллер дереу тоқтайды. Басқа жағдайларда, кейбір третмиллерлерде дәстүрлі тоқтату түймесі болады, ол көбінесе қол тіреулерінің бірінің арт жағына орнатылады.

Көңіл көтеру

Көңіл көтеру көліктерінің апаттық тоқтауы өнеркәсіптік жабдықтардағысына ұқсас. Әдетте, көлік қозғалғанда тежегіштер қуат қосылған кезде босатылады; қуатты үзу барлық тежегіштердің іске қосылуына себеп болады. Көптеген көңіл көтеру көліктерінде компьютер орнатылған, ол жоғарыда келтірілген пойыз мысалындағыдай, көлік жұмыс ілу шарттарынан шыққан жағдайда немесе жолаушы немесе көлік операторы қатысқан оқиға болғанда апаттық тоқтатуды қоса алады.

Әскери және басқа да жабдықтар

Кейбір электронды чиптер, әсіресе әскери техникада, құрылғыны істен шығаратын құпия "тоқтату" функциясына ие деп есептеледі. Француз және Израильдің электрондық соғыс бөлімдері қарсыластардың әскери жүйелерін тоқтату үшін осындай функцияны қолданғаны туралы хабарлар бар. Сондай-ақ, жүйелер оларды зақымдау үшін арнайы жасалған зиянды бағдарламалармен зарарданған. John Deere тракторлары иелерінің оларды қызмет көрсетуге немесе жөндеуге мүмкіндігі болмауына байланысты сынға ұшырады; осы үшін қажетті компьютерлік кодқа тек John Deere ғана қол жеткізе алады және John Deere емес, басқа фирманың қосалқы бөлшектерін қабылдамайды. Басқа өндірушілердің маңызды жабдықтары, мысалы, өте маңызды медициналық жабдықтар да ұқсас шектеулерге ие. Өндірушінің құрылғыны қашықтан құлыптау мүмкіндігі де болуы мүмкін. 2022 жылы Ресейдің Украинаға басып кіруі кезінде ресейлік әскерлер украиндық шаруашылық техникасын ұрлаған, бірақ техниканың иесі болған дилерлер оны қашықтан құлыптаған.

Ғарышқа ұшу

Ұшу қауіпсіздігі жүйелері қате бағытталған аппараттарды ұшу кезінде автоматты түрде жоюға мүмкіндік береді. Ұшу қауіпсіздігі офицерлері аппараттарды қолмен жоюға да құқылы; осы әдіс Space Shuttle Challenger апатында бағыты бұзылған қатты отынды күшейткіштерді жою үшін қолданылған.