Кіріспе
Көлікті іске қосу әдісі
Аккумуляторы разрядталған автокөлікті (көбінесе жеңіл автомобильдерді немесе жүк көліктерін) іске қосу процедурасы – "жұмсату" немесе "қуат беру" деп аталады. Уақытша басқа бір көліктің аккумуляторына немесе басқа сыртқы қуат көзіне қосылыс жасалады. Сыртқы электр қуаты тоқтатылған көліктің аккумуляторын қайта зарядтайды және қозғалтқышты іске қосуға қажетті қуаттың бір бөлігін қамтамасыз етеді. Көлік іске қосылғаннан кейін, оның қалыпты зарядтау жүйесі жұмыс істей бастайды, сондықтан қосымша қуат көзін ажыратуға болады. Егер көліктің зарядтау жүйесі жақсы жұмыс істесе, қозғалтқышты іске қосып қою аккумуляторын қайта зарядтайды. Автокөлік жүргізушілері көліктің аккумуляторының кездейсоқ разрядталуына (мысалы, фаралардың, ішкі жарықтардың немесе қозғалтқыш істемей тұрғанда қалған тұтану кілтінің) қарсы қосқыш кабельдер және басқа да қажетті жабдықтарды алып жүруі мүмкін. Кабельдерді дұрыс қосу және ажырату ережелері көліктің нұсқаулығында көрсетілген.
Құрылғы кабельдері
Жамп-кабельдер, сондай-ақ күшейткіш кабельдер немесе қосымша кабельдер деп те аталады, бұл екі шетінде аллигатор қысқыштары бар, жеткілікті сыйымдылығы бар оқшауланған сымдар жұбы. Олар тоқталған көлікті басқа көлік сияқты, сондай-ақ сол жүйелік кернеуге ие басқа батареямен қосу үшін қолданылады. Аллигатор қысқыштарының сырты оқшаулағыш материалмен қапталған болуы мүмкін, бұл кездейсоқ қысқа тұйықталудың алдын алады. Қысқыштар мыс немесе болаттан жасалуы мүмкін. Аллигатор қысқыштары әдетте полярлықты көрсету үшін қара (-) және қызыл (+) түстермен белгіленеді.
Шектеулер
Қорғасын қышқыл аккумуляторын пайдалану кезінде, артық зарядталған жағдайда, аккумулятор ішіндегі судың электролизінен тұтанатын сутек газы пайда болуы мүмкін. Аккумуляторды жылдам іске қосу процедурасы көбінесе көлік құралының пайдаланушы нұсқаулығында келтіріледі. Ұсынылған қосылу тізбегі жақсы аккумулятордың кездейсоқ тоқ соғуы немесе сутек газының тұтану қаупін азайтуға бағытталған. Пайдаланушы нұсқаулықтарында кабельдерді қосуға арналған ең қолайлы орындар көрсетілген; мысалы, кейбір көліктерде аккумулятор орындықтың астында орналасқан немесе қозғалтқыш бөлімінде қосымша терминал болуы мүмкін. Әртүрлі кернеу жүйелерін бір-бірімен қосу үшін жылдам қосылу кабельдерін пайдалануға болмайды; мысалы, 6В және 12В жүйелерді біріктіру құрылған зақымдануға әкелуі мүмкін. Егер аккумулятор физикалық зақымдалған болса, электролит деңгейі төмен болса, тозығы жеткен немесе қатып қалған болса, жылдам іске қосу оны жөндемейді. Қатып қалған аккумуляторы бар көлікті жылдам іске қосуға болмайды, өйткені аккумулятор жарылуы мүмкін. Сонымен қатар, басқа электрондық құрылғыларды зарядтауға да қолданылатын көп функциялы портативті жылдам іске қосу құрылғылары бар.
Темекіні отқа қосу құрылғысы
Қосымша кабельдерге балама ретінде екі көліктің 12 вольттік қуат розеткаларын (тұнғыш розеткаларын) біріктіретін кабельді пайдалануға болады. Бұл әдіс батареяны баяу зарядтайды, бірақ қозғалтқышты іске қосуға қажетті токпен қамтамасыз етпейді, себебі қозғалтқышты іске қосу кезіндегі ток тұтынылуы тұнғыш розеткалардың номиналдық қуатынан әлдеқайда жоғары болады. Бұл батарея терминалдарының жанындағы қате қосылымдар мен ұшқындар пайда болуына қатысты алаңдаушылықты жояды, бірақ мұндай қосылым арқылы қол жетімді ток мөлшері шамалы. Егер мұндай кабельдерге ток шектегіш құрылғылар орнатылмаса, зарядтау кезінде көліктердің біріндегі сақтандырғыш немесе автоматты қосқыш ажырап кетуі мүмкін. Сонымен қатар, қол жетімді токқа белгілі бір стандарт болмағандықтан, тиімділігі консервативті жобалау арқылы одан әрі шектеледі. Көптеген көліктерде кілт өшірілген кезде тұнғыш розеткалар өшіріледі, сондықтан тұтану кілтін «қосалқы» немесе «қосқан» күйге бұрмаса, бұл әдісті қолдану мүмкін емес, себебі тұнғыш розетка мен батарея электрлік түрде қосылады. Қуат розеткасы арқылы ток шектеулі болғандықтан, батарея қозғалтқышты іске қосуға жеткілікті деңгейге дейін зарядталуы бірнеше минутқа созылуы мүмкін. Керісінше, қалың кабельдер бустерлік батареядан әлдеқайда көп ток өткізеді және тіпті барлық қажетті іске қосу тогын жеткізе алады.
Батареяны зарядтау құрылғысы
Автомобиль жүргізушілер мен сервистік шеберханаларда көбінесе ауыспалы токтан жұмыс істейтін портативті батарея зарядтағыштары болады. Өте кішкентай зарядтағыштар тек тұраққа қойылған немесе сақталып тұрған көліктің зарядын сақтау үшін арналған, ал үлкен зарядтағыштар батареяны бірнеше минут ішінде қозғалтуға жеткілікті зарядтауға мүмкіндік береді. Батарея зарядтағыштары толығымен қолмен басқарылатын немесе уақыт пен зарядтау кернеуін реттеу мүмкіндігімен жабдықталған болуы мүмкін. Батареяға жоғары кернеу қолданғанда (мысалы, 12 вольттық жүйеде 14,4 вольттан жоғары) батареядан сутегі газы бөлінеді, бұл оны зақымдауы немесе жарылыс қаупін тудыруы мүмкін. Батареяны көліктен шығармай-ақ зарядтауға болады, бірақ көбінесе жол бойында қуат көзі қолжетімді болмайды.
Батареяны күшейту және іске қосу
Кейбір айнымалы ток (AC) батарея зарядтағыштарында күш беру, қозғалтқышты іске қосу немесе қозғалтқышқа көмектесу мүмкіндігі бар. Өлі көлік батареясын іске қосуға көмектесе білгенімен, осы типтегі батарея зарядтағыштары осы міндетті бірден емес, ұзақ уақыт бойы орындайды. Өлі батареяны батарея зарядтағышы арқылы зарядтау, разрядтың тереңдігіне (DOD), көлік батареясының жағдайына және қозғалтқыш түріне (қозғалтқыш көлеміне) байланысты бес минуттан жиырма минутқа дейін уақыт алады. Көшедегі жағдайда айнымалы ток көбінесе қолжетімді болмайды. Жүгірткіш стартерлер – көліктерді іске қосуға мүмкіндік беретін портативті батарея құрылғылары. Бұл құрылғылар jumper кабельдері сияқты жұмыс істейді, бірақ өлі көлік батареясын күшпен іске қосу үшін қосымша көлік қажеттілігін жояды. Қорғасын-қышқыл батареяларын пайдаланатын жүгірткіш стартерлер 300-1700 амперлік қуатқа ие екенін көрсетеді. Қорғасын-қышқыл жүгірткіш стартерлердің басты кемшілігі – салмағы, көлемі және батарея химиясы. Қорғасын-қышқыл жүгірткіш стартерлер өте ауыр және үлкен болуы мүмкін, бұл оларды көліктер арасында тасымалдауды қиындатады. Қорғасын-қышқыл батареялары сульфатталу деп аталатын жағдайға ұшыраса, өзінен-өзі разрядтала алады, бұл батареяның сыйымдылығын тұрақты түрде азайтады. Жаңа қорғасын-қышқыл батареясын бірнеше ай ішінде жарамсыз етуге болады, сондықтан оны ауыстыру қажет болады. Литий-ионды батареяларын пайдаланатын жүгірткіш стартерлер шамамен 2013 жылдан бастап нарықта пайда бола бастады. Көптеген литий жүгірткіш стартерлері жоғары разрядтағы литий полимерлік немесе литий-ионды батареяларды қолданады. Литий жүгірткіш стартерлері қорғасын-қышқыл аналогтарымен салыстырғанда ықшам және жеңіл. Бұл жүгірткіш стартерлер көбінесе USB қосылымымен жабдықталған, бұл оларды мобильді электрондық құрылғыларға арналған портативті зарядтағыш ретінде пайдалануға мүмкіндік береді.
Бастауды түрту
Қолмен басқарылатын берілісі бар көлік итеру арқылы іске қосылуы мүмкін. Мұндай жағдайда көлікті итергенде сақтық қажет, сондай-ақ бірнеше адамның немесе басқа көліктің көмегі қажет болуы мүмкін. Егер көліктің аккумуляторы тұтану жүйесіне қуат бере алмаса, итеру арқылы іске қосу нәтижесіз болуы мүмкін. Автоматты берілісі бар көліктердің көпшілігін осылай іске қосуға болмайды, себебі берілістегі гидравликалық момент түрлендіргіші қозғалтқышты дөңгелектермен айналдыруға мүмкіндік бермейді.
Әскери көліктер
Әскери терминологияда "құл іске қосылысы" деп аталатын, секіріп іске қосу процедурасы әскери көліктер үшін жеңілдетілген. НАТО әскерлері қолданатын тактикалық көліктерде 24 вольттық электр жүйесі бар және STANAG 4074 стандартына сәйкес, оңай қосылу үшін стандартты құл розеткалары (немесе ұялары) қарастырылған. Құралды қосып жүргізетін кабель әрбір көліктің розеткасына қосылады, ал зарядсызданған көлік жұмыс істеп тұрған көліктің қозғалтқышы арқылы іске қосылады.
Қауіптер
Автомобиль жүргізушілері батарея жарылысынан ауыр жарақат алуы мүмкін. 1994 жылы АҚШ-та Ұлттық жол қауіпсіздігі басқармасының зерттеу ескертпесінде ұшыруға тырысқан кезде шамамен 442 адам батареялардың жарылуынан жарақаттанғаны хабарланды. Кабельдерді кездейсоқ кері қосудың салдары, қуаты таусылған көліктің заряд деңгейіне және кабельдердің ток өткізу қабілетіне байланысты болады. Іші жартылай бос батарея, толығымен қуағы таусылған батареяға қарағанда кері қосылған кабельдер арқылы көбірек қуат тартады. Жұмсақ сымдар көбінесе артық жүктемеден қорғалмайды, сондықтан кері қосылғанда олар кедергілік жылытқыштар ретінде жұмыс істей бастайды және сымның изоляциясы еруге жеткісінше ыстық болады. Егер бұл проблема уақтылы байқалмаса, изоляция ішкі сымдар тігізіскенше еруі мүмкін, нәтижесінде қуат беруші батареяда тікелей қысқа тұйықталу пайда болады. Толығымен қуағы таусылған батарея кері қосылғанда қосымша қуат тартпайды, бірақ өлі батареяны кері зарядтау оның химиялық құрамын бұзып, зарядтау қабілетін төмендетуі мүмкін, ал көлік электроникасына кері кернеу түсіру оларды зақымдап, қымбат жөндеуге әкелуі мүмкін.
Кернеу проблемасы
Үлкен жүк көліктері, қазба техникасы немесе дизельді қозғалтқыштармен жабдықталған көліктер сияқты ауыр көліктер 24 вольттық электр жүйелерін пайдалануы мүмкін. Жүк көліктері әдетте екі 12 вольттық автомобиль аккумуляторын тізбектей қосып 24 вольттық қуат алады: сондықтан, екі аккумулятордың біреуін ғана пайдаланып 12 вольттық электр жүйесі бар көлікті іске қосуға болады. Көне автомобильдерде 6 вольттық электр жүйесі болуы мүмкін, немесе аккумулятордың оң қосқышы шассиге жалғануы мүмкін. Мұндай жағдайларда, 12 вольттық, теріс полюсті көліктерді қуаттандыруға арналған әдістерді қолдануға болмайды. Гибридтік көліктерде өте кішкентай 12 вольттық аккумулятор жүйесі болуы мүмкін, ол дәстүрлі көлікті қуаттандыру үшін қажетті үлкен ток көзін қамтамасыз ете алмайды. Дегенмен, гибридтік көліктің 12 вольттық жүйесі көліктің басқару жүйесін іске қосу үшін ғана қажет болғандықтан, өте кішкентай портативті аккумулятор 12 вольттық жүйесін кездейсоқ тоқтан айырылған гибридтік көлікті сәтті іске қосуы мүмкін; негізгі қуат беру аккумуляторының да тоқтан айырылуы ықтимал емес.